T. M. Pafilis·
Dinî ŞahsiyetlerKişiler ve Biyografiler

İberyalı Aziz Yuhanna: İviron Manastırı’nın Kurucusu

Beyaz sakallı İberyalı Aziz Yuhanna, elinde haç ve rulo ile İviron Manastırı’ndaki bir duvar resminde.
Kurucu Aziz Yuhanna. Kutsal İviron Manastırı katolikonunun dış narteksinde duvar resmi, Aynaroz; 1888’de yeniden boyanmıştır.

İberyalı Aziz Yuhanna, Aynaroz’daki (Athos Dağı) Gürcü manastır topluluğunun oluşumu ve İviron Manastırı’nın kuruluşuyla yakından bağlantılıdır. Bu dönemde Aynaroz’un ortak yaşama dayalı (kinovitik) keşişliği, büyük kardeşlikler etrafında daha istikrarlı bir düzene kavuşuyordu. Orta Çağ Gürcistan’ının aristokrasisinden gelen ve hâlihazırda bir aile kurmuş olan Yuhanna, keşişlik hayatını seçerek Aynarozlu Aziz Athanasios’un yanına yerleşti; daha sonra yeni bir manastırın başrahipliğini üstlendi. Bu manastırın gelişimi, kurucularının Bizans imparatorluk iktidarıyla kurduğu ilişkilere de dayanıyordu.

Dolayısıyla onun hayat hikâyesinde aynı tarihsel gerçekliğin iki yüzü buluşur: bir insanın önceki yaşamından kişisel olarak uzaklaşması ve Aynaroz ortamında kendine özgü karakterini koruyabilmek için maddi kaynaklara ve sürekli özene ihtiyaç duyan bir topluluğun adım adım şekillenmesi.

Kökeni ve Aynaroz’a uzanan yolu

Yunanca literatürde Varasvatse adıyla anılan Yuhanna’nın kökeni, Artanuci (bugünkü Ardanuç) ve Tao-Klarceti’nin Gürcü topraklarıyla ilişkilendirilir. “İberyalı” nitelemesi burada, Orta Çağ Yunanca adlandırmasına uygun olarak, Kafkasya’daki Gürcistan’ı ifade eder. Bu nitelemenin hem azizin adında hem de manastırın adında yaşaması, ilk kardeşliğin kökenini kayda geçirir.

Gürcü biyografik geleneği onu Kuropalates David’in çevresine yerleştirir ve keşişliğe geçişini toplumsal itibarından ve servetinden vazgeçmek olarak anlatır. Aynaroz’a yerleşmeden önce Gürcistan’ın iç bölgelerindeki manastır merkezleriyle ve önemli bir manastır varlığına sahip Bitinya Olimposu (Uludağ) ile bağlantı kurdu; bu yolculukta, ileride Aziz Efthimios olarak anılacak oğlu da ona katıldı. Kutsal Dağ’a gelişi 10. yüzyılın ikinci yarısına tarihlendirilir; Yunanca sinaksarion anlatıları 965 yılını verir.

Aziz Athanasios’un yanında, Gürcü kardeşliğin sonraki yolunu belirleyici biçimde etkileyecek ilişki şekillendi. Yuhanna’ya duyulan güven, Büyük Lavra’nın epitroposu, yani yöneticisi olarak atanmasında ve Efthimios’un onun yerine geçeceğinin öngörülmesinde görülür. Bu durum, ayrı bir Gürcü manastırının kurulmasının Lavra topluluğuyla sıkı bağlarla bir arada yürüdüğünü gösterir.

İviron’un kuruluşu ve Tornikios’un katkısı

Yeni manastırın oluşumunda belirleyici katkı, İberyalı Yuhanna’nın akrabası ve eski bir komutan olan, kendisi de keşişliği seçmiş bulunan Yuhanna Tornikios’tan geldi. İki kişinin adaşlığı kolayca karışıklığa yol açabilir, ancak rollerini birbirinden ayırmak gerekir: İberyalı Yuhanna ilk başrahip oldu, Tornikios ise daha çok kuruluş için gereken imkânların sağlanmasıyla anıldı.

Bardas Skleros’un isyanı II. Basileios’un iktidarını tehdit ettiğinde Tornikios imparatora yardım etmeye çağrıldı ve 979’da isyanın bastırılmasına katıldı. Ardından gelen ödüller Gürcü kardeşliğin daha sağlam bir ekonomik temele kavuşmasını sağladı. Kriton Hrisohoidis’in tarihsel özetinde İviron’un kuruluşu, Klemens Manastırı olarak bilinen daha eski bir manastırın yerinde, 979/980 yılına tarihlendirilir.

İmparatorluk desteğinin somut bir kurumsal içeriği vardı; zira kalabalık bir kardeşliğin yaşayabilmesi, güvence altına alınmış mülkleri ve yeterli gelirleri gerektiriyordu. Bu çerçevede ktitorun konumu da daha iyi anlaşılır: Ktitor, bir manastır kurumunun kuruluşunu ya da esaslı maddi desteğini üstlenen kişidir ve bu sıfat başrahiplik makamıyla her zaman örtüşmez.

Efthimios ve kütüphanenin düzenlenmesi

Yeni topluluğun Gürcü yazını için önemi, kitap üretiminin manastır içinde edindiği yer incelendiğinde daha iyi kavranır. Yuhanna, Efthimios’un çalışmalarının geliştiği örgütsel ortamı yarattı; kütüphane ve skriptoryum, yani el yazmalarının kopyalandığı mekân ise kardeşliğin ihtiyaçlarına ve kilise metinlerinin Gürcüce yayılmasına hizmet ediyordu.

