ჩენტურიპეს ვაზა პატარძლითა და თანმხლებებით მეტროპოლიტენ-მუზეუმში

ამ ვაზის სახურავი არ აიწევა. იგი ტანთან ერთად, ერთ მთლიანობად არის ნაძერწი, ასე რომ, შიდა სივრცე სამუდამოდ დახურული რჩება, და ფორმა, რომელსაც რაიმეს შენახვა შეეძლო, მხოლოდ საჩვენებელ საგნად იქცევა. ეს კონსტრუქციული დეტალი, მხატვრობასთან ერთად, რომელიც ზედაპირს უკვე გამომწვარ თიხაზე დაედო, ნიუ-იორკის მეტროპოლიტენ-მუზეუმის თიხის ჩენტურიპეს ვაზას (№ 53.11.5) სამარხისთვის შექმნილ ნივთთა რიგში აყენებს. ძვ. წ. III–II საუკუნეების ეს ელინისტური ნაწარმი, 39,4 სმ სიმაღლისა, მეტროპოლიტენის კატალოგური ჩანაწერის თანახმად, ეკუთვნის კერამიკის ჯგუფს, რომელიც აღმოსავლეთ სიცილიის ჩენტურიპეს (Centuripe) უკავშირდება და გამოირჩევა დახვეწილი, ნატიფი რელიეფური მორთულობითა და გამოწვის შემდეგ შესრულებული პოლიქრომიით. ვაზის მთავარ არეზე გამოსახულია პატარძალი თანმხლებ ქალებს შორის.

ამ ჯგუფის ჭურჭელი, რომელსაც სამეცნიერო ლიტერატურა უბრალოდ „ჩენტურიპეს ვაზებს“ უწოდებს, ისეთ კითხვებს ბადებს, რომლებიც ერთი ნივთის ფარგლებს სცდება: როგორ იყო ისინი ზუსტად მოხატული, მათი ფერებიდან რამდენია ანტიკური, რას ნიშნავდა სიცილიური ქალაქის მიცვალებულთათვის პატარძლის გამოსახულება? ნიუ-იორკის ვაზაზე, რომელსაც თავისი სცენა შედარებით კარგ მდგომარეობაში შემოუნახავს, ეს კითხვები კონკრეტულ სახეს იძენს.

როგორ არის აგებული ჩენტურიპეს ვაზა

კვერცხისებრი, მხრებში განიერი ტანი დაბალი, გაშლილი ქუსლისკენ ვიწროვდება. მასზე კონუსური სახურავი ზის ფართო, გამოშვერილი კიდით, რომელიც უფრო შენობის გადახურვას მოგვაგონებს, ვიდრე ჭურჭლის თავსახურს; წვეროზე მას პატარა ცილინდრული დაბოლოება აქვს, ზედაპირზე კი რადიალური მონასმების მკრთალი ვარდისფერ-იისფერი კვალი ეტყობა. სახურავის კიდეს რელიეფური მძივების ზოლი შემოუყვება, რომლის ქვემოთ შუალედებით პატარა რელიეფური ნიღბები ჰკიდია, ისე გაცვეთილი, რომ მათი დაბეჯითებით ამოცნობა შეუძლებელია. კიდევ უფრო დაბლა, ვაზის მხარზე, მონაცრისფრო-ცისფერ ფონზე პატარა მართკუთხა შვერილების სარტყელი ერთგვარ კარნიზს ქმნის. გადახურვა, კარნიზი, ფრიზი: ეს ზედა ნაწილი ვაზას პატარა ნაგებობის იერს აძლევს.

ეს ამ კონკრეტული მეთუნის ახირება არ არის. ჰოიერის (Heuer) ნარკვევში, რომელიც მეტროპოლიტენის ხელოვნების ისტორიის გზამკვლევისთვის დაიწერა, ჩენტურიპეს ვაზები აღწერილია, როგორც მცენარეული და არქიტექტურული შთაგონების რთული რელიეფური ელემენტებით გამდიდრებული ნაწარმი. როზარიო პატანე (Rosario Patané) კი აღნიშნავს, რომ მათი კიდეები ხშირად კიმატიონებით (პროფილებით), ტრიგლიფებითა და ლომის თავების ან ეროტების რიგებით არის გამოკვეთილი, ხოლო ეს მოტივები, მისი აზრით, აშკარად ლითონის ნიმუშებიდან მომდინარეობს. ნიუ-იორკის ვაზის მხარზე მართკუთხა შვერილების რიგიც, იმ სიფრთხილით, რასაც დაზიანება გვკარნახობს, სწორედ ამ ლექსიკას განეკუთვნება.

