ამატერასუ და ზეციური გამოქვაბული: მითი მზის დაბრუნებაზე

მითს ამატერასუზე, მზის ქალღმერთზე, რომელიც ზეციურ გამოქვაბულში იკეტება და სამყაროს სიბნელეში ტოვებს, ძირითადად VIII საუკუნის დასაწყისში იაპონიის საიმპერატორო კარის გარემოში შედგენილი ტექსტებით ვიცნობთ. ამ თხრობებში, რომლებმაც უფრო ძველი გადმოცემები და გენეალოგიები შეკრიბა, ამატერასუ ომიკამის ცენტრალური ადგილი უჭირავს, როგორც საიმპერატორო სახლის ღვთაებრივ წინაპარს. მისი დამალვა ამა-ნო-ივატოში, „ზეციურ კლდოვან კარში“, თავად სიცოცხლის გაგრძელებას ემუქრება, მისი დაბრუნების მცდელობის გარშემო კი ის ღვთაებები იკრიბებიან, რომლებიც კარის რიტუალურ სამსახურებს უკავშირდებიან.

მითის წყაროები და მათი ვარიანტები

„კოჯიკიში“, „ძველ ამბავთა ჩანაწერებში“, რომელიც კარს 712 წელს ო-ნო-იასუმარომ წარუდგინა, ეპიზოდი უწყვეტ მითოლოგიურ თხრობაშია ჩართული. „ნიჰონ შოკი“, „იაპონიის მატიანე“, 720 წელს დასრულდა პრინც ტონერის ზედამხედველობით და ძირითადად კლასიკურ ჩინურ ენაზეა დაწერილი; ღმერთების ეპოქისადმი მიძღვნილ ნაწილებში იგი ძირითად ტექსტთან ერთად სხვადასხვა ვერსიას იმოწმებს, რომლებიც „სხვა წერილების“ სახელით შემოდის. კოკუგაკუინის უნივერსიტეტის მიერ ორივე თხზულების წარდგენის მიხედვით, გადმოცემათა შენარჩუნება მჭიდროდ უკავშირდება საიმპერატორო წარმომავლობის აღრიცხვას, თუმცა ორი ტექსტი ხასიათითა და შედგენილობით განსხვავდება.

უფრო გვიანდელია 807 წლის „კოგოშუი“, ინბე-ნო-ჰირონარის თხზულება, რომელიც კარის რიტუალების შესახებ დამატებით გადმოცემებს ინახავს და ინბეს გვარის წვლილს წარმოაჩენს. ძლიერი ნაკატომის წინააღმდეგ გვარის რიტუალური უფლებამოსილებების მოთხოვნა მთელ თხზულებას გასდევს, თუმცა მისი შინაარსი ამით არ ამოიწურება. ქვემოთ მოცემული თხრობის საფუძველია „კოჯიკი“, „ნიჰონ შოკის“ გადახრების მითითებით იქ, სადაც ეპიზოდის მსვლელობა არსებითად იცვლება.

და-ძმის შეჯიბრიდან დაუსრულებელ ღამემდე

ამატერასუს ძმა სუსანოო ტაკამაგაჰარაში, მაღალი ცის ველზე, ადის, რათა წასვლის წინ მას გამოეთხოვოს. მას ხშირად ქარიშხლის ღმერთს უწოდებენ, თუმცა ძველ წყაროებში მისი სახე უფრო რთულია: „კოჯიკიში“ იძანაგიმ მას ზღვის სამფლობელო მიანდო, ინტერპრეტაციული ტრადიცია კი მას ქართან და წვიმასაც უკავშირებს.

ეჭვით, რომ ძმა მისი სამფლობელოს დასაპყრობად მოდის, ამატერასუ მას შეიარაღებული ხვდება. მოსდევს უკეი, რიტუალური გამოცდა, რომლის დროსაც ორი ღვთაება გაცვლილი საგნებისგან სხვა ღვთაებებს შობს, რათა მისი განზრახვის გულწრფელობა დადგინდეს. სუსანოო თავს გამარჯვებულად აცხადებს და, წარმატებით გატაცებული, დის ბრინჯის ყანების ზღუდეებს ანგრევს, სარწყავ არხებს ახშობს და დარბაზს, სადაც ის პირველი ნაყოფის ტრაპეზს აღასრულებს, ექსკრემენტებით ბილწავს.

