ღვთისმამანი იოაკიმე და ანა მისტრის პანტანასაში

იოაკიმე თავს უკან ისე მკვეთრად გადახრის, რომ მისი სახე თითქმის პროფილში ჩანს, და ხელებს თავისზე მაღლა მდებარე წერტილისკენ შლის. მის პირისპირ წითელ მაფორიუმში გახვეული ანაც იმავე მიმართულებით აღაპყრობს ხელისგულებს. ღვთისმამანი იოაკიმე და ანა მისტრაში, პანტანასას მონასტრის კათოლიკონის XV საუკუნის კედლის მოხატულობას ეკუთვნის. ბიზანტიური და პოსტბიზანტიური ძეგლების ევროპული ცენტრის ცნობით, ტაძარი 1428 წელს პროტოსტრატორმა იოანე ფრანგოპულოსმა დააარსა. ორივე ფიგურა სრული სიმაღლით არის გამოსახული და წითელი ზოლებით შემოსაზღვრულ ვიწრო ვერტიკალურ ველებში დგას. მათ შორის იხსნება თაღი, რომლის შიდა ზედაპირიც მოხატულია.

ქტიტორს ფანჯრებსა და სამხრეთ-დასავლეთ კაპიტელზე გამოსახული მონოგრამებიდან ვიცნობთ. მასზე მიუთითებს აგრეთვე ლექსად შედგენილი წარწერა დასავლეთ ემპორის გუმბათის ძირში. ფრანგოპულოსი თეოდორე II პალეოლოგოსის დროს მორეის დესპოტატის ერთ-ერთი უძლიერესი პირი იყო. XV საუკუნის მოხატულობა პირველად 1910 წელს გამოქვეყნდა, გაბრიელ მილეს ალბომში, რომელიც მისტრის ბიზანტიურ ძეგლებს მიეძღვნა. ქალაქის ტაძრების იკონოგრაფიული პროგრამები ერთობლივად 1970 წელს სიუზი დიუფრენმა განიხილა.

ღვთისმშობლის მშობლები საკურთხეველში

ფიგურების ადგილი ტაძარში დიდწილად ხსნის მათ ჟესტს. მელიტა ემანუელმა მისტრის მოხატულობის პროგრამები მათ შემწირველებთან მიმართებით შეისწავლა. პანტანასაში იგი ღვთისმშობლის მშობლებს „ლოცვის პოზაში“ საკურთხეველში ათავსებს, ამაღლების ქრისტესა და აფსიდის ღვთისმშობელთან ერთად. მისივე თქმით, ორი მთავარანგელოზი და მოციქულები პეტრე და პავლე ცენტრალური გუმბათის საყრდენ სვეტებზეა გამოსახული. ამ ერთობლიობას იგი თითქმის სამ განზომილებაში გაშლილ ვედრებად (დეისისად) კითხულობს, რომელიც ხსნასა და იმქვეყნიურ ცხოვრებას მიემართება (Religious Imagery in Mystra).

ფიგურების გარშემო თხრობითი გარემო არ არის. არც სახლია, არც ბაღი, არც ტაძარი, მხოლოდ მუქი, თითქმის შავი ფონი და ფეხქვეშ მიწის მწვანე ზოლი. ამგვარად, წყვილი შუამდგომელთა ადგილს იკავებს. მათი ამბავი, როგორც მას იაკობის აპოკრიფული პირველსახარება გადმოგვცემს, მარიამის შობას ღვთის პასუხად წარმოგვიდგენს მათ ლოცვაზე, რომ შვილი მისცემოდათ. ემანუელი ამ კავშირს მისტრის სხვა გამოსახულების განხილვისას იშველიებს — ღვთისმშობლის შობისა აია-სოფიის ეკლესიის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სამლოცველოში. პანტანასაში მშობელთა ვედრება უფრო ფართო მასშტაბში, მთელი საკურთხევლის მასშტაბში ერთვება.

იმავე მისტრაში ღვთისმამანი ადრეც იყვნენ გამოსახულნი, ოღონდ სხვაგვარად — ოდიგიტრიის (აფენდიკოს) ნართექსში. იქ ისინი ღვთისმშობელს „ცხოველმყოფელ წყაროს“ ორივე მხრიდან ახლავან, ტიმპანზე, ტაძრის ძირითად სივრცეში შესასვლელის თავზე. იოაკიმე თეძოებამდეა გამოსახული და ერთი ხელით ვედრების ჟესტს აკეთებს, ანას კი ხელები მკერდზე აქვს გადაჯვარედინებული. როდონიკი ეძეოღლუ ამ მოხატულობას 1315–1320 წლების ხუთწლედით ათარიღებს („ბრონტოხიონის ოდიგიტრიის ტაძარი მისტრაში“). ანასტასიოს ტანცისი, პირიქით, მას საგრძნობლად გვიან, XIV საუკუნის ბოლოს ათავსებს. რომელი დათარიღებაც არ უნდა მივიღოთ, პანტანასასთან განსხვავება დიდია. მშობლები აღარ ახლავან ერთსა და იმავე ჩარჩოში ღვთისმშობლის ცენტრალურ გამოსახულებას. ისინი სრული სიმაღლით და ცალ-ცალკე დგანან, თითოეული თავის ველში, და მათი ვედრება თაღის სიცარიელეს კვეთს.

