Siedzące glenti w Olymposie: muzyk z laouto i biesiadnicy wokół stołu.W Olymposie na wyspie Karpatos prawo do rozpoczęcia śpiewu zależy od pozycji, jaką przyznaje komuś biesiadne grono, oraz od odpowiedzialności za poprowadzenie dialogu, który może trwać godzinami. Przy stole uczestnicy śledzą każde słowo, czekają na właściwą chwilę, by odpowiedzieć, i układają mantinady skierowane do konkretnych osób. Następstwo pieśni i przejście do tańca podlegają porządkowi, który wszyscy obecni znają, nawet gdy nikt nie musi im o nim przypominać.
Od wspólnego stołu do pierwszej mantinady
Siedzące glenti rozwija się przy różnych okazjach, od spotkania w wiejskiej kawiarni po odpust, a jego długość zależy od powodu i od towarzystwa. W relacji Foteini Margariti z odpustu w Vroukoundzie po wspólnym posiłku kapłani i psalci śpiewają tropariony. Następnie kapłan wznosi toast, wymieniając z imienia protomeraklisa, który podejmuje wówczas pieśń stołową «Άρχοντες τρων και πίνουσι» („Panowie jedzą i piją”), a po niej pierwszą mantinadę. To ściśle określone rytualne otwarcie, związane ze świętem i z ludźmi, którzy w nim uczestniczą.
Pieśni stołowe i syrmatika mają teksty przejęte z tradycji ustnej. Mantinada glenti powstaje natomiast na daną okazję, w miarę jak toczy się rozmowa. Doświadczony uczestnik zna oba gatunki i wie też, jak grono przechodzi od jednego do drugiego.
Kto zostaje uznany za „pierwszego”
Pierwszeństwo zakłada uznanie ze strony innych. W tradycji Karpatos meraklíki – połączenie smaku i zamiłowania do sztuki glenti – ocenia społeczność, a dokładniej kręgi śpiewaków, którzy biorą pod uwagę zarówno talent poetycki, jak i postawę moralną danej osoby. Szczególnie liczy się jej umiejętność utrzymania towarzystwa w jedności i zachęcania pozostałych do udziału. Protomeraklis przejmuje w ten sposób odpowiedzialność za przebieg glenti, a jego biegłość za każdym razem poddawana jest próbie wśród współmieszkańców wsi.
Równie precyzyjne są obowiązki tego, kto zabiera głos. Krajowy Wykaz odnotowuje, że jeśli dwie osoby zaczną jednocześnie, pierwszeństwo przysługuje starszemu lub uznanemu za lepszego meraklisowi, osobie pełniącej urząd albo temu, na czyją cześć odbywa się glenti. Wymaga się także skupienia na temacie i uwagi wobec śpiewającego, bez rozmów na boku. Odpowiedź następnego musi pasować do tego, co przed chwilą zabrzmiało.
Piętnastozgłoskowiec jako śpiewany dialog
Mantinadę tworzą dwa rymowane wersy piętnastozgłoskowe, z charakterystyczną średniówką dzielącą je na półwers ośmio- i siedmiozgłoskowy. Studium etnomuzykologiczne Mélanie Nittis opisuje, jak improwizator śpiewa swój dwuwiersz fragmentami, posługując się powtórzeniami i wykrzyknieniami, by dopasować słowa do melodii. Pozostali mężczyźni powtarzają chórem półwersy, z wyjątkiem ostatniego, dając śpiewakowi czas na ukształtowanie dalszego ciągu. W ten sam wątek tematyczny wpisuje się odpowiedź, która nastąpi.
Wiele jest melodii, tzw. skopi, na których opiera się ten dialog, z lokalnymi odmianami i upodobaniami. Muzycy wiedzą, która melodia pomaga konkretnemu śpiewakowi, i dostosowują akompaniament tak, by wspierał jego wysiłek wersyfikacyjny. Do wiedzy instrumentalisty należy więc także ta zażyłość z ludźmi z biesiadnego grona.