ამ ქმედებებს ამატერასუ თავდაპირველად ამართლებს და ამბობს, რომ ნაბინძური, ალბათ, ზედმეტი სმისგან გამოწვეული ღებინებაა, ზღუდეების დანგრევა კი, შესაძლოა, მიწის უკეთ გამოყენებას ისახავდა მიზნად. მის შემწყნარებლობას, თუმცა, ახალი ძალადობა მოსდევს წმინდა ქსოვის სივრცეში. როცა ღმერთების სამოსი მზადდება, სუსანოო სახურავში ხვრელს ხსნის და იქიდან ჭრელ ზეციურ ცხენს ჩააგდებს, უკუღმა გატყავებულს; შეშინებული მქსოველი ქალი საქსოვი დაზგის მაქოთი სასქესო ორგანოში სასიკვდილოდ იჭრება.

„ნიჰონ შოკის“ ძირითად ტექსტში მაქოთი თავად ამატერასუ იჭრება, სხვა ვერსიაში კი ქალღმერთი ვაკაჰირუმე კვდება. ძალადობის მსხვერპლი პირის ეს გადანაცვლებები ამბის ინტერპრეტაციისთვის მნიშვნელოვანია, ისევე როგორც ცხენის უჩვეულო „უკუღმა გატყავება“, რომელსაც ნელი ნაუმანმა სპეციალური კვლევა მიუძღვნა.

მომხდარით თავზარდაცემული ამატერასუ „კოჯიკის“ ვერსიაში ზეციურ კლდოვან გამოქვაბულში იკეტება. მაშინ ბნელდება ცა და მასთან ერთად ლერწმის ველების შუა ქვეყანა, თხრობის მიწიერი სამყარო, ღამე კი შეუწყვეტლად გრძელდება. უთვალავ ღვთაებათა ხმები მეხუთე მთვარის თვის ბუზების ზუზუნს ედრება და ყველგან უბედურებები ჩნდება.

ღმერთების თათბირი და სარკე

მზის არყოფნის წინაშე ღვთაებები ზეციური მდინარე ამე-ნო-იასუს კალაპოტში იკრიბებიან და ომოიკანეს ავალებენ, მოიფიქროს ხერხი, რომ ამატერასუ გამოქვაბულიდან გამოვიდეს. „კოჯიკი“ ლაპარაკობს „რვაასი მირიადი ღმერთის“ შესახებ, რაც სიტყვასიტყვით რვა მილიონს შეესაბამება; გამოთქმა იაოიოროძუ-ნო-კამი პირობითად ღვთაებათა უთვალავ სიმრავლეს აღნიშნავს.

თათბირიდან მრავალი ცალკეული სამუშაოსგან შემდგარი მზადება გამომდინარეობს. იკრიბებიან „გრძელი ყივილის ფრინველები“, რომლებსაც, ჩვეულებრივ, მამლებად ცნობენ, იხმობენ მჭედელ ამაცუმარას და იშიკორიდომეს სარკის დამზადებას ავალებენ. ტამანოია ამზადებს მაგატამის, მძიმის დამახასიათებელი ფორმის მოხრილი მძივების, ასხმებს, რომლებიც თხრობაში საიმპერატორო რეგალიებსაც დაუკავშირდება.

ამე-ნო-კოიანე და ფუტოდამა, შესაბამისად ნაკატომისა და ინბეს ღვთაებრივი წინაპრები, ირმის ბეჭის ძვლით მკითხაობას მიმართავენ. საკაკი, სინტოისტურ კულტში გამოყენებული მარადმწვანე ხე, ზეციური მთა კაგუდან ძირიანად ამოთხრიან და უმაღლეს ტოტებზე მძივებით, შუა ტოტებზე სარკით, ქვემოთ კი ქსოვილის შესაწირავებით რთავენ. ფუტოდამას შესაწირავები უჭირავს, ამე-ნო-კოიანე რიტუალურ სიტყვებს წარმოთქვამს, შესასვლელთან კი დამალული ელის ამე-ნო-ტაჯიკარაო, მზადაა ჩაერიოს, როგორც კი კარი გაიღება.

ამე-ნო-უძუმეს ცეკვა

გამოქვაბულის წინ ამე-ნო-უძუმე ხის ჭურჭელს გადმოაბრუნებს და მასზე დგომით ცეკვავს, რომ ფეხების დაბაკუნება აგუგუნდეს. მცენარეული სამკაულები ამშვენებს და ბამბუკის ფოთლები უჭირავს, მისი ქცევა კი ღვთაებრივი შეპყრობის გამოვლინებად არის აღწერილი; იგი მკერდს იშიშვლებს და სამოსის სარტყელს ქვემოთ ჩამოიწევს, რაც შეკრებილ ღმერთებს სიცილს ჰგვრის. სცენა ძალას ამ შეუსაბამობიდანაც იღებს: გარეთ დღესასწაულის ხმა ისმის, გამოქვაბულში კი ამატერასუ ელის, რომ მხოლოდ მისი არყოფნის შედეგები უნდა სუფევდეს.