ტანის ქვედა ნაწილი, მოხატული სარტყლისგან ჰორიზონტალური ქედისებრი შვერილით გამოყოფილი, რელიეფურ ფოთლებს ატარებს, რომლებიც იისფერ და მონაცრისფრო-ცისფერ ტონებშია შეღებილი მოყვითალო ანარეკლებით; ფოთლებს შორის პატარა მრგვალი შვერილია, გვერდებზე კი S-ის ფორმით მოხრილი სპირალური კულულები, ქუსლს კი ოხრისფერ-ყვითელი ელფერი შერჩენია. ჰოიერი ვაზას ლებესს უწოდებს. მისი შენიშვნით, იმავე წარმოების ლეკანისები დამოუკიდებელი ნაწილებისგან (ქუსლი, ჯამი, სახურავი, სახელური, დაგვირგვინება) იკრიბებოდა და ამიტომაც იშვიათად შემორჩა მთლიანად, აქ კი სახურავი ტანთან ერთად არის დამზადებული, ისე, რომ ვაზას ჭურჭლის ფუნქციის შესრულება არ შეუძლია. მისივე აზრით, ამ ვაზების კონსტრუქცია და მყიფე, არამდგრადი მორთულობა იმაზე მიუთითებს, რომ ისინი სამარხეული ინვენტარისთვის იყო განკუთვნილი. ერთიანი სახურავის გადაწყვეტა ცალკეული შემთხვევა არ არის: ევორის უნივერსიტეტის ერთ სამაგისტრო ნაშრომში აღწერილია იმავე წარმოების ლებეს გამიკოსი პალერმოს „ა. სალინასის“ სახელობის არქეოლოგიური მუზეუმიდან, რომელიც ტანისა და მოუხსნელი სახურავისგან შედგება.

პატარძალი და მისი თანმხლებნი

ოთხი ქალის ფიგურა, ყველა ფეხზე მდგომი, მუქი ვარდისფერი ტონის ერთიან არეზეა განლაგებული, რომელიც მხოლოდ ვაზის წინა მხარეს ფარავს; დანარჩენი ზედაპირი თიხის ფერისაა, ნაცრისფერი ლაქებითა და ცვეთის კვალით. მარცხნივ მშვიდად დგას ქალი ოხრისფერ-ყვითელი ჰიმატიონით, რომელიც ღია ცისფერ ქიტონზე აქვს მოსხმული; ხელები ჩამოშვებული აქვს, სახე სამ მეოთხედშია მობრუნებული. მის გვერდით მეორე ქალი, თმაზე ფოთლების ან ყვავილების გვირგვინითა და ვარდისფერი მოსასხამით, თავის სიმაღლეზე, პატარძლის მხარეს, მაღლა სწევს დიდ მრგვალ დაირას, რომლის ღია ფერის ზედაპირსაც ირიბად ვხედავთ.

ცენტრში პატარძალია, მთლიანად მოყვითალო-თეთრ სამოსში გახვეული და პირბადით დაფარული, რომელიც თავიდან მხრებამდე ეშვება. თავი ოდნავ დაუხრია, მზერა დაუშვია და ერთი ხელი მკერდთან, პირბადის კიდესთან მიუტანია; სამოსი სხეულს დიაგონალური ნაოჭებით ეკვრის, რომლებიც თეთრი მონასმებით არის განათებული. მეოთხე ფიგურას, გამოსახულების მარჯვენა ნაწილში, წითელი ყელსაბამი უკეთია, აცვია მონაცრისფრო-მომწვანო ჰიმატიონი და მის ქვეშ წითელი ვერტიკალური ზოლებით შემკული ქიტონი. ზოლები უფრო მკაფიოდ ჩანს ვაზის მარჯვენა მხრიდან გადაღებულ ფოტოზე, სადაც ისიც ჩანს, რომ მეორე ხელით მოსასხამის კიდე უჭირავს. იგი პატარძლისკენ იხრება და, ხელის გაწვდით, როგორც ჩანს, დაბლა მის ხელს ეხება და იჭერს. ეს მოძრაობა შეიძლება წავიკითხოთ როგორც წინამძღოლობა ან თანხლება, თუმცა გამოსახულება უფრო ზუსტი განსაზღვრის საშუალებას არ იძლევა.

