Praglı Aziz Adalbert | Hayatı ve Şehitliği

Altın zemin üzerinde, mitralı ve elinde açık kitapla Praglı Aziz Adalbert, yanında Aziz Prokop. — Praglı Aziz Adalbert ve Sázavalı Aziz Prokop. Eggenburg Ustası, yak. 1490–1500, ladin ağacı üzerine yağlı boya, altın zemin. Metropolitan Sanat Müzesi, New York, env. no. 44.147.1. Kamu malı.

Çek geleneğinde Vojtěch, Leh geleneğinde Wojciech adıyla bilinen Praglı Aziz Adalbert, Hristiyan teşkilatının henüz şekillenmekte olduğu bir şehrin piskoposuydu; faaliyeti ise Bohemya’nın çok ötesine, kilise misyonunun hükümdarlar arasındaki ilişkilere sıkı sıkıya bağlı olduğu bir Avrupa coğrafyasına uzandı. Yaklaşık 956’da doğan ve 23 Nisan 997’de Prusyalılara yönelik misyonu sırasında öldürülen Adalbert, ölümünden sonra Orta Avrupa tarihinde özel bir yer edindi. Farklı yerlerle kurduğu bağ, kaynaklarda aynı kişiyi gösteren birden fazla adın bulunmasını da açıklar.

Bohemya’dan Prag Piskoposluğuna

Geleceğin piskoposu, merkezi Bohemya’daki Libice olan Slavník ailesinde, Slavník ile Střezislava’nın oğlu olarak dünyaya geldi. Bu soy ona eğitim imkânı sağlıyor, ama aynı zamanda onu bölgenin güçlü aileleri arasındaki ilişki ağının içine yerleştiriyordu; bir kilise kariyerinin bu ağdan etkilenmemesi pek mümkün değildi. Hagiografik anlatılar, onun Kiliseye adanmasını çocukluğunda geçirdiği ağır bir hastalığa ve anne babasının verdiği adağa bağlar. Bu unsur, biyografi yazarlarının bir azizin erken yaştaki çağrısını sunma biçimine özgüdür.

Magdeburg’daki öğrenimi onu Latin kilise kültürüyle ve adını aldığı Başpiskopos Adalbert’le tanıştırdı. Bohemya’ya dönünce ruhban sınıfına katıldı; Prag’ın ilk piskoposu Thietmar’ın ölümünden sonra onun halefi seçildi ve piskoposluğa takdisi 983 yılına yerleştirilir. Böylece Prag’ın ikinci piskoposu oldu; bu dönemde piskoposluk, kilise teşkilatı bakımından Mainz’a bağlıydı.

Varlığını yoksullara harcayan ve Hristiyan esirlerin ticaretine karşı çıkan sert bir çoban imgesi, hayatına dair gelenekte önemli bir yer tutar. Ne var ki bu tasvirlerin daha çok onun kutsallığını öne çıkarmak için yazılmış metinler aracılığıyla günümüze ulaştığını belirtmek gerekir. Bu metinlerde piskoposun çevresiyle yaşadığı çatışmalar örnek gösterici bir işlev de kazanır, zira pastoral sorumluluğun güçlüklerini gözler önüne serer.

Piskoposluk Makamından Ayrılışlar ve Manastır Hayatı

Adalbert’in İtalya’da iki kez kalması, biyografisinin en çok tartışılan noktaları arasındadır. Roma’da Aventinus Tepesi’ndeki Aziz Bonifatius ve Aziz Aleksios Manastırı’na yerleşti; manastır hayatı burada ona piskoposluk yönetiminden farklı bir çerçeve sunuyordu, ancak bu, Prag makamıyla bağının kesin olarak koptuğu anlamına gelmiyordu.

Tarihçi David Kalhous’un yaptığı kronolojik yeniden değerlendirmeye göre ilk Roma ikameti 989’un ikinci yarısından 992’nin ortalarına, ikincisi ise 995 sonbaharından 996 Haziranına kadar sürdü. Araştırmacı, ilk ayrılışın yaklaşan bir çatışmadan basit bir kaçıştan çok bir hac yolculuğu olarak ele alınmasını önerir; ikincisinde ise tehlike tehdidini daha açık biçimde kabul eder. İlgili çalışma, zaman aralıkları ve anlatıcıların niyetleri sınandığında bir hayatın ne kadar farklı anlaşılabileceğini gösteriyor.

Prag’a dönüş ve yeniden ayrılış, dolayısıyla, dönemin koşulları içinde okunmalıdır: Kilise kurallarının uygulanması yerleşik toplumsal pratiklere dokunuyor ve güçlü çevrelerin direnciyle karşılaşabiliyordu. Bütün bu güçlükleri yalnızca piskoposun karakterine ya da toptan bir halkın davranışına bağlamak, elimizde yalnızca parçalı tanıklıklar bulunan bir tarihi daraltmak olur.

İlk Hayat Anlatıları Nasıl Okunmalı?

Adalbert’in hayatını başlıca iki erken Latince hagiografik eserden biliyoruz: geleneksel olarak Ioannes Canaparius’a atfedilen Vita prior ile Querfurtlu Bruno’nun kaleme aldığı hayat anlatısı. Olaylara zamanca yakın olmaları onlara ayrı bir değer kazandırır; öte yandan birer aziz hayatı olarak kurgulanmış olmaları, tarihsel malzemeyi ve anlatının düzenleniş biçimini birlikte incelememizi gerektirir.