კარს ოდნავ გააღებს და კითხულობს, რატომ ხალისობს უძუმე და რატომ იცინიან ღმერთები, როცა სამყარო მისი სინათლის გარეშე დარჩა. მოცეკვავე პასუხობს, რომ მასზე უფრო ბრწყინვალე ღვთაება გამოჩნდა, და ამ დროს ამე-ნო-კოიანე და ფუტოდამა შესასვლელის წინ სარკეს აჩენენ. სულ უფრო გაოცებული ამატერასუ უახლოვდება, რომ შეხედოს; ტექსტი გვაძლევს საშუალებას, სავარაუდო ახალი ღვთაება მის ანარეკლს დავუკავშიროთ, თუმცა დაწვრილებით არ აღწერს, რას ფიქრობს იგი ზუსტად სარკეში ჩახედვისას.

მაშინ ტაჯიკარაო ხელს სტაცებს და გარეთ გამოათრევს. მის უკან ფუტოდამა წმინდა თოკს გაჭიმავს და აწესებს, რომ შიგნით აღარ დაბრუნდეს, სინათლე კი ცასა და მიწას უბრუნდება.

გვიანდელი საკულტო ტრადიცია უძუმეს სასცენო ხელოვნებას უკავშირებს. სინტოიზმის ენციკლოპედიის სტატიაში ისიც აღნიშნულია, რომ „კოგოშუი“ გამოქვაბულის წინ მის ქცევას ჩინკონსაის, სულის დამშვიდებისა და განმტკიცების რიტუალის, საწყისად მიიჩნევს, რომელსაც სარუმეს გვარი უკავშირდებოდა, რომელიც მას თავის წინაპრად ცნობდა.

სუსანოოს ღმერთების კრება სასჯელს უწესებს. მისგან გამოსასყიდ შესაწირავებს ითხოვენ, რაც „ათას მაგიდად“ არის გადმოცემული, წვერს აჭრიან, ხელისა და ფეხის ფრჩხილებს აცლიან და ციდან აძევებენ. მოგვიანებით თხრობა მას იძუმოში მიიყვანს, სადაც რვათავიან გველეშაპ იამატა-ნო-ოროჩის მოკლავს და კუშინადაჰიმეზე იქორწინებს.

დაბნელება, მზებუდობა თუ რიტუალი?

მზის გაქრობასა და დაბრუნებას სხვადასხვა ინტერპრეტაციამდე მივყავართ, იმის მიხედვით, აქცენტი ბუნებრივ მოვლენებზე კეთდება თუ საკულტო ცხოვრებაზე. პროფესორი მასაჰირო ტანიგუჩი მზის დაბნელების ჰიპოთეზას წარმოადგენს და მას სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის თხრობებს ადარებს, რომლებშიც უმცროსი და-ძმა ურჩხულად იქცევა და ციურ სხეულებს ყლაპავს. იაპონურ ამბავშიც უმცროსი ძმის აგრესია იწვევს მზის სინათლის გაქრობას, თუმცა ეპიზოდის განვითარება განსხვავებულია.

სხვა წაკითხვა ამატერასუს განმარტოებას ზამთრის მზებუდობას უკავშირებს, როცა დღის ხანგრძლივობა მინიმუმს აღწევს და შემდეგ მატებას იწყებს. ქალღმერთის დაბრუნება ამგვარად მზის ძალის განახლების ინტერპრეტაციის საშუალებას იძლევა, განსაკუთრებით მაშინ, როცა იგი კარის ისეთ რიტუალებთან ერთად განიხილება, როგორიცაა ჩინკონსაი და დაიჯოსაი, ახალი მოსავლის შეწირვის დიდი რიტუალი, რომელიც იმპერატორის მიერ ხელისუფლების მიღებას უკავშირდება.

მითიურ მზადებასა და კარის გვარების რიტუალურ უფლებამოსილებებს შორის შესაბამისობები მრავალია. სარკის დამზადება, შესაწირავი ქსოვილები და რიტუალური სიტყვების წარმოთქმა თხრობაში კონკრეტულ შემსრულებლებს იძენს, რომლებიც შესაბამისი მოვალეობების მქონე ოჯახების წინაპრებად არიან ცნობილი. ღიად რჩება კითხვა, ჩამოყალიბდა თუ არა მითი უკვე არსებული რიტუალების ასახსნელად, თუ ზოგიერთი რიტუალური ქმედება მისი აღქმის გზით განვითარდა.