ვარდისფერი არის ორივე კიდეზე თეთრი ვერტიკალური ელემენტები აღმართულა: მარცხნივ მრგვალდაბოლოებიანი ღერო, მარჯვნივ კი წვეროსთან მოხრილი ზოლი. სივრცის საგნებია ეს, არქიტექტურული ელემენტები თუ უბრალოდ ჩარჩოს ხაზები, ამას ფოტოები ვერ წყვეტს. დანამდვილებით მხოლოდ ის ითქმის, რომ ისინი მოხატულ არეს საზღვრავენ და მათ მიღმა ვაზა დუმს.

სხვადასხვა მიმართულებით მიბრუნებული სახეები, დიდი მუქი თვალებითა და ღია, ნათელი კანით, ხაზზე მეტად ტონის გრადაციებით არის აგებული, შუქითა და ჩრდილით, რომლებიც ლოყებსა და კისერს ძერწავს. პატანე ამ წარმოების მხატვრობას აღწერს, როგორც გამოწვის შემდეგ დატანილ ტემპერას, რომელშიც შუქ-ჩრდილისთვის ფერთა შერწყმა და შტრიხირებაა გამოყენებული, დეტალებში კი უფრო მკვრივი ან კონტრასტული მონასმები. ეს აღწერა ეთანხმება იმას, რაც აქ ირჩევა, უპირველეს ყოვლისა ნაოჭების თეთრ შუქებს, რომლებიც ფერს ბოლო ფენასავით ადევს.

დაირა

საკრავი, რომელიც მეორე თანმხლებს აღუმართავს, დაირაა, ანუ ჩარჩოიანი დოლი (ტიმპანონი): რკალზე გადაჭიმული აპკი. ბელიას (Bellia) კვლევა, რომელიც ძვ. წ. IV და III საუკუნეების სიცილიურ აღმოჩენებს შორის ამ საკრავით ხელში გამოსახულ ქალის სტატუეტებს ეძღვნება, მას დემეტრასა და კორეს, აგრეთვე არტემიდეს საკულტო ადგილებს უკავშირებს, სადაც, ავტორის მიერ დამოწმებული ლიტერატურის მიხედვით, გოგონები ქორწინებამდე ბავშვობის ნივთებს, მათ შორის დაირებსაც, სწირავდნენ. იმ სტატუეტებზე დაირა ჩვეულებრივ გვერდზე, სხეულზე მიყრდნობილი უჭირავთ. აქ კი იგი მაღლა არის აწეული, უფრო ცოცხალი მოძრაობით, რომელიც სხვა მხრივ მშვიდ კომპოზიციაში ხმას შემოიტანს, თუმცა თავად გამოსახულება არ წყვეტს, საქორწინო პროცესიას ეკუთვნის ეს მუსიკა თუ რომელიმე საკულტო რიტუალზე მიანიშნებს.