იოაკიმე

ფიგურა ორი საპირისპირო მიმართულებით მოძრაობს. სხეული ღიობისკენ მიიწევს, ერთი ფეხი წინ აქვს გადადგმული და მუხლი ოდნავ მოხრილი, კისერი კი უკან და მაღლა იჭიმება. ყელი ნათელი სიბრტყეებითა და მუქი ხაზებით არის გადმოცემული, რომლებიც მყესებს უსვამს ხაზს. ზემოთ პატარა თავი, მოკლე ხუჭუჭა თმითა და წვერით, ნაცრისფერ-მოყავისფრო ტონზე ხშირი თეთრი მონასმებით არის დამუშავებული. სახეზე ხორცის ოხრა ზეთისხილისფერ-მწვანე ჩრდილებში გადადის. თეთრი განათებები შუბლზე, ყვრიმალსა და ცხვირის ქედზე ეცემა, დიდი თვალი კი ზემოთაა მიპყრობილი. ოხრისფერი, თეთრად მოხაზული შარავანდედი მოძრაობას უკან რჩება და მას არ მოიცავს.

ორივე ხელი, გრძელი თითებითა და გაშლილი ხელისგულებით, სხვადასხვა სიმაღლეზეა აღმართული: ერთი მკერდთან ახლოს, მეორე უფრო მაღლა და უფრო წინ გაწვდილი. ქიტონი ღია ნაცრისფერ-ცისფერია, თითქმის ვერცხლისფერი, მხარზე ფართო მოწითალო-მოყავისფრო ზოლით. ვარდისფერ-მოყავისფრო ჰიმატიონი ტანს ირიბად გადაკვეთს და წინამხრიდან გრძელ ნაოჭად ეშვება. ქვემოთ იგი ფეხებს ეხვევა და კოჭებთან მოტრიალე კიდით სრულდება. ჰიმატიონის განათებები მკვეთრი და კუთხოვანია, ბარძაყსა და წვივზე ზოგან წვეტის ფორმისაც, და უფრო ქსოვილის რიტმს გადმოსცემს, ვიდრე სხეულის მოცულობას.

ველის ზედა ნაწილში, შარავანდედის მარჯვნივ, მაჟუსკულით შესრულებული მისი სახელის წარწერა შემორჩა. მარცხნივ ერთი ცალკე ასო ჩანს, რომელიც, სავარაუდოდ, საპატიო ეპითეტის შემოკლებას ეკუთვნის.

ანა და მოხატული ზედაპირის მდგომარეობა

ანა მნახველის მარცხნივ, თაღისკენ არის მიბრუნებული, მისი სახე კი, სამმეოთხედში გამოსახული, ზემოთ იყურება. მკვეთრი მოწითალო-ნარინჯისფერი მაფორიუმი თავსა და მხრებს უფარავს და მუხლებს ქვემოთ ეშვება. მისი კიდეები გვერდებზე ტეხილ, საფეხურისებრ ნაოჭებად ეშვება, რომლებიც ზურგის მხარეს უფრო ფართოდ არის გაშლილი. მის ქვეშ მუქი ნაცრისფერ-მწვანე ქიტონი ფეხებამდე აღწევს, სადაც წითელი ფეხსაცმელი მოჩანს. ორივე ხელი მკერდის წინ არის აღმართული, ხელისგულებით ღიობისკენ. მაჯაზე ჩანს სახელოს ღია ნაცრისფერ-ცისფერი ბოლო წითელი ზოლით.

ორ ფიგურას შორის უფრო მეტად ანაა დაზიანებული. სახე გამუქებულია და ნაკვთები ძლივს გაირჩევა. მაფორიუმზე მუქი ლაქებია გადაშლილი, ველის ქვედა ნაწილში კი მოხატული ზედაპირი ფრაგმენტულად არის შემორჩენილი. ფიგურასა და თაღს შორის შელესილობის თეთრი, მოუხატავი ზოლი მთლიანობას წყვეტს. მისი სახელის წარწერა მაღლა, შარავანდედის მარჯვნივ შემორჩა.

ფერი, ხაზი და მოხატული თაღი

ფერთა ეკონომია რამდენიმე ძლიერ კონტრასტს ეყრდნობა: იოაკიმეს ვერცხლისფერი ქიტონი და ვარდისფერი ჰიმატიონი, ანას წითელი მაფორიუმი, შარავანდედების ოხრა მუქ ფონზე. მიწის მწვანე ფერი მათ ქვედა ნაწილში ერთმანეთს უკავშირებს. პროპორციები წაგრძელებულია, თავები კი მაღალ სხეულებთან შედარებით პატარაა. მოკლე და თავდაჯერებული ხაზებით დადებული თეთრი განათებები ზედაპირებს თითქმის გრაფიკულად აწესრიგებს. ბიზანტიური და პოსტბიზანტიური ძეგლების ევროპული ცენტრი პანტანასას კედლის მხატვრობას ოდიგიტრიისა და პერივლეპტოსის მოხატულობათა გაგრძელებად აღწერს. ის მას აგრეთვე პალეოლოგოსთა ხანის მხატვრობის ბოლო ფაზის უმნიშვნელოვანეს ქმნილებათა შორის ასახელებს. სახელოსნოს მიერ გამოყენებული ნიმუშების საკითხი დულა მურიკიმ 1991 წლის ნაშრომში შეისწავლა, რომელშიც ტაძრის მოხატულობა XV საუკუნის ერთი სამხატვრო სახელოსნოს ნიმუშების მოწმობად არის განხილული.

თავად თაღი კომპოზიციის ნაწილია უფრო მეტად, ვიდრე ერთი შეხედვით ჩანს. მისი შუბლი და შიდა ზედაპირი ოხრითა და მოწითალო ტონებით არის დაფარული, რომლებზეც მწვანე, ხვეულებიანი მცენარეული ორნამენტია გაშლილი. მის მიღმა თეთრი კედელი მუქი ღიობით სრულდება. ღვთისმამანი ამ სიღრმის თავზე ერთმანეთისკენ იხრებიან, ხელისგულებით ერთი მიმართულებით. მათ შორის სიცარიელე გამოსახულების შუაგულში რჩება.