შინაარსზე გადასვლა

ბერძნული ენციკლოპედია

ისტორია, ხელოვნება, კულტურა, მითოლოგია, გეოგრაფია და ტექნოლოგია

ტრიკის ეპისკოპოსი წმინდა ოიკუმენიოსი: იპაპანტის მონასტრის კედლის მხატვრობა მეტეორაზე

T. M. Pafilisბერძნული ხელოვნებაბიზანტიური ხელოვნება

გაზიარება
წმინდა ოიკუმენიოსი ტრიკელი კედლის მხატვრობაში, გრძელწვერა ეპისკოპოსი მრავალჯვრიან ფელონში, რომელსაც გაშლილი გრაგნილი უჭირავს
წმინდა ოიკუმენიოსი, ტრიკის ეპისკოპოსი. იპაპანტის მონასტრის კათოლიკონის კედლის მხატვრობა, მეტეორა, 1366/67.

მარჯვენა ხელით მაგრად უჭირავს გრაგნილის დახვეული ზედა ბოლო, თავად გრაგნილი კი თითქმის გამოსახულების ქვედა კიდემდე იშლება — ასე, მკერდამდე, თავით ოდნავ მნახველის მარცხნივ მიბრუნებული, არის გამოსახული წმინდა ოიკუმენიოსი, ტრიკის ეპისკოპოსი. ეს კედლის მხატვრობა მეტეორაზე მდებარე იპაპანტის (უფლის მირქმის) მონასტრის კათოლიკონის მოხატულობას ეკუთვნის. მონასტერი ციცაბო კლდის ფუღუროშია ნაგები, მისი ქტიტორული წარწერა კი ტაძრის აშენებასა და მოხატვას ქვეყნის გაჩენიდან 6875 წლით, ანუ 1366/67 წლით ათარიღებს. თესალიური ქალაქის ეპისკოპოსს უჭირავს ტექსტი, რომელიც ქალაქზე ლაპარაკობს, თანაც კლდის ფუღუროში შეფარებულ სამყოფელში, ტრიკის მახლობლად. ამ დამთხვევას ეყრდნობა გამოსახულების ის წაკითხვა, რომელიც ქვემოთ არის მოცემული.

იპაპანტის კათოლიკონი და მოხატულობის დათარიღება

წარწერა შემორჩენილია ნაოსის დასავლეთ კედელზე, კარის ზემოთ, რომელიც ნართექსიდან ნაოსში შედის. ქტიტორად იგი ასახელებს „კირ ნილოსს“, მღვდელმონაზონს, სტაგის სკიტის პროტოსს და დუპიანის მონასტრის წინამძღვარს. მეორე წარწერა, ჩრდილოეთ კედელზე, მოხატულობის ხარჯებს მიაწერს ვინმე კონსტანტინეს, რომელმაც მოგვიანებით მონაზვნური სახელი კვიპრიანე მიიღო. პირველი წარწერის მიხედვით, ტაძარი თავდაპირველად უფლის ამაღლებას ეძღვნებოდა. დათარიღების ფორმულაში წარწერა მოიხსენიებს მმართველ ხელმწიფედ სიმეონ უროშ პალეოლოგოსს, „რომაელთა, სერბეთისა და რომანიის იმპერატორს“, სტაგის ეპისკოპოსად კი ბესარიონ I-ს. ამგვარად, ძეგლი ცალსახად თავსდება დასავლეთ თესალიაში სერბული ბატონობის წლებში. დიდი მეტეორონის მონასტრის ოფიციალური ვებგვერდი, მონასტრის მეტოქებისადმი მიძღვნილ განყოფილებაში, კათოლიკონს აღწერს, როგორც ერთნავიან, ჯვრული სახურავის მქონე ტაძარს, გვიანდელი ხანის ვრცელი ნართექსით. ვებგვერდის ინგლისური ვერსია ნაოსის მოხატულობას 1368 წლით ათარიღებს, ბერძნული — 1366 წლით, წარწერა კი 1366/67 წელს იძლევა. ნართექსის მოხატულობა, 1784 წლით დათარიღებული, კალარიტესელი დიმიტრიოს ზუკისისა და მისი მოწაფის, გიორგის ნამუშევარია და სულ სხვა ფენას განეკუთვნება.

