İçeriğe geç

II. Basileios Menologionu’nda Teofani

T. M. PafilisBizans ve Bizans Sonrası SanatıBizans Minyatürleri ve El Yazmaları

Paylaş
II. Basileios Menologionu’ndan İsa Mesih’in Vaftizi minyatürü: Vaftizci Yahya Şeria’daki Mesih’in başına elini koyar, iki melek altın zemin önünde giysiler tutar.
İsa Mesih’in Vaftizi (Teofani), II. Basileios Menologionu, 10. yüzyılın sonu ya da 11. yüzyılın başı. Minyatür Georgios’a ve Symeon’a atfedilmiştir. Vatikan Kütüphanesi, Vat. gr. 1613, s. 299.

Kilisenin 6 Ocak’ta Teofani (Epifani) bayramıyla andığı olay, yani İsa Mesih’in Şeria (Ürdün) Irmağı’nda vaftiz edilişi, Vatikan Kütüphanesi’ndeki Vat. gr. 1613 numaralı yazmanın 299. sayfasında resmedilmiştir. Minyatür, günün olayını anlatan kısa bir metnin altında, sayfanın alt yarısında yer alır. Yazma, II. Basileios Menologionu adıyla bilinir. Kilise yılının ilk yarısını, eylülden şubata kadarki dönemi kapsayan, 430 minyatürle süslü resimli bir synaksariondur; manzum önsözü onu İmparator II. Basileios (976–1025) ile ilişkilendirir. Sekiz ressamın her birine belirli bir minyatür grubu atfedilir. Vaftiz sahnesini Ann Powell, 1963’te Edinburgh Üniversitesi’nde savunduğu doktora tezinde ressam Georgios’a atfeder. Anna Zacharova ise daha sonra sahnenin Symeon’a ait olabileceğini ileri sürmüştür.

Akıntının içindeki Mesih ve açılan gök

Kompozisyonun merkezinde Mesih, göğsüne kadar Şeria’nın sularına gömülmüş hâlde, dimdik, cepheden ve çıplak durur. Koyu mavi su, hareketini yansıtan sık ve kısa beyaz fırça darbeleriyle dolanır. Ne var ki bedeni gizlemez. Irmağın rengi gövdenin ve bacakların üzerinde saydam bir katman gibi durur; ayaklar ve eller böylece yüzeyin altında seçilir. Saçları uzun, sakalı kısadır; haresinde haçın kolları görülür. İzleyicinin solunda kalan sağ kolu, parmakları aşağıya doğru açık biçimde, çapraz olarak iner. Sol kolu ise dirsekten hafifçe bükülü, bedene yakın biçimde aşağı sarkar.

Yukarıda, mavinin tonlarıyla kademelendirilmiş bir daire parçası, minyatür çerçevesinin üstteki kırmızı çizgisine dayanır. Buradan, bileğinde koyu renkli bir manşet bulunan ve parmakları aşağıya dönük bir el uzanır. Parmaklardan çıkan açık renkli bir ışık şeridi dikey olarak Mesih’in haresine dek iner ve elin biraz altında, kanatları açık, küçük bir haresi olan beyaz bir güvercini kuşatır. Princeton Üniversitesi’nin Index of Medieval Art veri tabanındaki sayfa kaydı aynı düzeni tarif eder: Kutsal Ruh, göğün kemerinden uzanan Tanrı’nın elinden ışınlar içinde iner. Bu dikey eksen üzerinde, hare hizasında ışık demeti Öncü’nün eliyle buluşur.

Öncü ve sol kıyıdaki tanıklar

Öncü (Prodromos) olarak da anılan Vaftizci Yahya, sol kıyıda, bir kaya çıkıntısının üzerinde durur. Bir bacağını bükmüş ve daha yükseğe basmıştır; sağ elini Mesih’in başına koymak için bütün bedeniyle öne eğilir. Onu neredeyse profilden görürüz: uzun, karmakarışık saçlar, gür bir sakal ve hare. Ayağında sandaletler, sırtında koyu tonlarda kahverengi bir himation vardır; himationun derin gölgeli sayısız kıvrımı dizin bükülüşünü izler. Öteki eliyle giysisinin bir kısmını uyluk hizasında toplar. Figürde, suya doğru atılan adımın atılganlığı ile dar bir basamakta yapılan hareketin dikkati bir aradadır.

Daha geride, kompozisyonun kenarında, saçları ve sakalları ak, sandaletli iki yaşlı adam durur. Birincisi açık mavi bir khiton üzerine beyaz bir himation giymiştir ve himationunun bir kıvrımını önünde tutar; ikincisi aşı boyası renginde bir himationa bürünmüştür. Yüzleri ciddidir, birincisininki neredeyse sert; ikisi de sahneyi izler. Index of Medieval Art onları öğrenciler olarak niteler; Powell ise iki havariden söz eder. Zacharova onları Petrus ve Andreas ile özdeşleştirir.