Özellikle Vita prior’un yazılışı konusunda, yazarı ve ortaya çıktığı çevre hakkında farklı yorumlar ileri sürülmüştür; metnin birden fazla redaksiyonu da günümüze ulaşmıştır. Bu tartışma kişinin kendi imajını da ilgilendirir, çünkü bir olayın seçilmesi, bir çatışmanın geliştirilmesi ya da manastır hayatına yönelik çağrısının vurgulanması belirli bir kutsallık modeline hizmet edebiliyordu.

Macaristan’la ilişkisine ve geleceğin kralı István’ın vaftizine dair, kilise biyografisine çok geniş ölçüde yerleşmiş anlatılar da aynı dikkati gerektirir. Bu gelenek, kesin tarih ve koşullar meselesi açık bırakılarak gelenek olarak anılabilir; onu yolculuğundaki boşlukları kesinlikle doldurmak için kullanmak yerinde olmaz.

Prusyalılara Misyon ve Şehitlik

Polonya hükümdarı I. Bolesław’ın desteğiyle Adalbert, 997’de Prusyalılara vaaz etmek amacıyla güney Baltık’a yöneldi. Bunlar Litvanyalılarla akraba eski Baltık halklarıydı; anlatının 10. yüzyılın coğrafyası ve siyasi koşulları içinde kalabilmesi için kimliklerinin sonraki dönemin Alman Prusya’sından ayırt edilmesi gerekir.

Misyon tepkiyle karşılaştı ve 23 Nisan 997’de onun ölümüyle sonuçlandı. Anlatılar silahlı bir saldırıyı ve başının kesilişini tasvir eder; kesin yer ve son günlerine ait bazı ayrıntılar ise hâlâ tartışma konusudur. Yol arkadaşları hayatta kaldı ve haberi ulaştırdı; böylece misyonun hatırası korunabildi ve kalıntıları aranabildi.

Bu noktada tarihsel mesafe ayrı bir önem taşır. Prusyalıların dinine dair sonraki tasvirler çoğunlukla farklı deneyim ve amaçlara sahip Hristiyan yazarlardan gelir; bunları olduğu gibi Adalbert’in zamanına taşımak, iç farklılıklarını ancak sınırlı ölçüde bildiğimiz topluluklar hakkında tekdüze bir tablo oluşturabilir.

Gniezno ve Kültünün Şekillenmesi

Bolesław, cesedin geri getirilmesini ve Gniezno’ya defnedilmesini sağladı; mezar kısa sürede bir hac merkezine dönüştü. Fidye olarak cesedin ağırlığınca altın ödendiğine dair bilinen anlatı, kutsal emanetlerin nakli etrafında oluşan geleneğe aittir ve onlara biçilen değeri son derece canlı bir biçimde dile getirir.

Papa II. Silvester tarafından azizler arasına katılması 999’a tarihlenir; 1000 yılında ise İmparator III. Otto mezarını hacı olarak ziyaret etti. Bu ziyaret, Gniezno Başpiskoposluğunun kurulmasıyla ve Polonya hükümdarlığının kilise içindeki konumunun güçlenmesiyle ilişkilendirildi; bir şehidin kültünün bir yerin kamusal olarak tanınmasını da etkileyebildiği bir ortamdı bu. Monika Salmon-Siama, bu ilişkiyi Orta Çağ Polonya’sında kültünün doğuşu üzerine yaptığı çalışmada inceler.

Latince yazıtlar arasında mitralı ve asalı Aziz Adalbert’in siyah beyaz baskı tasviri. — Stefan Damalewicz’in “Series Archiepiscoporum Gnesnensium…” adlı eserinin bir yaprağında Aziz Adalbert, Varşova, 1649. Ossoliński Ulusal Enstitüsü, Wrocław, XVII-3809. Kamu malı.

Katolik Kilisesi’nde anma günü 23 Nisan’dır ve Orta Avrupa ülkelerinde özel bir önem taşır. Aynı tarih Ortodoks takvimlerinde de yer alır; Jülyen takvimini izleyen topluluklarda kilise takvimindeki 23 Nisan bugün sivil takvimin 6 Mayıs’ına denk gelir. Her iki gelenekte de yer alması, 1054 ayrılığından önce yaşamış azizler arasındaki konumuyla bağlantılıdır.

Resimde ve Rölikerde Tasviri

Eggenburg Ustası’nın yaklaşık 1490–1500 yıllarına tarihlenen panosunda Adalbert solda, piskopos mitrası ve asasıyla, elinde açık bir kitap tutarken görülür; yanında Sázavalı Aziz Prokop durur. Altın zemin ve giysiler, figürleri tasvir edilen kişilerin yaşamından birkaç yüzyıl sonra, Geç Orta Çağ Avrupa sanatının resim dili içine yerleştirir. Eser New York’taki Metropolitan Sanat Müzesi’nde korunmaktadır.

Yaldızlı süslemeli ve renkli taşlarla bezeli mitralı, Aziz Adalbert’in gümüş büst biçimli rölikeri. — Aziz Adalbert’in büst biçimli rölikeri, yak. 1500, II. Vladislav’ın bağışı. Aziz Vitus Katedrali hazinesi, Prag. Fotoğraf: Packare, 12 Şubat 2015, CC0.

Prag’daki Aziz Vitus hazinesinde bulunan rölikerde ise figürün farklı bir kullanımı görülür: Aziz burada kısmen yaldızlı gümüşten bir büst olarak, taşlarla bezeli bir mitrayla canlandırılmıştır. II. Vladislav’ın bağışı hazinenin 1503 tarihli envanterinde kayıtlıdır; ilgili belgeler ise yerel koruyucu azizlerin büstlerinin yapımını 1498–1500 yıllarındaki çalışmalarla ilişkilendirir. Piskoposun tasviri artık katedralin litürjik hayatının bir parçası olmuştu, zira büyük bayramlarda rölikerler ana sunağa yerleştiriliyordu.