
Czerwony jedwab, a na nim jedenaście okrągłych medalionów namalowanych w skali miniatury – tak wygląda aer ze scenami Dodekaortonu przechowywany w monasterze Limonos na Lesbos. Według dokumentacji kolekcji medaliony służyły najpierw innemu celowi i dopiero później naszyto je tam, gdzie znajdują się dziś. Obiekt ma wymiary 64 × 58 cm, należy do Kolekcji Szat Liturgicznych i Haftów Złotych muzeum monasteru i figuruje w inwentarzu jako cerkiewna tkanina liturgiczna. Miniatury przypisuje się XVI wiekowi, tkaninę, na której się znajdują, uważa się za prawdopodobnie późniejszą. Na powstanie całości złożyły się więc dwa etapy, malarski i krawiecki, a ile czasu je dzieli – tego nie wiemy.
Okrycie świętych darów
W prawosławnej praktyce liturgicznej aerem nazywa się tkaninę okrywającą święte dary. Świadectwa dotyczące jej użycia w późnym okresie bizantyjskim zebrał Roland Betancourt w studium poświęconym epitafionowi z Tesaloniki. Wynika z nich, że aer okrywał dary na ołtarzu, a arcybiskup Tesaloniki Symeon pisze, że celebransi trzymali święte okrycie nad nimi aż do zakończenia Symbolu wiary. Przy Wielkim Wejściu poświadczone jest niesienie aeru na ramieniu diakona, natomiast wielki aer mógł być niesiony nad głowami diakonów. To samo studium omawia też pojawienie się postaci martwego Chrystusa na okryciach ołtarza, gdzie do XVI wieku spotyka się już pełną kompozycję Opłakiwania. Autor zaznacza ponadto, że w badanym przez niego okresie terminy „wielki aer” i „epitafion” nie były wyraźnie rozróżniane.
Jedwab, taśma i puste miejsce
Jedwab ma barwę głębokiej czerwieni; miejscami widać tkany roślinny wzór w tym samym odcieniu. Na całym obwodzie biegnie złota taśma. Od dołu, bliżej lewej strony, zwisa niewielki chwost. Tkaninę przecinają dwa pasy poziomych zagnieceń, najpewniej ślady dawnego złożenia. Dokumentacja kolekcji opisuje jedwab jako tkaninę świecką przystosowaną do użytku cerkiewnego, malowane medaliony zaś uznaje za aplikacje we wtórnym użyciu. Skąd pochodzą, tego nie podaje.
Sądząc po ich proporcji do szerokości tkaniny, medaliony mają średnicę około trzynastu–czternastu centymetrów. Powierzchnię malarską otacza nieregularna złota obwódka. Złote tło przedstawienia przechodzi płynnie w tę obwódkę, toteż każda scena odcina się od czerwieni jak świetlisty krąg.
Medaliony nie są rozmieszczone równomiernie. W środkowym i dolnym rzędzie jest ich po cztery. W górnym trzy, przesunięte w prawo, a lewy górny narożnik pozostaje pusty, choć zmieściłby się tam jeszcze jeden medalion. Nie sposób rozstrzygnąć, czy kiedyś znajdowała się tam dwunasta scena, czy też ten, kto zszywał całość, miał do dyspozycji tylko jedenaście. Na jedwabiu nie widać z pewnością śladów wcześniejszego szycia.
Od Zwiastowania do Wniebowstąpienia, z dwoma odstępstwami
W jakiej kolejności czytać sceny? Jeśli zacząć od lewego dolnego narożnika i czytać każdy rząd od lewej do prawej, przechodząc rząd po rzędzie w górę, opowieść rozwija się niemal regularnie. Dolny rząd otwiera Zwiastowanie. Anioł w czerwonym himationie podchodzi z lewej do Bogurodzicy, która stoi wyprostowana na tle budowli. Dalej następują Boże Narodzenie, jedna z najbardziej zniszczonych scen zespołu, Spotkanie Pańskie, z postaciami zgromadzonymi pod czerwonym cyborium, oraz Chrzest. Chrystus stoi tam w wodzie, pomiędzy Poprzednikiem po lewej a aniołami po prawej. W środkowym rzędzie Wskrzeszenie Łazarza ukazuje zmarłego owiniętego w całuny, stojącego w otworze grobu. Potem przychodzą Ukrzyżowanie, Opłakiwanie – ciało rozciągnięte na płycie, w tle pusty krzyż – i Zdjęcie z krzyża, gdzie postać w prawym dolnym rogu pochyla się nad stopami Chrystusa. W górnym rzędzie widzimy Wjazd do Jerozolimy, z Chrystusem jadącym na zwierzęciu ku bramie miasta, następnie Zstąpienie do otchłani, z Chrystusem w jasnej szacie pośrodku, między dwiema grupami postaci. Ostatnie jest Wniebowstąpienie. U góry Chrystus w glorii unoszonej przez aniołów, u dołu Bogurodzica pośród uczniów.
