ჰანს ფონ ახენი: მშვიდობის, ხელოვნებისა და სიუხვის ალეგორია

მძიმე წითელი ფარდის ქვეშ ზეთისხილის რტოს მაღლა აღმართავს ჰანს ფონ ახენის „მშვიდობის, ხელოვნებისა და სიუხვის ალეგორიის“ ცენტრალური ქალის ფიგურა. ამ ფართოდ გაშლილი ჟესტით იგი ერთმანეთს უკავშირებს მჭიდროდ აგებული სცენის პერსონაჟებსა და საგნებს, სადაც ადამიანის სხეულებრიობა ცოდნის ემბლემებთან ერთად არსებობს. 1602 წელს ტილოზე ზეთით შესრულებული ნახატი, ზომით 197 × 142 სმ, სანქტ-პეტერბურგის ერმიტაჟში ინახება. მისი ყურადღების ცენტრშია მშვიდობიანი ცხოვრების კავშირი მხატვრულ შემოქმედებასა და კეთილდღეობასთან, ქალის პერსონიფიკაციების ენით გამოთქმული.

ფიგურები და სცენის აგებულება

კომპოზიციაში მშვიდობა ბატონობს. იგი ზის, ტანით მაყურებლისკენ შემობრუნებული, მუხლები მარცხნივ აქვს მიქცეული, თავი კი საპირისპირო მხარეს უხრის. მისი ღია ფერის სხეული, უკან მდგომი ფიგურის მუქ სამოსზე რომ გამოიკვეთება, მთელ სინათლეს თავის თავზე იკრებს. თხელი, გამჭვირვალე ქსოვილი ბარძაყებამდე ეშვება და სხეულებს შორის ნაკეცებად გრძელდება, ისე რომ მჯდომარე პოზის მრუდი თვალით იკითხება.

მშვიდობის უკან ხელოვნებათა და მეცნიერული ცოდნის პერსონიფიკაცია ჩანს. სცენის მარცხენა მხარეს ლითონის რგოლებიანი სფერო მოჩანს — ასტრონომიასთან დაკავშირებული ხელსაწყო, ქვემოთ კი ფერწერის იარაღები და სხვა საგნებია თავმოყრილი. მინ-ლინ ცაი თავის კვლევაში ასტრონომიული სფეროს, პალიტრისა და ქანდაკების ერთად ყოფნას იმ მისწრაფებას უკავშირებს, რომ ფერწერა და ქანდაკება თავისუფალი ხელოვნებების, ანუ სწავლული განათლების დარგების, თანაბარ საქმიანობად ეღიარებინათ.

უფრო დაბლა, ზურგით მაყურებლისკენ, სიუხვეს ოქროს თასი უჭირავს და სახეს მშვიდობისკენ აპყრობს. მის სხეულს შემოხვეული მოწაბლისფრო-ოქროსფერი ქსოვილი მარჯვენა კუთხეში იშლება, ნაყოფით სავსე რქასთან ახლოს. ამ მდებარეობით ფიგურას ნახატში ხედვის მეორე სიბრტყე შემოაქვს: მაყურებელი პირისპირ უყურებს მშვიდობას და ამავე დროს თვალს ადევნებს სხვა ფიგურას, რომელიც ახლო მანძილიდან მისკენ არის მიბრუნებული.

სივრცე ვიწროა. თავებს ზემოთ ფარდა დიდ მრუდებად იკეცება და ნაკეცებს შორის მცირე ღიობს ტოვებს, საიდანაც ცა და ფოთლები მოჩანს.

მშვიდობა და ხელოვნებათა ადგილი

სცენის ძირში, ფეხებსა და ქსოვილებს შორის, სამხედრო აღჭურვილობაა თავმოყრილი. მაღლა აწეულ რტოსთან შედარებით მისი დაბალი მდებარეობა კომპოზიციის ისე წაკითხვის საშუალებას იძლევა, როგორც იმ მდგომარეობის გამარჯვებისა, რომელშიც ხელოვნებებს აყვავება შეუძლიათ. ცაი გვერდზე გადადებულ იარაღს აფროდიტესა და არესის იკონოგრაფიულ ტრადიციას უკავშირებს და სიუჟეტის იმპერიულ განზომილებაზე მიუთითებს. ეს ინტერპრეტაცია ნახატს რუდოლფ II-ის გარემოცვაში ათავსებს, რომლის კარზეც მხატვარი მოღვაწეობდა.

თავად გამოსახულებაში კი ცნებათა ურთიერთმიმართება უპირველესად სხეულების შეხებით ვითარდება. უკანა ფიგურა მშვიდობას უახლოვდება, ხელი მის მხარზე უდევს, სიუხვე კი წინა პლანიდან მათი საერთო შეხვედრისკენ ბრუნდება. ემბლემების აბსტრაქტულ მნიშვნელობებს შორის ასე ერევა სიახლოვის ჟესტები, თავების ნელი მოძრაობა და მზერები კი სცენას შეკრულ წრეში აკავებს.

მანიერისტული ფიგურა და მონათესავე კომპოზიცია

წაგრძელებული ტანი, პატარა თავი და თითების დახვეწილი არტიკულაცია მშვიდობას იმ გამიზნულ, ოდნავ ხელოვნურ ელეგანტურობას ანიჭებს, რომელიც მანიერიზმს ახასიათებს. ტერმინი აქ ადამიანის ფიგურის ისეთ დამუშავებას აღნიშნავს, სადაც პროპორციები გამძაფრებულია, პოზები კი რთული — განსაკუთრებით კარგად ეს მენჯსა და მხრებს შორის გადანაცვლებაში ჩანს. სხეულის განათებულ ზედაპირებს ღრმა ჩრდილები პასუხობს, ფარდის წითელი კი ფიგურების უკან, სამოსში მეორდება.

ამავე კომპოზიციურ წყობას ახენმა სხვა სიუჟეტშიც მიმართა. ლიხტენშტაინის კატალოგი „დიანა და მისი ნიმფები ნადირობის შემდეგ ისვენებენ“, დაახლოებით 1602 წლის ნამუშევარი, ერმიტაჟის ხელმოწერილ და დათარიღებულ ალეგორიას უკავშირებს და კომპოზიციის ახლო მსგავსებაზე მიუთითებს. სანადირო სიუჟეტში ფიგურების ატრიბუტები იცვლება — დიანას ვინაობას შუბი და ცხოველები განსაზღვრავს, — ქალის დამახასიათებელი, წაგრძელებული ფიგურა კი უცვლელი რჩება.

შედარება ცხადყოფს, რამდენად არსებითია საგნების როლი ერმიტაჟის ნახატის წაკითხვისას. სხეულის პოზა სხვა თხრობაშიც შეიძლებოდა დაბრუნებულიყო. აქ კი შეხვედრის შინაარსს ფარდის წინ მაღლა აღწეული რტო და ქვემოთ, მარცხენა მხარეს, მოხაზული სფერო განსაზღვრავს.

წყაროები და ლიტერატურა

• LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna. Diana and her Nymphs Resting after the Hunt. კოლექციის ელექტრონული კატალოგი, ინვ. № GE 2418.
• Tsai, Ming-Ling (2021). „Hans von Aachen’s Allegorical Representations of the Arts, and His Newly Identified Painting Allegory of the Arts“. EURAMERICA, 51(1), 1–60. DOI: 10.7015/JEAS.202103_51(1).0001.