Nowej mantinady słuchają ludzie, którzy często pamiętają dawniejsze. Nittis podkreśla znaczenie tej pamięci, ponieważ powtórzenie dwuwiersza już raz zaśpiewanego narusza zasadę improwizowanej twórczości. Piitaris, ludowy poeta, układa swe wiersze przed słuchaczami, którzy dość dobrze wiedzą, co powiedziano na wcześniejszych spotkaniach.
Lira i sokole dzwoneczki
Śpiewane słowo wspiera lira z Karpatos, a niewielkie dzwoneczki przy smyczku, gerakokoudouna, czyli „sokole dzwoneczki”, dodają jego ruchowi rytmicznego brzmienia. Laouto zapewnia akompaniament rytmiczny i harmoniczny, a tsambouna zajmuje szczególne miejsce w zespole z Olymposu. Studium Nittis rozróżnia te funkcje, badając, jak instrumenty podtrzymują głosy i zachęcają obecnych do włączenia się.
Znaczenie liry sięga także jej budowy. Eirini Beina w rozprawie doktorskiej o organologii Karpatos bada instrument w kulturowym otoczeniu wyspy i ujmuje go jako nośnik lokalnej tożsamości. Lutnicy, często sami będący muzykami, przywiązują szczególną wagę do zachowania jego dawnej formy, ponieważ łączą ją z ciągłością swojej tradycji muzycznej. Ich wybory dotyczą zatem również tego, w jaki sposób społeczność rozpoznaje własne brzmienie.
Sousta i przejście do tańca
Sousta należy do szerszego repertuaru Karpatos, lecz taneczny przebieg glenti w Olymposie ma własną kolejność. Etnograficzny opis Nittis śledzi przejście od powolnego Kato choros do Gonatistos, a następnie do szybszego Pano choros. Badaczka odnotowuje również soustę w programie, który muzycy z Olymposu przedstawili we Francji. Jej obecność w repertuarze jest więc udokumentowana, choć jej nazwy nie należy utożsamiać z całą miejscową sekwencją tańców.
Także w tańcu istnieją wyraźnie rozdzielone zadania: kavos prowadzi, a pozostałe miejsca w szeregu przyczyniają się do płynnego rozwijania się tanecznego łańcucha. Kobiety, których udział w publicznym improwizowanym dialogu ogranicza się tradycyjnie do niektórych okazji rodzinnych, odgrywają w tańcu czynną rolę.
Badania Nittis ukazują ponadto ich wkład w zapamiętywanie mantinad, a nawet w ich spisywanie w zeszytach. Przechowuje się tam słowa wypowiedziane niegdyś o konkretnych mieszkańcach wsi, razem z pamięcią okoliczności, w których je usłyszano.
Źródła i bibliografia
- Margariti, Foteini (2021). Το Ολυμπίτικο γλέντι ως στοιχείο άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Μελέτη περίπτωσης το πανηγύρι του Αγίου Ιωάννη στην Βρουκούντα της Ολύμπου Καρπάθου [Glenti z Olymposu jako element niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Studium przypadku odpustu św. Jana w Vroukoundzie, Olympos na Karpatos]. Praca magisterska, Uniwersytet Peloponeski.
- Beina, Eirini (2011). Η καρπάθικη λύρα: μια εθνογραφική προσέγγιση στην πολιτισμική οργανολογία: μουσικά όργανα και πολιτισμική ταυτότητα της Καρπάθου [Lira z Karpatos: etnograficzne podejście do organologii kulturowej: instrumenty muzyczne a tożsamość kulturowa Karpatos]. Rozprawa doktorska, Uniwersytet Joński.
- Ministerstwo Kultury Grecji (2019). Καρπάθικο Γλέντι [Glenti z Karpatos]. Krajowy Wykaz Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Grecji.
- Ministerstwo Kultury Grecji (2020). Ολυμπίτικο Γλέντι [Glenti z Olymposu]. Krajowy Wykaz Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Grecji.
- Nittis, Mélanie (2022). „Une oralité fonctionnelle à l’ère du numérique : le cas d’Olympos (Karpathos, Grèce)”. Martor, 27, s. 113–131.
- Nittis, Mélanie (2025). „La mise en spectacle d’un rituel : le cas du glenti d’Olympos”. L’ethnographie, 10.
