Theophanis Strelitzas Bathas: Anapafsas’ta Aziz Hristoforos

Nehrin sularında, sol omzunda oturan çocuk İsa’yla ilerleyen Aziz Hristoforos (Batı’da yaygın adıyla Aziz Kristof), Theophanis’in duvar resminde uzun, yapraklanmış bir asaya dayanır ve yüzünü taşıdığı çocuğa çevirir. Resim, Meteora’daki Aziz Nikolaos Anapafsas Manastırı’nın katolikonunu süsleyen programın bir parçasıdır; Giritli ressam Theophanis Strelitzas Bathas’ın eseridir ve 1527 yılına tarihlenir. Batı sanatında son derece yaygınlaşmış bir konu, bu tasvirde bir Ortodoks kilisesinin resim programına girer; dikkat ise iki figür arasındaki ilişkide ve azizin saydam suyun içindeki hareketinde toplanır.

1527 imzası ve ressam

Katolikonun bani yazıtında Theophanis adını, keşişliğini ve Giritli oluşunu kaydeder. Anapafsas, ondan günümüze ulaşmış en eski imzalı ve tarihli duvar resmi topluluğudur; anıtsal resimdeki kesin olarak belgelenmiş yolculuğu da buradan başlar. Ardından Aynaroz’daki büyük işler gelir: 1535’te Megisti Lavra, 1546’da ise oğlu Symeon’la birlikte çalıştığı Stavronikita Manastırı.

Bu yolculuğun yazıtlara dayanan belgelenmesini hiyeromonah Theophanis Stavronikitianos 2025 tarihli bir çalışmasında ele alır; çalışmanın odağında, Stavronikita katolikonunda ressamın imzasından bir bölümün bulunması vardır. Buluş, oradaki duvar resimlerinin Theophanis’e atfedilmesine maddi bir kanıt eklemiştir. Söz konusu atıf zaten üslup araştırmasına ve resimlerin Ocak 1546’da Theophanis ile Symeon tarafından tamamlandığını bildiren el yazması bir nota dayanıyordu.

Meteora öncesindeki faaliyetine dair sorular ise daha açıktır. Maria Konstantoudaki-Kitromilidou, Kıbrıs’taki Ayios Neofitos Manastırı’nın katolikonundaki duvar resimlerini Theophanis’e atfetmeyi önerir ve ressamın yaşamını kabaca 1485 ile 1559 arasına yerleştirir. Onu aynı manastırdaki Panagia Enkleistriani ikonasını imzalayan Theofylaktos ile de ilişkilendirir ve bu kişinin, Girit’te 1509 ve 1517’de belgelenen, Strelitzas-Bathas ailesinden aynı adı taşıyan bir üyeyle özdeş olduğunu ileri sürer. Bu bir araştırma önerisidir; önerinin içinde Theofylaktos adının Theophanis’e dönüşmesi, Anapafsas’taki çalışmadan önce gerçekleşmiş olan keşişliğe kabul töreniyle ilişkilendirilir.

Meteora 1988’de Dünya Mirası Listesi’ne alındı. UNESCO’nun belgelerinde Theophanis’in 1527 tarihli duvar resimleri, Bizans sonrası resmin ikonografik ve üslupsal özellikleri için temel bir başvuru noktası sayılır; etkileri de bu manastır topluluğunun ötesine yayılmıştır.

Dilimli kemerin altındaki figür

Açık gri tonlarla işlenmiş, resimle yapılmış dilimli bir kemer sahnenin üst kısmını çevreler. Altında, neredeyse siyah zemin altın haleyi ve giysilerin konturlarını belirgin biçimde öne çıkarır. Genel fotoğrafta sol kenar boyunca boya yüzeyinde kayıplar seçilir; daha aşağıda bir çatlak asanın yakınından çapraz geçer ve suya doğru uzanır.

Hristoforos güçlü yapılı, geniş adımlı ve çıplak baldırlarla betimlenmiştir. Sağ ayağı, izleyiciye göre solda kalan, ilerleyiş yönüne döner; öteki daha geride durur. Bacakların hareketine karşıt olarak baş, Mesih’i taşıyan omza doğru çevrilir. Bu küçük dönüş figüre içsel bir devingenlik kazandırır, gövde ise yürüyüşün gerektirdiği sağlamlığı korur.

Nehir kompozisyonun alt bölümünü kaplar ve dizlerin biraz altına ulaşır. Ressam, gri-mavi tonlarda art arda dizilen dalgalı çizgilerle suyun yüzeyini belirtir; baldırlar ve ayaklar suyun içinden görünür kalır. Çizgiler bacakların önünden geçer, kimi yerde sıklaşıp kimi yerde seyrelerek sahnenin kenarlarına kadar sürer.