ტემპერა გამომწვარ თიხაზე

ჩენტურიპეს ვაზების პოლიქრომია ძირეულად განსხვავდება ბერძნული ვაზების მხატვრობისგან, რადგან საღებავები ღუმელში არ ხვდებოდა: მათ შემკვრელით უკვე გამომწვარ ზედაპირზე დაიტანდნენ და ისინი დაუცველი რჩებოდა, ადვილად იფშვნებოდა და მოწყვლადი იყო ტენის, ხახუნისა და, როგორც შემდეგ გაირკვა, ახალი დროის ჩარევების მიმართ. მეტროპოლიტენის ერთ-ერთ ვაზაზე ადრეული სისტემური ტექნიკური დაკვირვება 1932 წელს გამოქვეყნებულ რიხტერის (Richter) კვლევას ეკუთვნის. რიხტერმა შეისწავლა მაღალი კონუსური სახურავის მქონე ლეკანისი, რომელიც მუზეუმს ცოტა ხნით ადრე ჰქონდა შეძენილი, და აღნიშნა, რომ ვარდისფერი ფონი პირდაპირ თიხაზე იყო დატანილი, თეთრი მოსამზადებელი ფენა კი მხოლოდ ფიგურების ქვეშ არსებობდა. პიგმენტების ანალიზმა, რომელიც მაშინ Alfred University-ის თანამშრომელმა ჩ. ფ. ბინზმა (C. F. Binns) ჩაატარა, გამოავლინა ყვითელი ოხრა, უმბრა, ცარცი, ცისფრისთვის სპილენძშემცველი დაფქული მინა, კინოვარი, ჭვარტლი და ვარდისფრისთვის ცარცში არეული წითელი ოხრა, ხორცისფერი ტონის მიღება კი ვარდისფრისა და ყვითლის შერევით შეიძლებოდა. ეს მონაცემები სხვა ვაზას ეხება, მაგრამ მათში აღწერილი პალიტრა იგივეა, რასაც 53.11.5-ის საქორწინო სცენაზე ვხედავთ.

ახალმა არქეომეტრიულმა მეთოდებმა უფრო ნატიფი სურათის დანახვის საშუალება მოგვცა. არქეომეტრიულ კვლევაში, რომელიც პორტატული XRF და FTIR სპექტროსკოპიით ჩატარდა პალერმოს ორ ვაზაზე, პიქსიდასა და ლებეს გამიკოსზე, ელიზა კიარა პორტალემ (Elisa Chiara Portale) და მისმა კოლეგებმა ტემპერის ტექნიკა დაადასტურეს, მხატვრობის ქვეშ მდებარე ფენაში კი კალციუმის სულფატის ორი ფაზა გამოავლინეს. მკვლევართა აზრით, ბასანიტის არსებობა მიუთითებს, რომ ეს ფენა დაბალ ტემპერატურაზე გამოიწვა, სანამ თავად მხატვრობას დაიტანდნენ, სხვა ადგილებში აღმოჩენილი თაბაშირი კი რეტუშს ან უფრო გვიანდელი პიგმენტების კვალს ემთხვევა. იმავე კვლევის თანახმად, პალერმოს ლებეს გამიკოსი გამოირჩევა უფრო იშვიათი პიგმენტების, მაგალითად, კინოვარისა და, დიდი ალბათობით, აზურიტის გამოყენებითა და ნახატის ხარისხით. ევორის ნაშრომი, თავის მხრივ, სამფენოვან სტრუქტურას აღწერს: კალციუმის კარბონატისა და სულფატისგან შედგენილ თეთრ ფენას, რკინის ოქსიდების შემცველ წითელ ფენას და გარე ფენას პიგმენტებით, ტემპერას კი ცილოვანი ნარჩენების აღმოჩენით ასაბუთებს.

ნიუ-იორკის ვაზის მსგავსი ტექნიკური შესწავლა მუზეუმის ელექტრონულ ჩანაწერში გამოქვეყნებული არ არის, და ფოტოების მიხედვით ვერ განვსჯით, დღეს ხილული ზედაპირის რა ნაწილია ანტიკური და რა ნაწილი, შესაძლოა, შევსებული. მიუხედავად ამისა, ირჩევა ფერის დანაკარგები არის ქვედა მონაკვეთებში, რელიეფების დაზიანებები და შეუღებავი ზურგის ნაცრისფერი ლაქები.