Melekler ve giysiler

Kızılımsı bir dağa doğru dik biçimde yükselen karşı kıyıda, hareli ve saçlarında beyaz bir bant bulunan iki melek durur. Öndeki, beyaz himationuyla başını hafifçe Mesih’e doğru eğer ve ellerini örten, katlanmış, çizgili mavi bir giysi tutar. Daha yukarıda ve daha geride duran ikincisi yüzünü izleyiciye çevirmiştir; kayanın üzerinden sarkan, beyaz şeritli koyu renkli bir kumaş taşır. Arkalarında grimsi kahverengi tonlarda kanatlar açılır: biri yukarıda, kızılımsı dağın önünde açılır, bir diğeri neredeyse yere kadar iner. Index of Medieval Art da aynı düzeni kaydeder: solda Öncü ile iki adam, sağda giysileri tutan iki melek. Powell, meleklerin bir kıyıda, havarilerin öteki kıyıda yer aldığı bu şemanın, Lateran’dan gelen 6. yüzyıla ait boyalı bir röliker kapağında ve Dafni mozaiklerinde zaten görüldüğüne dikkat çeker.

Şeria’daki haç ve manzara

Sağ altta, suyun meleklerin ayakları altındaki taş çıkıntıyla buluştuğu yerde, tepesinde haç bulunan küçük beyaz bir sütun yükselir. Index of Medieval Art onu Şeria’nın içinde haç taşıyan bir sütun olarak kaydeder. Benzer bir sütunu başka bir Vaftiz sahnesinde, Vat. gr. 1156 numaralı yazmada (yk. 290v) de belirtir; ancak orada Öncü sağ kıyıda durur ve giysileri sol kıyıda kanatsız üç melek tutar.

Powell bu motifi, 6. yüzyıl hacılarının Vaftiz mahalline ilişkin betimlemeleriyle ilişkilendirir. Theodosius (yaklaşık 530) mermer bir sütun üzerindeki demir bir haçtan söz eder; Piacenzalı anonim hacı (yaklaşık 570) ise suyun içine dikilmiş ahşap bir haçı anar. Powell, Vaftiz tasvirlerindeki haçın en erken örneklerini 10. yüzyıla yerleştirir ve motifin 11. yüzyılda, Hosios Lukas’ta olduğu gibi, yaygınlaştığını belirtir. Dafni’de Şeria bir ırmak tanrısı olarak kişileştirilmiştir. Powell’ın yorumuna göre Menologion minyatüründe bu klasik motifin yerini topografik bir öğe almıştır.

Manzara yalındır. İki kayalık doruk kıyıların üzerinde yükselir ve altın zemin üzerinde net biçimde belirir. Gri-mavi soldaki, iki adamın arkasında kalır; daha büyük ve kızılımsı olan sağdaki ise melekleri kucaklar. Sağ alt köşede küçük bir çalı biter. İnce bir kırmızı çizgi minyatürün iç çerçevesini belirler. Irmak, kıyılar arasında Mesih’in göğsünden resmin alt kenarına dek uzanan geniş mavi bir yüzey oluşturur.

299. sayfa ve metni

Synaksarionun sayfalarında minyatür yüksekliğin yaklaşık yarısını, metin ise öbür yarısını kaplar. D’Aiuto’nun incelemesi sayfaların 16’sı metin, 16’sı resim için olmak üzere 32 satır hâlinde çizildiğini anlatır. Aynı inceleme, tek sütun hâlinde zarif ve son derece düzenli bir minüskülle yazan tek bir kâtip eli saptar. Bu yazı genellikle yuvarlak “inci” yazısı anlamına gelen “Perlschrift” içinde sınıflandırılır; D’Aiuto bu terime çekinceyle yaklaşır. 299. sayfada önce metin, ardından resim gelir. Başlık İskenderiye majüskülüyle yazılmıştır; ilk cümle de sol kenar boşluğuna taşan, süslü büyük bir B harfiyle başlar. Sayfanın tamamı Vatikan Kütüphanesi’nin dijital kopyasında incelenebilir.

Başlık şöyledir: “Μηνὶ τῷ αὐτῷ ϛ΄. Ἡ βάπτισις τοῦ Κ(υρίο)υ ἡμῶν Ἰ(ησο)ῦ Χ(ριστο)ῦ”. Metin “Βουλόμενος ὁ Κ(ύριο)ς ἡμῶν καὶ Θ(εὸ)ς πληρῶσαι πᾶσαν δικαιοσύνην…” sözleriyle başlar. İfade, Matta İncili’nde (3:15) Mesih’in Yahya’ya söylediği sözleri yankılar.