პატარა ტაძრის ვიწრო ზედაპირებმა ჩვეული პროგრამის სრულად გაშლის საშუალება არ მისცა. ეკლესიის მამები, როგორც მოხატულობის აღწერაშია აღნიშნული, ძირითადად საკურთხეველშია გამოსახული, მკერდამდე. წარწერები 1909 წელს ნიკოს ბეისმა გამოაქვეყნა, მოგვიანებით კი ძეგლი უფრო სისტემურად გოიკო სუბოტიჩმა შეისწავლა (1966). 2003 წლის ზაფხულში ბიზანტიური სიძველეების მე-7 ეფორიამ, დიდი მეტეორონის მონასტერთან თანამშრომლობით, მოხატულობის კონსერვაცია ჩაატარა რესტავრატორების, მარგარიტის მიწაწიკასისა და სტავრულა ნაკუს ხელით. გაწმენდის შემდეგ გამოჩნდა დეტალები, რომლებიც ადრინდელ მკვლევრებს გამორჩენოდათ.

ეპისკოპოსის სახე

კომპოზიციაში სახე დომინირებს. იგი წაგრძელებული და ვიწროა, მაღალი, მელოტი შუბლით, რომელსაც თეთრი ფუნჯის წვრილი მონასმები კვეთს, და პატარა კულულით ზედა ნაწილში. საფეთქლებთან თმასაც თეთრი ხაზები გამოკვეთს. წვერი, გრძელი და წაწვეტებული, მონაცვლე ღია და მუქი ხაზებით კულულებად იყოფა და მკერდამდე ეშვება. დიდი, მძიმექუთუთოებიანი თვალები ირიბად მნახველის მარცხნივ იყურება. ეს მოძრაობა, თავის მსუბუქ დახრასთან ერთად, არბილებს იმ ფრონტალურობას, რასაც იერარქიული ფიგურისგან მოელი. თავს უკან კაშკაშა ოხრისფერი შარავანდედი, მუქი წითელი კონტურითა და თეთრი წვრილი არშიით, მკაფიოდ გამოირჩევა ფონის ღრმა ლურჯზე.

შესამოსელი იმ ეპოქის ეპისკოპოსისაა: თეთრი მრავალჯვრიანი ფელონი და ომოფორი დიდი, მუქი წითელი ჯვრებით. გამოსახულების კიდეზე, მნახველის მარცხნივ, სხვა წითელი ჯვრების ნაწილები ირჩევა. წმინდანის მარცხენა ხელი არ ჩანს. მარჯვენა, დახვეული ბოლოს გარშემო მოხრილი თითებით, გრაგნილს მაღლა, მხართან უჭირავს, ასე რომ, თეთრი ფურცელი ირიბად ეშვება მკერდის წინ და კომპოზიციის სიგანის თითქმის ნახევარს ფარავს.

სახელის წარწერა და გრაგნილი

ლურჯ ფონზე, შარავანდედის მარცხნივ, სახელის წარწერა ერთმანეთზე დაწყობილ სტრიქონებადაა დაწერილი ღია ფერის დიდი ასოებით. სიტყვა «ἅγιος» შემოკლებულია. სახელში ასო Η გადმოსცემს როგორც თავკიდურ ΟΙ-ს, ისე დაბოლოების Ι-ს. ნორმალიზებული მართლწერით იკითხება Ὁ ἅγιος Οἰκουμένιος. გრაგნილზე ხუთი სტრიქონი ტექსტია მსხვილი შავი მაჟუსკულით, წვრილი ხაზებით გამოყოფილი; პირველი სიტყვა პირველ ორ სტრიქონზეა გაყოფილი. შემოკლებების გახსნის შემდეგ ტექსტი ასე იკითხება:

Μνήσθητι, Κύριε, τῆς πόλεως ἐν ᾗ κατοικοῦμεν.

ქართული თარგმანი

„მოიხსენე, უფალო, ქალაქი, რომელშიც ვმკვიდრობთ.“

ამ ტექსტის არჩევა მღვდელმთავრისთვის, რომელსაც ადგილობრივი გადმოცემა ტრიკის მფარველად სცემდა პატივს, საფუძვლიანი ჩანს, თუმცა ქალაქი გრაგნილზე დასახელებული არ არის. ფორმულირება წმინდა იოანე ოქროპირის საღმრთო ლიტურგიის ანაფორის შუამდგომლობით ლოცვას მოგვაგონებს, სადაც ფორმა «παροικοῦμεν» გვხვდება. მხატვარმა ეპისკოპოსს ხელში ქალაქისთვის აღვლენილი ლოცვა ჩაუდო, და ეს ლოცვა მისი კათედრის მახლობლად მდებარე პატარა მონასტერში იკითხებოდა.