Omuzdaki çocuk ve filizlenen asa

Azizin sol omzunun üstünde, bedenini ona çevirmiş olarak Mesih oturur. Küçük kırmızı geometrik bezemeleri olan açık gri-mavi bir khiton ile kırmızı bir himation giyer; himationun serbest ucu arkasında, resmin sağına doğru kıvrılır. Sağ eli Hristoforos’un başının üstüne uzanır ve saçlarına dokunur; solunda küçük, dürülmüş beyaz bir tomar tutar. Çıplak bir ayak, kırmızı giysinin ucunun altından azizin göğsünün önüne iner.

Asayı Hristoforos sağ eliyle tutar. Ağaç gövde sahnenin neredeyse bütün yüksekliği boyunca uzanır ve halenin yanında, küçük bir palmiye tepesi gibi açılan yapraklarla son bulur. Asanın yapraklanmış olması, filizlenme mucizesine bağlanır; aziz anlatısında bu mucize çocuğun ilahi kimliğinin işaretidir. Böylece nehrin geçilişini gösteren aynı imgede, Mesih’in kendini açığa vurmasına gönderme yapan bir ayrıntı da yer bulur.

Yazıtlar

Figürlerin kimlikleri koyu zemin üzerine beyaz harflerle yazılmıştır. Büyük halenin solunda, kısaltılmış biçimde “Ο ΑΓΙΟΣ” (Aziz) dikey olarak dizilir; sağda ise Hristoforos’un adı, bitişik harfler ve uzatılmış uçlarla birden fazla satıra yayılır. Mesih’in giysisi ile sahnenin sınırı arasında kalan alanın eşit dağılmaması yazının düzenini etkiler.

Çocuğun başının yanında, İsa Mesih adının yerleşik kısaltmaları olan “ΙϹ ΧϹ” harfleri seçilir; hilal biçimli sigma burada C şeklindedir. Halesinde içine yerleştirilmiş haçın çizgileri de görülür. Fotoğraftaki ayrıntı adların tanınmasına izin verir, ancak azizin adındaki vurgu işaretleri ya da yazıtı yazan kişinin kimliği hakkında güvenli sonuçlar çıkarmaya yetecek bir dayanak sunmaz.

Türkçe karşılığı

Kısaltmaları açılmış olarak yazıtlar:

• “Ο ΑΓΙΟΣ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ”: Aziz Hristoforos.
• “ΙϹ ΧϹ”: İsa Mesih.

Giysiler, kıvrımlar ve yüz

Önden bir dizi yuvarlak düğmeyle kapanan gri-mavi üst giysi gövdeyi izler, aşağıda ise yukarı toplanarak bacakları geçiş için serbest bırakır. Açık renkli bir şerit önündeki açıklığı vurgular; toplanan kumaş büyük, kavisli kıvrımlar oluşturur ve bunlar fotoğrafın sağ tarafında, azizin sol elinin dayandığı yerde daha belirginleşir. Üst giysinin altında uylukları örten ve aşağı yukarı dizlerde biten açık renkli bir giysi görünür.

Kırmızı pelerin önde, göğsün üst kısmında büyük bir düğümle bağlanır. Omuzlara yayılır ve figürün arkasından dizlerin hizasına kadar iner, uçları dışa doğru kıvrılır. Üstte kırmızı yüzeyi Mesih’in himationuna yaklaşır, aşağıda ise gri-mavi üst giysiyi çerçeveler. Kumaşların üzerindeki açık renkli çizgiler, özellikle dirsek çevresinde ve sol elin altındaki büyük kıvrımda, kıvrımların farklı yönlerini izler.

Yüzde işçilik incelir. Kahverengi, dalgalı saçlar yanakları çevreler ve enseye ulaşır; sakal çene çevresinde küçük tutamlara ayrılır. Ten üzerindeki sıcak tonlar, gözlerin çevresinde ve burun boyunca koyulaşan gölgelerle birlikte başın hacmini kurar. Bakış Mesih’e yönelir; ağzın ifadesinde belirgin bir değişiklik görülmez.