ქორწინება, სული და სამარხი

პატარძლის თემა ჩენტურიპეს წარმოებაში ცალკეული შემთხვევა არ არის. ჰოიერი აღნიშნავს, რომ ამ ვაზების მოხატული იკონოგრაფია ქორწინებას ან დიონისეს კულტს უკავშირდება, რომლის მისტერიებიც სამხრეთ იტალიასა და სიცილიაში იყო გავრცელებული, დიდი ალბათობით იმიტომ, რომ ინიციირებულებს ნეტარ სიკვდილისშემდგომ ცხოვრებას ჰპირდებოდა. ამ ორ წაკითხვას შორის არჩევანს თავისი ისტორია აქვს, რომელსაც პორტალე 2021 წლის სტატიაში აღადგენს: თავდაპირველმა, „ბაქურ-ორფიკულმა“ ახსნამ, რომელიც XX საუკუნის დასაწყისში აღმოჩენილ ორ ვაზას ეყრდნობოდა, მოდუნებულ პოზაში გამოსახული დიონისეთი, საუკუნის მეორე ნახევრიდან უკან დაიხია იმ შეხედულების წინაშე, რომ საქორწინო თემა რეპერტუარში ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო, ზოგიერთმა მკვლევარმა კი მოგვიანებით მითოლოგიური ან თეატრალური პერსონაჟების არსებობაც დაუშვა.

მაგრამ რა აზრი ჰქონდა საქორწინო სცენას სამარხში? Rei Cretariae Romanae Fautorum-ის შრომებში 2016 წელს გამოქვეყნებულ კვლევაში როზარიო პატანე შენიშნავს, რომ ვაზების თემები რეგულარულად გინეკეიონის, ანუ ქალთა სადგომის, სამყაროს განეკუთვნება და საქორწინო ცერემონიის სხვადასხვა მომენტს გადმოსცემს, მამაკაცის ფიგურები კი, დიონისეს გარდა, მეორეხარისხოვან როლს ასრულებენ; ასეთი ვაზების არსებობა სულ მცირე ზოგიერთ მამაკაცის სამარხში კი, მისი აზრით, მიუთითებს, რომ იკონოგრაფია მიცვალებულის სქესთან არ იყო დაკავშირებული. იგი პირდაპირ უარყოფს პაულ დოისენის (Paul Deussen) „რეალისტურ“ ახსნებს (დოისენი ვაზებში ხედავდა ქორწილის საჩუქრებს, რომლებსაც მეუღლის სიკვდილამდე ინახავდნენ და შემდეგ მასთან ერთად კრძალავდნენ) და ამჯობინებს სიმბოლურ წაკითხვას, რომლის მიხედვითაც ახალგაზრდა ქალი შეიძლება ფსიქეს პერსონიფიკაციად იქნეს გააზრებული. ამავე დროს იგი იმოწმებს პორტალეს წინადადებას, ახალგაზრდა ქალის ფიგურები ნიმფების კულტს დაუკავშირდეს, რაც ბერძნული სიტყვის „ნიმფე“ (νύμφη) ორმაგ მნიშვნელობას ეფუძნება: ღვთაება და პატარძალი. 2017 წლის კვლევაში პალერმოს ჯგუფი ამატებს დაკვირვებას, რომელიც უშუალოდ ეხება ნიუ-იორკის ვაზის იერს: ფერთა ეფექტები, წერენ მკვლევრები, მხოლოდ გემოვნების საკითხი არ არის, არამედ იკონოგრაფიასა და მთლიან კონსტრუქციასთან ერთად ქმნის დიდი სიმბოლური წონის მქონე პრესტიჟულ სამარხეულ ნივთს, რომელიც მიცვალებულისთვის უკვდავების რაღაგვარ იმედზე მიანიშნებს.

ამ კონკრეტულ სცენაში სასიძო არ ჩანს, სივრცის არავითარი მინიშნება არ არის, და მთელი სიმძიმე მოდის მდუმარე, პირბადიან ფიგურაზე, რომელსაც თანმხლებნი გარს ერტყმიან და, როგორც ჩანს, წინ მიუძღვიან. ასეთი ეკონომია ზემოთ ხსენებულ ყველა წაკითხვას შეესაბამება, ისე, რომ არცერთს არ გვახვევს თავს.