İviron kütüphanesine ilişkin bilimsel kayıtta, 10. ve 11. yüzyıllarda faaliyet gösteren bir Gürcü skriptoryumundan söz edilir; manastırın daha geniş çeviri faaliyeti de bu çerçevede yer alır. Efthimios, Yunanca kilise eserlerini çevirdi ve litürjik metinlerin düzeltilmesi üzerinde çalıştı; böylece Gürcüce konuşan toplulukların kullanabileceği bir okuma metinleri bütününün oluşmasına katkıda bulundu.

Bu iş, iki dile hâkimiyet ve sürekli yorumsal tercihler gerektiriyordu; çünkü bir teolojik terimin ya da bir Kutsal Kitap göndermesinin yeni dil ortamında anlaşılır biçimde aktarılması gerekiyordu. Baba ile oğul arasındaki ilişki burada ayrı bir önem kazanır: Birincisi daha çok topluluğun örgütlenmesiyle anılır, ikincisi ise bu topluluk içinde kendisini tanınır kılan çeviri eserini geliştirdi.

Hayatının kaynakları ve farklı tarihlendirmeler

İki kurucuya ilişkin temel kaynak, 11. yüzyılda Aynarozlu Giorgi’nin kaleme aldığı Gürcüce Yuhanna ve Efthimios’un Hayatı’dır. Eserin üniversite tanıtımı, yazılış tarihini yaklaşık 1042–1044 yıllarına yerleştirir ve yazarın daha yaşlı keşişlerin tanıklıklarından yararlandığını belirtir. Dolayısıyla bu, kuruluş dönemine yakın, ancak babalarının hatırasını korumak ve haklarını desteklemek isteyen bir topluluk içinde yazılmış bir anlatıdır.

Metnin hagiografik biçimi tarihsel okumada göz önünde tutulmalıdır, çünkü kuruculara yönelik övgü manastırın gündelik işleyişine dair bilgilerle yan yana durur. Nina Chichinadze’nin Documenting Arts of Iviron başlıklı çalışmasının gösterdiği gibi, ikona ve litürjik eşya bağışlarına yapılan göndermeler, manastır toplulukları arasındaki ilişkilere ve sanatın bu toplulukların belleğini biçimlendirmedeki kullanımına dair veriler sunar.

Kaynaklar, Yuhanna’nın vefat yılı konusunda birbirini tutmaz. Yunanca hagiografik başvurularda aktarılan 998 yılı, eski tarihli Enciclopedia Italiana’da da yer alırken Chichinadze’nin daha yeni çalışması 1005 yılını kabul eder; Hrisohoidis’in onun başrahipliğine ilişkin sunumu da bu tarihle uyumludur. Bu nedenle 998 yılı, literatürde farklı tarihlendirmeler bulunduğu açıklamasıyla birlikte verilmelidir.

Kilisedeki anılışı ve kurucunun tasviri

Ortodoks Kilisesi’nde İberyalı Aziz Yuhanna, Aziz Efthimios ve İviron’un diğer babalarıyla birlikte 13 Mayıs’ta anılır. Ortak anma, Yuhanna’nın akrabası olarak bilinen ve ilk başrahipler kuşağına mensup Aziz Giorgi’yi de kapsar; bu kişi, hayat hikâyesinin yazarı olan ve daha sonra yaşamış Aynarozlu Giorgi’den farklıdır.

Yuhanna, ayrılıktan (şizma) önceki Hristiyan geleneğine aittir ve Katolik hagiografi literatüründe de yer alır; orada anma günü 12 Temmuz olarak kaydedilmiştir. Böylece Ortodoks ve Katolik geleneklerin ortak bir azizi söz konusudur ve ilgili takvimlerde anma tarihleri farklıdır.

İviron’un katolikonunun dış narteksindeki, mekânın 1888’de yeniden boyanmasıyla ilişkilendirilen duvar resminde Yuhanna beyaz sakallı ve keşiş giysisiyle, elinde bir haç ve açılmış bir rulo tutarken tasvir edilir. Yazıt onu ktitor olarak tanımlar ve manastırla bağlantılı olduğu sıfatı, kuruluşundan yüzyıllar sonra, resim yüzeyinde korur.

Başmelek Cebrail ve keşiş Gavriil, Tanrı’nın Annesi ikonasının önünde; Axion Estin hücresinde duvar resmi.
Aziz Gavriil, “Axion Estin” geleneğine göre Başmelek Cebrail’in ziyaretini kabul ediyor. Aynaroz’da, Kapsala’daki aynı adlı kutsal hücrenin kapatılmış girişindeki duvar resmi. Giriş, mucizenin anısına 1897’de kapatıldı.

Burada yer verilen ikinci duvar resmi, Kapsala’daki “Axion Estin” hücresinden (kellion) gelir ve farklı bir anlatı döngüsüne aittir. Resim, “Axion Estin” ilahisine ilişkin Aynaroz geleneğine göre, keşiş Gavriil’in Tanrı’nın Annesi ikonasının önünde Başmelek Cebrail’in ziyaretini kabul edişini gösterir. 1897 tarihi, tasvirin bağlantılı olduğu girişin kapatılmasıyla ilgilidir. Bu sahne ayrı bir resim altı yazısı gerektirir, çünkü ne Yuhanna’nın hayatından bir olayı ne de Portaitissa ikonası geleneğindeki İberyalı Gavriil’i tasvir eder.

Kaynaklar ve kaynakça