მხატვრული მანერა და სამხატვრო გარემო

სახის მოდელირება მუქი, მომწვანო პროპლასმოსიდან იწყება — ეს არის პირველი მუქი ფენა, რომელზეც ღია ტონები შენდება — და თბილი ოხრებით გრძელდება. ყვრიმალებზე, თვალების ქვეშ, მოწითალო ლაქები იღვრება, ნათელი ადგილები კი წვრილი, თითქმის პარალელური თეთრი ხაზებით ეცემა შუბლს, ცხვირის ქედსა და წვერს. თავის ქალას კონტური, წარბების რკალები და წვერის ღარები გაბედული, თითქმის კალიგრაფიული ხაზითაა გავლებული. სახის მოცულობა კვლავ იგრძნობა, მაგრამ ფიგურას უპირველესად ხაზი აწესრიგებს და არა სინათლისა და ჩრდილის უწყვეტი გრადაცია.

იპაპანტის მხატვარი უცნობი რჩება. კონსტანტინოს ვაფიადისი, მეტეორის ბიზანტიური მხატვრობის კვლევისას, მის ხელწერას დიდი მეტეორონის მონასტრის კედლის მხატვრობის ფრაგმენტებს უკავშირებს და დამაჯერებლად მიიჩნევს, რომ იგივე ოსტატი იქ 1366 წლამდე ცოტა ხნით ადრე მუშაობდა. იგი ასევე მიუთითებს მჭიდრო ნათესაობაზე ელასონის ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის ოლიმპიოტისას (1332–1355) და ლესნოვოს მთავარანგელოზ მიქაელის კათოლიკონის მოხატულობასთან და მთელ ამ ჯგუფს იმ სამხატვრო მიმდინარეობას მიაკუთვნებს, რომელიც სერბული ბატონობის ხანაში სამხრეთ ბალკანეთში გავრცელდა. ოიკუმენიოსის ფიგურა, თავისი გამოკვეთილი ხაზოვნებითა და ცოცხალი, სუფთა ფერებით, უპრობლემოდ ერგება ამ დახასიათებას, თუმცა ერთი ცალკეული მკერდამდე გამოსახულება მთელ სახელოსნოზე მსჯელობისთვის საკმარისი არ არის.

ვინ იყო ოიკუმენიოს ტრიკელი

აქ გამოსახული პიროვნება მკვლევრებს არანაკლებ აინტერესებდათ, ვიდრე თავად ძეგლი. ქრისტოს კრიკონისი თავის ნაშრომში Ο Οικουμένιος Τρίκκης აღნიშნავს, რომ მეცნიერებამ სამი თანამოსახელე პირი გამოარჩია ერთმანეთისგან ძალზე დაშორებული ეპოქებიდან: პირველი IV საუკუნის პირველ ნახევარს მიეკუთვნება, მეორე — VI საუკუნის პირველ ნახევარს, მესამე კი X საუკუნის შუა ხანებს. VI საუკუნის ოიკუმენიოსს აპოკალიფსის განმარტება მიეწერება, X საუკუნისას კი საქმეთა წიგნისა და ეპისტოლეების განმარტებებს უკავშირებენ. კრიკონისი ამტკიცებს, რომ ადგილობრივი გადმოცემით პატივცემული წმინდანი და ტრიკის მფარველი IV საუკუნის პირია. ამ გადმოცემის მთავარი წყაროა ქებათა სიტყვა და მსახურება, რომლებიც ლარისის მიტროპოლიტმა ანტონიმ შეადგინა; ავტორის აზრით, იგი 1340–1362 წლებში ტრიკაში ცხოვრობდა და შემდგომდროინდელი პატრიარქი ანტონია.

ქებათა სიტყვის მიხედვით, ოიკუმენიოსი კაპადოკიიდან იყო, ლარისელი წმინდა აქილიოსის ძმისწული იყო და 325 წელს პირველ მსოფლიო კრებაზე ახლდა მას. მოგვიანებით აქილიოსმა იგი ტრიკის ეპისკოპოსად აკურთხა. იგივე ტექსტი ახსენებს წმინდანის განსამარტოებელ ადგილსაც ქალაქის მახლობლად, „კატაფიგიონს“, რომელსაც კრიკონისი სავარაუდოდ დაახლოებით რვა კილომეტრით ჩრდილოეთით ათავსებს. საქმე გვაქვს XIV საუკუნის აგიოგრაფიულ თხრობასთან და ანტონის ეპოქაში წმინდანის თაყვანისცემის მოწმობასთან. თავად კრიკონისი კიდევ ერთ ცნობას მოიხმობს. პატრიარქი ფილოთეოს კოკინოსი მღვდელს ურჩევდა, რომ პროსკომიდიაზე ნაწილი ოიკუმენიოსისთვისაც ამოეღო, აქილიოსის მსგავს მღვდელმთავრებთან ერთად; ანუ მოიხსენიებდა: «Ἀχιλλίου Λαρίσης, Οἰκουμενίου Τρίκκης καὶ πάντων τῶν ἁγίων ἱεραρχῶν» (აქილიოს ლარისელს, ოიკუმენიოს ტრიკელს და ყველა წმინდა მღვდელმთავარს).