Porządek chronologiczny załamuje się w dwóch miejscach. Wjazd do Jerozolimy, który w Ewangelii według św. Jana następuje po Wskrzeszeniu Łazarza, powędrował do górnego rzędu. Opłakiwanie z kolei zostało umieszczone przed Zdjęciem z krzyża. Być może przesunięcia nastąpiły wtedy, gdy medaliony naszywano na nową tkaninę. Być może jednak ten, kto je rozmieszczał, nie uważał za konieczne trzymać się opowieści dosłownie. Jedno nie wyklucza drugiego.
W wyborze brakuje Przemienienia, Pięćdziesiątnicy i Zaśnięcia Bogurodzicy, co odnotowuje dokumentacja kolekcji. Zespół obejmuje natomiast dwie sceny pasyjne nienależące do zwykłego cyklu Dodekaortonu: Zdjęcie z krzyża i Opłakiwanie. Giorgos Kakavas, publikując kreteński tryptyk ze scenami Dodekaortonu z drugiej połowy XVI wieku, zauważa, że sceny pasyjne cieszyły się popularnością na kreteńskich tryptykach XV i XVI wieku; badany przez niego tryptyk ich nie zawiera. Nacisk na martwego Chrystusa współgra z obecnością Jego postaci w dekoracji aerów. Nie możemy jednak wiedzieć, czy wyboru dokonano z myślą o tej tkaninie, skoro medaliony są we wtórnym użyciu. Możliwe, że wybrano je dla innego przedmiotu, zanim trafiły na dzisiejszy czerwony jedwab.
Ukrzyżowanie z bliska

Ukrzyżowanie, druga scena środkowego rzędu, zachowało się lepiej niż większość pozostałych i pozwala przyjrzeć się z bliska pracy malarza. Na tabliczce u szczytu krzyża napis daje się odczytać tylko fragmentarycznie. Na poprzecznej belce, po prawej i lewej stronie głowy, rozpoznać można wielkie litery napisu Ukrzyżowania. W górnej części medalionu, po obu stronach tabliczki, widnieją dwa małe krążki, czerwony z lewej i ciemny z prawej, wyobrażające słońce i księżyc. Chrystus z nimbem jest martwy, głowę ma pochyloną. Ciało wygina się silnie, tak że biodra przesuwają się w lewo od widza. Żebra wyznaczają kolejne łuki, perizonium oddane bladymi tonami ochry wydaje się niemal przezroczyste, a stopy spoczywają na suppedaneum. Za postaciami widać mur Jerozolimy z wieżami sięgającymi mniej więcej wysokości piersi Ukrzyżowanego.
Sporo z tych elementów występuje także w innych przedstawieniach z epoki Paleologów. Alexandra Trifonova, badając ikonę z Warny, uznaje wygięcie ciała Chrystusa w kształt „odwróconej litery S” za element jego realistycznego ujęcia. Pisze również, że gest Bogurodzicy z jedną dłonią przed piersią rozpowszechnił się szeroko w tym samym okresie, i zauważa, że mur Jerozolimy często pojawia się w Ukrzyżowaniach paleologowskich. Na medalionie z Limonos Bogurodzica stoi po lewej w ciemnym maforionie, poprzecinanym gęstymi ochrowymi liniami fałdów. Jedną dłoń przykłada do piersi, druga opada ku krzyżowi. Za Nią stoją jeszcze dwie niewiasty z nimbami, jedna w czerwonej szacie.