დათარიღება, წარმომავლობა და ღია კითხვები

ამ ვაზების დათარიღება XX საუკუნის განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა. რიხტერი 1932 წელს წინასწარ ძვ. წ. II–I საუკუნეებით ათარიღებდა მათ, მათი მხატვრობის პომპეის კედლის მხატვრობასთან და ოლბიიდან მომდინარე პოლიქრომულ ამფორასთან მსგავსებაზე დაყრდნობით, და ელოდა, რომ საკითხს მომავალი გათხრები გადაჭრიდა. დღეს მეტროპოლიტენი ნაწარმს ძვ. წ. III–II საუკუნეებით ათარიღებს, პატანე კი იმოწმებს ულრიკე ვინტერმაიერის (Ulrike Wintermeyer, 1975) მოსაზრებას, რომ წარმოება ძვ. წ. III საუკუნის შუა ხანებიდან დაახლოებით ოთხმოცი წელი გაგრძელდა. ეს სიცილიაში რომის გავლენის თანდათანობითი გაფართოების ხანაა. პატანე, დიოდორე სიცილიელზე დაყრდნობით, გვახსენებს, რომ ძვ. წ. 263 წელს რომაელ კონსულებს ადრანო უკვე აღებული ჰქონდათ და ჩენტურიპეს ალყა ჰქონდათ შემორტყმული, როდესაც მრავალი ქალაქის ელჩებმა ზავი ითხოვეს. მისივე თქმით, ქალაქი კულტურულად სირაკუზაზე იყო დამოკიდებული, თუმცა თიხის სტატუეტებისა და კერამიკის წარმოებაში დამოუკიდებლობა განავითარა, დამკვეთები კი ადგილობრივი მმართველი ფენიდან ჰყავდა.

მეტროპოლიტენის ჩანაწერის თანახმად, ვაზა, როგორც ამბობენ, ჩენტურიპეში იპოვეს, და 1953 წლამდე იგი ნიუ-იორკში ელი ბოროვსკის (Elie Borowski) ეკუთვნოდა, ვისგანაც მუზეუმმა ის ჯოზეფ პულიცერის (Joseph Pulitzer) ანდერძით დატოვებული სახსრებით შეიძინა. ფორმულირება „როგორც ამბობენ, იპოვეს“ ნიშნავს, რომ გათხრების კომპლექსის შესახებ მონაცემები არ არსებობს, და ეს ხარვეზი მხოლოდ ნიუ-იორკის ნივთს არ ეხება. როგორც პორტალე აღნიშნავს ნამდვილობის საკითხისადმი მიძღვნილ 2022 წლის კვლევაში, ჩენტურიპეს სამაროვნებს ჯერ კიდევ XIX საუკუნიდან ძარცვავდნენ, ბოლო დრომდე ბევრი ვაზა საეჭვოდ ითვლებოდა, ზოგიერთი კი ყალბი აღმოჩნდა; არალეგალური ქსელის „რესტავრატორებს“ შეეძლოთ ან ფორმებისა და მორთულობის რეპროდუცირება, ან მოხატული ზედაპირების „განახლება“, რითაც შეცდომაში შემყვან პალიმფსესტებს ქმნიდნენ, რომლებიც ზოგჯერ ნამდვილ მორთულობაზე უფრო „დამაჯერებლად“ გამოიყურება. პატანე, თავის მხრივ, მიიჩნევს, რომ წარმომავლობის არმქონე მრავალი ვაზის ავტომატური მიკუთვნება ჩენტურიპესთვის გადასინჯვას საჭიროებს, მათ შორის ლაბორატორიული ანალიზებით, რადგან შესადარებელი კერამიკა აღმოსავლეთ სიცილიის სხვა ადგილებშიც არის ნაპოვნი, განსაკუთრებით მორგანტინაში, სადაც, თუმცა, იგი გარკვეულ განსხვავებებს ავლენს.