ეს ორი მოწმობა, ანტონის ქებათა სიტყვა და ფილოთეოსის მოხსენიება, დაახლოებით იმავე ათწლეულებს განეკუთვნება, რომლებშიც იპაპანტი მოიხატა. მაშასადამე, ოიკუმენიოსის გამოსახულება ნილოსის კათოლიკონში იმ პერიოდში ჩნდება, როდესაც ადგილობრივი წმინდანის თაყვანისცემა დადასტურებულია როგორც ლარისის მიტროპოლიაში, ისე პატრიარქატში. კრიკონისის მიერ გამოქვეყნებულ ოიკუმენიოსის კედლის გამოსახულებების ნუსხაში იპაპანტის მონასტერი პირდაპირაა მოხსენიებული, ტრიკალას ეკლესიების, კალამბაკის ძველი ეკლესიისა და მაცხოვრისა და რუსანუს მონასტრების გვერდით. მისი წმინდა ნაწილების ერთი ნაწილი, რომელიც ქებათა სიტყვის თანახმად X საუკუნის ბოლოს ცარმა სამუილმა პელაგონიის ჰერაკლეიის მხარეში გადაიტანა, მოგვიანებით ტრიკაში დაბრუნდა. კრიკონისი გადმოგვცემს, რომ იგი ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის ფანერომენის ეკლესიის სკევოფილაკიონში აღმოაჩინეს, ვერცხლის კიდობანში, რომელსაც თავსახურის შიდა მხარეს არსებული წარწერა 1801 წლით ათარიღებს.

წყაროები და ლიტერატურა

დიდი მეტეორონის წმინდა მონასტერი. (თარიღის გარეშე). Metochia – Dependencies, განყოფილება „Monastery of the Hypapante“. წმინდა მეტეორა.

Krikonis, Ch. Th. (თარიღის გარეშე). Ο Οικουμένιος Τρίκκης. Υπήρξε επίσκοπος, άγιος και πολιούχος της Τρίκκης; [ოიკუმენიოს ტრიკელი. იყო თუ არა იგი ტრიკის ეპისკოპოსი, წმინდანი და მფარველი?] (გვ. 309–331). რეპოზიტორიუმი Pandemos, პანტეიონის უნივერსიტეტი.

Vapheiades, K. M. (2023). Byzantine Wall Paintings and Icons at Meteora. Actual Problems of Theory and History of Art, 13, 291–298.

სტატიის გაზიარება

სტატიის ციტირება

როგორ დავიმოწმოთ ეს სტატია

Chicago

Pafilis, T. M. „ტრიკის ეპისკოპოსი წმინდა ოიკუმენიოსი: იპაპანტის მონასტრის კედლის მხატვრობა მეტეორაზე“. ბერძნული ენციკლოპედია, 15 ნოემბერი, 2026. https://www.elpedia.gr/ka/trikis-episkoposi-tsminda-oikumeniosi-ipapantis-monastris-kedlis-mkhatvroba-meteora/.

APA

Pafilis, T. M. (2026, 15 ნოემბერი). ტრიკის ეპისკოპოსი წმინდა ოიკუმენიოსი: იპაპანტის მონასტრის კედლის მხატვრობა მეტეორაზე. ბერძნული ენციკლოპედია. https://www.elpedia.gr/ka/trikis-episkoposi-tsminda-oikumeniosi-ipapantis-monastris-kedlis-mkhatvroba-meteora/

MLA

Pafilis, T. M. „ტრიკის ეპისკოპოსი წმინდა ოიკუმენიოსი: იპაპანტის მონასტრის კედლის მხატვრობა მეტეორაზე“. ბერძნული ენციკლოპედია, 15 ნოემბერი, 2026, https://www.elpedia.gr/ka/trikis-episkoposi-tsminda-oikumeniosi-ipapantis-monastris-kedlis-mkhatvroba-meteora/.

Harvard

Pafilis, T. M. (2026) „ტრიკის ეპისკოპოსი წმინდა ოიკუმენიოსი: იპაპანტის მონასტრის კედლის მხატვრობა მეტეორაზე“, ბერძნული ენციკლოპედია, 15 ნოემბერი. ხელმისაწვდომია: https://www.elpedia.gr/ka/trikis-episkoposi-tsminda-oikumeniosi-ipapantis-monastris-kedlis-mkhatvroba-meteora/.