Naprzeciwko ewangelista Jan wspiera głowę na dłoni, w geście smutku. Trifonova omawia pokrewny wariant tego gestu, w którym zasmucony uczeń dotyka podbródka. Ciemnozielony himation Jana, narzucony na czerwony chiton, układa się na udach w koncentryczne, niemal spiralne fałdy. Za nim, przy prawej krawędzi, stoi żołnierz z nimbem, w czerwonym płaszczu, z okrągłą tarczą o promienistym zdobieniu i włócznią – według wszelkiego prawdopodobieństwa setnik z relacji ewangelicznej. U podstawy krzyż wznosi się na ciemnym wzgórzu, a pod nim, w mrocznym otworze skały, widać małą czaszkę, według tradycji ikonograficznej czaszkę Adama.
Całą warstwę malarską pokrywa gęsta siatka spękań. Ubytki, widoczne jako jasne plamy, zagęszczają się w złotym tle górnej partii i przy obwódce. Złoto jest tam przetarte i odsłania jasne podłoże.
Malarstwo, warsztat, datowanie
Dokumentacja kolekcji dostrzega w miniaturach cechy szkoły kreteńskiej: konserwatyzm, świadomy powrót do wzorców paleologowskich i wczesnopostbizantyjskich, klasycyzującą powściągliwość oraz brak wyraźnych wpływów zachodnich. Malarstwo potwierdza wiele z tych spostrzeżeń. Na twarzach widoczny jest ciemny proplasmos, czyli podstawowa ciemna warstwa karnacji, z rzadkimi jasnymi światłami położonymi na wierzchu. Fałdy szat rysowane są z geometryczną stylizacją. Paleta opiera się na czerwieni, głębokiej zieleni i ochrach, odcinających się od złotego tła.
W opublikowanym przez siebie tryptyku kreteńskim Kakavas wywodzi typy ikonograficzne z tradycji paleologowskiej w postaci utrwalonej przez malarzy kreteńskich XV wieku. Na skrzydłach bocznych tego samego dzieła dostrzega też wpływ weneckiego manieryzmu i chwali miniaturowe mistrzostwo malarza. W medalionach z Limonos biegłość w małej skali jest oczywista, zachodnich elementów manierystycznych natomiast nie widać. Tła architektoniczne i pejzaże pozostają w obrębie konwencji malarstwa bizantyjskiego.
Datowanie na XVI wiek, uznawane w dokumentacji za najbardziej prawdopodobne, opiera się na stylu. Dokumentacja nie wspomina o datowanym napisie ani dokumencie, który by je potwierdzał. Tkaninę dane kolekcji określają jako późniejszą, nie mówiąc, o ile; gdzie indziej pozostawiają otwartą możliwość, że jest współczesna miniaturom. Materiał, na którym namalowano medaliony, pozostaje w dokumentacji kolekcji nieokreślony.
Źródła i bibliografia
Betancourt, R. (2015). The Thessaloniki Epitaphios: Notes on Use and Context. Greek, Roman, and Byzantine Studies, 55(2), 489–535.
Cytuj ten artykuł
Jak cytować ten artykuł
Pafilis, T. M. „Aer ze scenami Dodekaortonu z monasteru Limonos”. Grecka Encyklopedia Sztuki i Kultury, 19 listopada 2026. https://www.elpedia.gr/pl/aer-sceny-dodekaortonu-monaster-limonos/.
Pafilis, T. M. (2026, 19 listopada). Aer ze scenami Dodekaortonu z monasteru Limonos. Grecka Encyklopedia Sztuki i Kultury. https://www.elpedia.gr/pl/aer-sceny-dodekaortonu-monaster-limonos/
Pafilis, T. M. „Aer ze scenami Dodekaortonu z monasteru Limonos”. Grecka Encyklopedia Sztuki i Kultury, 19 listopada 2026, https://www.elpedia.gr/pl/aer-sceny-dodekaortonu-monaster-limonos/. Dostęp .
Pafilis, T. M. (2026) „Aer ze scenami Dodekaortonu z monasteru Limonos”, Grecka Encyklopedia Sztuki i Kultury, 19 listopada. Dostępne na: https://www.elpedia.gr/pl/aer-sceny-dodekaortonu-monaster-limonos/ (Dostęp: ).