კომპლექსების დაკარგვამ ვაზების დაჯგუფების შესახებ ჰიპოთეზებზეც იმოქმედა. დოისენი ამტკიცებდა, რომ პალერმოს ორი ვაზა და კიდევ ორი, რომლებიც იმავე ვაჭარმა შეიძინა და ახლა მეტროპოლიტენ-მუზეუმშია დაცული, ერთი და იმავე სამარხიდან მომდინარეობდა, მაგრამ პალერმოს ჯგუფმა დაადგინა, რომ პალერმოს ორი ვაზის ფერთა პალიტრა, სტილი და მეორეხარისხოვანი მორთულობა ერთმანეთს არ ემთხვევა, რაც ამ ჰიპოთეზას ეწინააღმდეგება. კვლევის ხელმისაწვდომ რეზიუმეში ნიუ-იორკის ორი ვაზა დასახელებული არ არის, ამიტომ მათი დაკავშირება 53.11.5-თან სრულ ტექსტზე წვდომის გარეშე შეუძლებელია. იგივე მკვლევარი XX საუკუნის 70-იანი წლების დასაწყისის სადოქტორო დისერტაციაში ცდილობდა, წარმოება ოთხ სახელოსნოდ და მათ მხატვრებად დაეყო, მხატვრებისთვის კი მათი საყვარელი თემების მიხედვით დაერქმია სახელები, მაგალითად, დიონისეს მხატვარი. პორტალე და კირკო (Chirco, 2024) მიიჩნევენ, რომ ეს სურათი, მიუხედავად ობიექტური ელემენტებისა, სუსტდება ინტერპრეტაციული შეცდომებითა და ტექნიკური მახასიათებლების სიღრმისეული შესწავლის ნაკლებობით. მუზეუმის ჩანაწერი ნიუ-იორკის ვაზას რომელიმე მხატვარს ან სახელოსნოს არ მიაკუთვნებს, და მისი პატარძალი, პირბადის ქვეშ დახრილი მზერით, ძვ. წ. III ან II საუკუნის სიცილიური ქალაქის უცნობი ოსტატის ნამუშევრად რჩება.

წყაროები და ლიტერატურა

• Abboud, R. (2016). Characterization of the pigments of Siceliot pottery decoration: the Centuripe ceramics. სამაგისტრო ნაშრომი, Universidade de Évora.
• Bellia, A. (2012). Iconografia e culti: statuette di suonatrici di tympanon. კრებულში: M. Albertocchi, A. Pautasso, U. Spigo (რედ.), Philotechnia. Studi sulla coroplastica della Sicilia greca (გვ. 253-263). Catania: CNR-IBAM.
• Heuer, K. (2010). Funerary Vases in Southern Italy and Sicily. Heilbrunn Timeline of Art History. New York: The Metropolitan Museum of Art.
• Patané, R. P. A. (2016). «Ceramica centuripina» e terracotte teatrali. Per le credenze sull’aldilà nella Sicilia romana. Rei Cretariae Romanae Fautorum Acta, 44, 255-265.
• Portale, E. C. (2021). Dioniso a Centuripe: iconografia «teatrale» e imagerie dionisiaca in contesto funerario. Ocnus, 29, 87-118.
• Portale, E. C. (2022). Old controversies and new data: assessing again the polychrome vases from Centuripe. კრებულში: M. Salvadori, E. Bernard, L. Zamparo, M. Baggio (რედ.), Beyond Forgery. Collecting, Authentication and Protection of Cultural Heritage (გვ. 265-279). Padova University Press.
• Portale, E. C., & Chirco, G. (2024). The Craft of Centuripe Vases: Techniques, Colors, Patterns. კრებულში: D. Elia, E. Hasaki, M. Serino (რედ.), Technology, Crafting and Artisanal Networks in the Greek and Roman World (გვ. 241-254). Berlin/Boston: De Gruyter.
• Portale, E. C., Chillura Martino, D., Saladino, M. L., Caponetti, E., & Chirco, G. (2017). «vasi di Centuripe»: per un approccio integrato. კრებულში: E. C. Portale, G. Galioto (რედ.), Scienza e archeologia (გვ. 75-99). Pisa: ETS.
• Richter, G. M. A. (1932). A Polychrome Vase from Centuripe. Metropolitan Museum Studies, 4(1), 45-54.
• The Metropolitan Museum of Art (თარიღის გარეშე). Terracotta vase, 53.11.5. Greek and Roman Art, The Met Collection.