Çeviri

Çeviri, yukarıda transkripsiyonu verilen başlık ile ilk cümlenin başlangıcını kapsar. “Aynı ayın altıncı günü. Rabbimiz İsa Mesih’in Vaftizi.” “Rabbimiz ve Tanrımız, bütün doğruluğu yerine getirmek isteyerek…”

Ressamlar ve tarihlendirme sorunu

Kâtip, minyatürlerin yanına, kenar boşluklarına majüskülle sekiz ressamın adlarını ya da “τοῦ αὐτοῦ” (“aynı kişinin”) notunu düşmüştür. Notların tümü aynı elden çıkmadır. D’Aiuto, Ihor Ševčenko’nun yazmanın minyatürcüleri üzerine 1962 tarihli çalışmasını izleyerek Pantoleon’u ekibin başı sayar; diğerleri arasında Blakhernaili Mikhael’i ve Genç Mikhael’i anar.

299. sayfanın kenarında “τοῦ αὐτοῦ” notu okunur; bu not 296. sayfadaki Georgios adına gönderme yapar. Powell, Vaftiz’i Georgios’a atfeder. Zacharova ise yaprakların düzenini ve minyatürün üslubunu inceleyerek sahneyi Symeon’a verir; dayandığı kanıtlar arasında yüzlerin işleniş biçimi ve Şeria’nın sularındaki eğik beyaz fırça darbeleri vardır.

Tarihlendirme hâlâ tartışmalıdır. Vatikan Kütüphanesi dijital kaydında yazmayı 10. yüzyılın sonuna yerleştirir. Powell, Sirarpie Der Nersessian’ı izleyerek eserin 979 ile 989 arasında yapıldığını kabul eder. Der Nersessian, 238. sayfadaki bir stilitin, kendi kronolojisine göre 979’da ölen Stilit Aziz Luka ile özdeşleştirilmesine ve 989 depreminin takvimde yer almamasına dayanmıştı. D’Aiuto’nun özetlediği üzere Ševčenko, ressam Pantoleon’un Aynaroslu Aziz Athanasios’un Hayatı’nda anılmasından hareketle 1001–1016 aralığını önermiştir. D’Aiuto ise yazmayı daha da geç bir tarihe yerleştirir. Onu, aynı kâtip tarafından yazılmış olan ve Venedik’teki Biblioteca Marciana’da bulunan II. Basileios Mezmurlar Kitabı ile ilişkilendirir. Mezmurlar Kitabı’nın Kleidion zaferiyle (1014) ya da II. Basileios’un Ohri’ye zafer girişiyle (1018) bağlantısı geçerliyse, iki yazmayı büyük olasılıkla 11. yüzyılın ikinci on yılına ya da üçüncü on yılın başlarına tarihlendirir. Böylece Vaftiz minyatürü için önerilen tarihler 10. yüzyılın son on yıllarından II. Basileios’un saltanatının son yıllarına kadar uzanır.

Kaynaklar ve kaynakça

Biblioteca Apostolica Vaticana. Vat. gr. 1613, Menologium Basilii II (dijital kopya). DigiVatLib.

Index of Medieval Art, Princeton University. Calendar: January 6.

Zacharova, A. (2008). “Los ocho artistas del Menologio de Basilio II”. F. D’Aiuto (ed.), El «Menologio de Basilio II», Città del Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, Vat. gr. 1613. Libro de estudios con ocasión de la edición facsímil içinde (s. 131–195).

Bu makaleyi paylaşın

Bu makaleye atıf yapın

Bu makaleye nasıl atıf yapılır

Chicago

Pafilis, T. M. “II. Basileios Menologionu’nda Teofani”. Yunan Ansiklopedisi, 20 Kasım 2026. https://www.elpedia.gr/tr/ii-basileios-menologionu-teofani/.

APA

Pafilis, T. M. (2026, 20 Kasım). II. Basileios Menologionu’nda Teofani. Yunan Ansiklopedisi. https://www.elpedia.gr/tr/ii-basileios-menologionu-teofani/

MLA

Pafilis, T. M. “II. Basileios Menologionu’nda Teofani”. Yunan Ansiklopedisi, 20 Kasım 2026, https://www.elpedia.gr/tr/ii-basileios-menologionu-teofani/.

Harvard

Pafilis, T. M. (2026) “II. Basileios Menologionu’nda Teofani”, Yunan Ansiklopedisi, 20 Kasım. Erişim adresi: https://www.elpedia.gr/tr/ii-basileios-menologionu-teofani/.