Ένας γέροντας με ολόλευκα γένια στέκεται ανάμεσα σε άλλες μορφές ασκητών, το πρόσωπό του χαραγμένο από δεκαετίες προσευχής και στέρησης, σε μια τοιχογραφία που κοσμεί τον νάρθηκα του καθολικού της Μονής Ξηροποτάμου στο Άγιον Όρος. Πρόκειται για την απεικόνιση του οσίου Μαξίμου του Καυσοκαλύβη, ασκητή του δέκατου τέταρτου αιώνα, του οποίου το προσωνύμιο προήλθε από τη συνήθειά του να πυρπολεί επανειλημμένα τα πρόχειρα καλύβια όπου κατοικούσε, ώστε καμία υλική ιδιοκτησία να μην τον δεσμεύει. Η τοιχογραφία που τον απεικονίζει χρονολογείται στον δέκατο όγδοο αιώνα και εντάσσεται στο εικαστικό πρόγραμμα που εκτελέστηκε γύρω στο 1783, όταν το καθολικό της μονής, ανακαινισμένο χάρη στις προσπάθειες του λόγιου μοναχού Καισάριου Δαπόντε, απέκτησε τη μορφή που διατηρεί ως σήμερα.
Η μεταβυζαντινή τέχνη του Αγίου Όρους διατήρησε με αξιοσημείωτη συνέπεια τους εικονογραφικούς τύπους της ασκητικής παράδοσης. Ο όσιος Μάξιμος εντάσσεται σε μια μακρά σειρά Αθωνιτών πατέρων που κοσμούν συνήθως τους νάρθηκες των καθολικών, σημείο πρώτης επαφής των προσκυνητών με την ιστορία του μοναχισμού πριν από την είσοδο στον κυρίως ναό. Στη συγκεκριμένη τοιχογραφία ο όσιος κρατά έναν τυλιγμένο κύλινδρο, ένδειξη πιθανότατα των κειμένων και της υμνολογίας που συνδέθηκαν με το πρόσωπό του, ενώ δίπλα του διακρίνεται το χέρι μιας γειτονικής μορφής, απόδειξη πως η σύνθεση συνεχιζόταν σε ολόκληρη σειρά αγιορειτών ασκητών.
Ο Μάξιμος Καυσοκαλύβης στη μεταβυζαντινή τέχνη του Αγίου Όρους
Το καθολικό της μονής, χτισμένο ανάμεσα στο 1761 και το 1763, απέκτησε τον εικονογραφικό του διάκοσμο το 1783 από συνεργείο αγιογράφων καταγόμενων από την Κορυτσά, ανάμεσά τους ο Κωνσταντίνος, ο Αθανάσιος και ο Ναούμ, ζωγράφοι που συνέχιζαν τη μακρά παράδοση των μεταβυζαντινών εργαστηρίων της βορειοδυτικής Ελλάδας. Το πρόσωπο του οσίου κυριαρχείται από βαθιές ρυτίδες που διατρέχουν το μέτωπο και τα μάγουλα, ίχνη μιας γήρανσης που ο ζωγράφος απέδωσε με λεπτές, σκουρόχρωμες γραμμές πάνω σε ανοιχτό καφέ φόντο δέρματος. Τα μάτια, βαθουλωμένα κάτω από πυκνά φρύδια, κοιτάζουν ευθεία προς τον θεατή, χωρίς καμία τάση εξιδανίκευσης του γήρατος. Η γενειάδα, ολόλευκη και διχαλωτή, φτάνει ως το στήθος, δουλεμένη με λεπτές γραμμές που ξεχωρίζουν μεμονωμένες τούφες τριχών πάνω σε γκριζωπό υπόστρωμα.
Πάνω από έναν σκουρόχρωμο, γαλαζωπό μανδύα ο όσιος φορά έναν δεύτερο, εξωτερικό μανδύα σε καφεκόκκινη απόχρωση, όπου πυκνές παράλληλες γραμμές αναπαριστούν τις πολυάριθμες πτυχώσεις του ασκητικού ενδύματος, χαρακτηριστικό στοιχείο της μοναχικής περιβολής στη μεταβυζαντινή τέχνη. Κάτω από αυτόν διακρίνεται ένα σκουρόχρωμο ένδυμα με έναν σταυρό ζωγραφισμένο στο ύψος του στήθους, στοιχείο που παραπέμπει στο ανάλαβο του μεγάλου σχήματος και υποδηλώνει τον ανώτερο βαθμό μοναχικής αφιέρωσης. Και τα δύο χέρια του συγκρατούν έναν τυλιγμένο κύλινδρο περγαμηνής, δεμένο με κοκκινωπή κορδέλα, σε ύψος κοιλιάς. Στάση συχνή σε απεικονίσεις ασκητών που άφησαν πίσω τους γραπτό λόγο πνευματικής καθοδήγησης. Στο δεξί άκρο της σύνθεσης εμφανίζεται το χέρι μιας γειτονικής μορφής, λεπτομέρεια που φανερώνει πως ο όσιος δεν στεκόταν μόνος στον νάρθηκα αλλά ανάμεσα σε άλλους πατέρες του Αγίου Όρους. Πάνω από το κεφάλι του, λευκά κεφαλαία γράμματα πάνω στο σκούρο φόντο διασώζουν το όνομά του, γραμμένο με τον γωνιώδη τρόπο γραφής που υιοθετούσαν οι ζωγράφοι της περιόδου για τις επιγραφές των αγίων.
Λεπτομέρεια: το πρόσωπο και ο φωτοστέφανος
Σε μεγέθυνση το πρόσωπο αποκαλύπτει στοιχεία που διαφεύγουν σε πρώτη ματιά. Τις κόκκινες πινελιές που τονίζουν τα μήλα των παρειών. Τα λεπτά λευκά χνούδια της γενειάδας που ξεχωρίζουν το ένα από το άλλο, την ασύμμετρη γραμμή των φρυδιών που δίνει στο βλέμμα μια ένταση σχεδόν διαπεραστική. Το φωτοστέφανο, βαθύ κίτρινο ώχρας που πλησιάζει το χρυσό, φέρει ελαφρές ρωγμές στην επιφάνειά του, ίχνη της παλαίωσης του κονιάματος, και περιβάλλεται από μια σκουρόκκινη ταινία που ακολουθείται από μια λεπτότερη λευκή γραμμή, συνδυασμός που συναντάται συχνά στη βυζαντινή και μεταβυζαντινή τέχνη για την απόδοση της αγιότητας.
Η κοντινή αυτή ματιά επιτρέπει να διακρίνει κανείς καλύτερα και την επιγραφή, τα γράμματα πιο ευανάγνωστα σε αυτή την απόσταση, στοιχείο πολύτιμο για τη μελέτη των αγιογραφικών εργαστηρίων που δραστηριοποιούνταν στο Άγιον Όρος κατά τον δέκατο όγδοο αιώνα. Τέτοιες τοιχογραφίες, έργα συντεχνιών ζωγράφων που μετακινούνταν από μοναστήρι σε μοναστήρι, συνέθεσαν σταδιακά έναν οπτικό κώδικα αναγνώρισης των Αθωνιτών ασκητών, κώδικα που η κάθε γενιά αγιογράφων παραλάμβανε και προσάρμοζε στις δικές της τεχνικές δυνατότητες.