Efthymios Tsigaridas, Kalambaka’daki Theotokos’un Uyuyuşu (Koimisis) Kilisesi’nden gelen ve Varlaam Manastırı’nda korunan, aynı konuyu gösteren taşınabilir bir ikonayı incelemiş; ikonayı Theophanis’e atfetmiş ve 1527’ye tarihlemiştir. İkonografisinin Anapafsas’taki Uyuyuş sahnesiyle neredeyse aynı olması ve Andreas Ritzos’la üslup yakınlığı bu önerisini destekler. Bizim okumamıza göre Hristoforos’ta ifadedeki ölçülülük, çocukla iletişimi belirtmek için ne denli sınırlı araçlara başvurulduğuna bakıldığında özellikle hissedilir: başın dönüşü ve gözlerin yönü yeterlidir, eller ise asayla ve toplanmış giysiyle meşgul kalır.

Theophanis’in Aziz Hristoforos’u ve Batı ikonografisi

Mesih’in nehrin bir yakasından öbürüne taşınması öyküsü Batı’nın Orta Çağ geleneğinde çok geniş bir yayılım kazandı. Metropolitan Sanat Müzesi’nin Giovanni Battista Piazzetta’nın ilgili tablosuna dair kaydı, Altın Efsane’nin (Legenda aurea) anlatısını özetler: alışılmadık ölçüde uzun boylu Hristoforos küçük bir çocuğu karşı kıyıya taşır, çocuk da ardından ona Mesih olduğunu açıklar. Piazzetta’nın tablosu 1730’lara aittir; müzenin kaydı burada aziz anlatısı için kullanılmaktadır ve Theophanis’in doğrudan resimsel modeli için bir kanıt oluşturmaz.

Girit ortamında Batı konularıyla ve resim tarzlarıyla temas çoktan yerleşmişti. Angeliki Lymberopoulou, Kandiye’nin (Handakas) noter arşivleri üzerinden in forma latina ve in forma greca ikona siparişlerini inceler. Ele aldığı ressamlar arasında 1491’den 1525’e kadar faal olan Nikolo Gripiotis (Nicolò Gripioti) da bulunur; Gripiotis, Dominikenlerin Şehit Aziz Petrus Manastırı’nda Bono ailesinin şapeli için bir Aziz Hristoforos resmetmişti. Bu tanıklık, konunun Anapafsas’ın duvar resimleriyle bezenmesinden önce Girit atölyelerine verilen siparişlerde dolaştığını gösterir.

Theophanis’in tercihi bu çerçevede anlaşılabilir. Kompozisyon Mesih’i taşıyan azizin Batı ikonografisine bağlanırken resimsel işleyiş Ortodoks katolikonun bütünü içinde yer alır. Belirli bir Venedik modelinin kesin olarak saptanması, yukarıdaki kaynakların sunduğundan daha özel bir karşılaştırmalı belgeleme gerektirir.

Çocuğun elindeki nesne de ilgi çekicidir. Philadelphia’daki müzenin Jan van Eyck ekolüyle ilişkilendirdiği ve yaklaşık 1460–1470’e tarihlediği küçük Aziz Hristoforos panosunda Mesih, azizin küçük yolcusuyla birlikte taşıdığı dünyanın ağırlığıyla bağlantılı kristal bir küre tutar. Anapafsas’taki duvar resminde ise kapalı bir tomar tutar; tomar, sol elinin parmaklarının yanında, kırmızı himationun üzerinde küçük beyaz bir fırça darbesi gibi görünür.

Kaynaklar ve Kaynakça

• Lymberopoulou, A. (2023). Post-Byzantine Cretan Icon Painting: Demand and Supply Revisited. Arts, 12(4), 139.
• Metropolitan Museum of Art (t.y.). Saint Christopher Carrying the Infant Christ (Giovanni Battista Piazzetta). The Met Collection, New York.
• Philadelphia Museum of Art (t.y.). Saint Christopher, yak. 1460-1470. Collection, Philadelphia.
• UNESCO World Heritage Centre (1988). Meteora. World Heritage List, no. 455.
• Θεοφάνης Σταυρονικητιανός, Ιερομόναχος (2025). Η ὑπογραφὴ τοῦ Θεοφάνους τοῦ Κρητὸς στὴν Ἱ.Μ. Σταυρονικήτα Ἁγίου Ὄρους. Βυζαντινά Σύμμεικτα, 35, 349-373.
• Κωνσταντουδάκη-Κιτρομηλίδου, Μ. (2023). Οι τοιχογραφίες στο καθολικό της μονής Αγίου Νεοφύτου: εικονογραφία, καλλιτεχνική ταυτότητα και ο κρητικός Θεοφάνης στη βενετική Κύπρο. Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, 42 (2021), 197-238.
• Τσιγαρίδας, Ε. Ν. (2001). Άγνωστο έργο του Θεοφάνη του Κρητός στα Μετέωρα. Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, 22, 357-364.