სარკე გამოქვაბულის შემდეგ

სარკეს ამატერასუ მოგვიანებით თავის შვილიშვილს, ნინიგის, გადასცემს, როცა იგი მიწიერი სამყაროს სამართავად იგზავნება. მასთან ერთად ეძლევა მძივები და მახვილი, რომელიც სუსანოომ იამატა-ნო-ოროჩის სხეულში იპოვა, ქალღმერთი კი ითხოვს, რომ სარკეს ისე სცენ პატივი, თითქოს თავად იყოს იქ. „კოჯიკიში“ ამ საგნების გადაცემა გამოქვაბულის ეპიზოდს უშუალოდ საიმპერატორო ხელისუფლების ღვთაებრივ წარმომავლობას უკავშირებს.

იატა-ნო-კაგამი, როგორც წმინდა სარკეს უწოდებენ, ისეს შიდა სალოცავს უკავშირდება, სადაც ამატერასუს სცემენ თაყვანს. თავად სალოცავის მიერ დაცული ტრადიციის მიხედვით, მისი საიმპერატორო სასახლიდან გატანა იმპერატორ სუჯინის დროს დაიწყო, ისეში კულტის დამკვიდრება კი სუინინის მეფობას მიეკუთვნება, მას შემდეგ, რაც პრინცესა იამატოჰიმემ შესაფერისი ადგილი მოძებნა. ეს კულტის საკრალური ისტორიაა, რომლის ადრეული თარიღებიც ტრადიციულ საიმპერატორო თხრობას ეკუთვნის.

ორი სამყარო კონო ბაირეის გრაგნილთა წყვილზე

კონო ბაირეი (1844–1895), კიოტოელი მხატვარი, რომელიც მარუიამასა და შიჯოს ტრადიციებში იყო განსწავლული, მონაწილეობდა კიოტოს პრეფექტურის მხატვრობის სკოლის დაარსებაში, რომელიც 1880 წელს გაიხსნა, როგორც იაპონიაში მხატვრობაზე სპეციალიზებული პირველი საჯარო სკოლა. ნიუ-იორკის მეტროპოლიტენ-მუზეუმის ჩამოსაკიდი გრაგნილების წყვილზე იგი ამატერასუს ეპიზოდს ისტორიული ბუდას პარინირვანას უპირისპირებს. ნამუშევარი, შესრულებული მელნით, საღებავითა და ოქროთი აბრეშუმზე, XIX საუკუნის ბოლოთი, მეიჯის პერიოდით თარიღდება, როცა სახელმწიფო პოლიტიკა სინტოიზმის ბუდიზმისგან ინსტიტუციურ გამიჯვნას უწყობდა ხელს.

წყვილის კითხვა მარჯვენა გრაგნილიდან იწყება. ღია მიწისფერ და მონაცრისფრო ტონებში ციცაბო კლდოვანი მასა მარჯვნივ სივრცეს განსაზღვრავს, ქვემოთ კი მიწაზე მსხდომი ფიგურები იკრიბებიან, ზოგი მაღალი მუქი ქუდებით. შეკრების ცენტრთან ახლოს უძუმე გადმობრუნებულ ხის ჭურჭელზე ცეკვავს, მისი ღია ფერის სახელოები ფონზე გამოირჩევა; გვერდით ჩანს მამალი და ანთებული ცეცხლი, საიდანაც კვამლი კლდის წინ ადის.

მარცხენა გრაგნილზე მუქ ველს წვრილი ოქროსფერი ხაზები ფარავს. ბუდა მაღალ ხეებს შორის ამაღლებულ სარეცელზე წევს, მის გარშემო მგლოვიარენი ირევიან, ქვედა კიდისკენ კი ცხოველები და ფრინველები იშლება. მაღლა, ხეთა ჯგუფების ზემოთ, ჩანს მთვარის დისკო და ფიგურები ღრუბლებში, კომპოზიციაში, რომელიც ვერტიკალურ განვითარებას იქაც ინარჩუნებს, სადაც ხალხი სარეცლის გარშემო მჭიდროვდება.

ორი გამოსახულების დაპირისპირებას სინათლის განსხვავებული გამოყენებაც ამყარებს. გამოქვაბულის სცენაში ღია ფერის პეიზაჟი ფიგურებს მცირე ფერითი ცვლილებებით გამოარჩევს, პარინირვანაში კი ოქროსფერი ნახატი შავი საფუძვლიდან ამოიზრდება, განსაკუთრებით ფოთლეულსა და ქვემოთ ცხოველთა კონტურებში.