Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η Βαϊοφόρος στους Αγίους Αποστόλους Θεσσαλονίκης

T. M. PafilisΒυζαντινή και Μεταβυζαντινή ΤέχνηΒυζαντινά Ψηφιδωτά

Κοινοποίηση
Στη Βαϊοφόρο των Αγίων Αποστόλων Θεσσαλονίκης, ο Χριστός πάνω σε γκρίζο υποζύγιο, το πλήθος στην πύλη της Ιερουσαλήμ και παιδιά που στρώνουν υφάσματα στον δρόμο.
Η Είσοδος στα Ιεροσόλυμα (Βαϊοφόρος), ψηφιδωτό στο βόρειο μισό της δυτικής καμάρας, ναός Αγίων Αποστόλων, Θεσσαλονίκη, πρώτο τρίτο του 14ου αιώνα.

Στο βόρειο μισό της δυτικής καμάρας του ναού των Αγίων Αποστόλων στη Θεσσαλονίκη σώζεται η Βαϊοφόρος, δηλαδή το ψηφιδωτό της Εισόδου του Χριστού στα Ιεροσόλυμα. Απέναντί της, στο νότιο μισό, βρίσκεται η Μεταμόρφωση. Η παράσταση ανήκει στη διακόσμηση που αποδίδεται στον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Νίφωνα Α΄ και χρονολογείται παραδοσιακά στα χρόνια της πατριαρχίας του (1310–1314). Η δενδροχρονολόγηση ξύλων του ναού έχει οδηγήσει και σε μεταγενέστερη πρόταση για την οικοδόμησή του, γύρω στο 1329 ή λίγο αργότερα. Μαζί με τις άλλες σκηνές του Δωδεκαόρτου η Βαϊοφόρος προορίστηκε για το ανώτερο τμήμα του κυρίως ναού, πάνω από τον λίθινο κοσμήτη που τρέχει στο ύψος των επιθημάτων των κιόνων. Τις σκηνές αυτές η βάση δεδομένων Mosaic του Πανεπιστημίου του Sussex τις καταγράφει στις καμάρες των κεραιών του σταυρού, στα τόξα και στον δυτικό τοίχο.

Ο χρυσός κάμπος έχει αφαιρεθεί σχεδόν ολόκληρος και στη θέση του απλώνεται σήμερα μια ωχροκάστανη επιφάνεια, σε μεγάλο μέρος καλυμμένη με επίχρισμα νεότερης συντήρησης. Πάνω της οι μορφές, οι βράχοι και τα κτίρια κρατούν τις ψηφίδες τους σαν νησίδες, με ακανόνιστες άκρες εκεί όπου τις έφαγε η φθορά. Και το φωτοστέφανο του Χριστού, χωρίς το χρυσό του, διακρίνεται ως σκουρότερος δίσκος γύρω από το κεφάλι.

Δύο επεισόδια σε ένα ορεινό τοπίο

Για τη διάταξη του θέματος ο ψηφιδογράφος ακολούθησε παλαιότερα βυζαντινά πρότυπα, που είχαν συνέχεια και στις παλαιολόγειες παραστάσεις. Κράτησε τις δύο ομάδες που είχε καθιερώσει η βυζαντινή εικονογραφία για τη σκηνή. Η πρώτη είναι ο Ιησούς με τη συνοδεία του, σε πορεία προς την πόλη. Η δεύτερη είναι το πλήθος που βγαίνει να τον προϋπαντήσει. Το σχήμα όμως το επεξεργάστηκε με προσωπική έμπνευση. Μια λοξή έξαρση του εδάφους με σκούρο περίγραμμα ανεβαίνει από τα πόδια του ζώου ως το κέντρο της παράστασης και χωρίζει το τοπίο σε δύο τμήματα. Έτσι οι δύο ομάδες πατούν σε διαφορετικά επίπεδα του ίδιου ορεινού χώρου.

Αριστερά και ψηλά υψώνεται το Όρος των Ελαιών, μια βραχώδης κορυφή με λευκές ανταύγειες στις ακμές της. Στο άκρο του, χαμηλότερα, ένα κτίσμα με επίπεδο γείσο θα μπορούσε να δηλώνει τη Βηθφαγή, που μνημονεύουν ο Ευαγγελιστής Ματθαίος (21, 1) και ο Ευαγγελιστής Μάρκος (11, 1) λίγο πριν από την είσοδο. Δεξιά, σε όλο σχεδόν το ύψος της σύνθεσης, απλώνεται η Ιερουσαλήμ. Τη συνθέτουν τείχη με πύργους και τοξωτά ανοίγματα, στέγες με κόκκινα κεραμίδια, θολωτοί όγκοι που στοιβάζονται καθ’ ύψος και κτίρια που δείχνουν συγχρόνως την πρόσοψη και την πλευρά τους. Στο κέντρο της πόλης κυριαρχεί ένα κυκλικό οικοδόμημα με τύμπανο και νευρωτό τρούλο. Οι ανοιχτόχρωμες ψηφίδες της αρχιτεκτονικής, λευκές, γκρίζες και σε τόνους της ώχρας, φέρνουν το φως στο επάνω δεξί μέρος της σύνθεσης.

Ο Χριστός και η συνοδεία του

Ο Χριστός κάθεται πλάγια στο ζώο. Το σώμα του στρέφεται προς τον θεατή και το βλέμμα προς τα δεξιά, προς την πόλη. Φορά σκούρο κυανό ιμάτιο που πέφτει σε βαριές πτυχές πάνω στα γόνατα. Με το αριστερό χέρι κρατά κλειστό ειλητάριο ακουμπισμένο στους μηρούς. Το δεξί, που βρίσκεται στα αριστερά του θεατή, απλώνεται στο πλάι με τα δάχτυλα γερμένα προς τα κάτω. Το ζώο, σε ανοιχτό γκρίζο που φτάνει σχεδόν στο λευκό, στρίβει στον κατηφορικό δρόμο προς τα κάτω αριστερά, με το κεφάλι χαμηλωμένο ανάμεσα στα μπροστινά σκέλη. Στο πλάσιμό του φαίνεται ιδιαίτερη φροντίδα. Οι σειρές των ψηφίδων ακολουθούν τις καμπύλες των μυών στα σκέλη και στα καπούλια, και το φως πάνω στο τρίχωμα αποδίδεται με λευκές γραμμές που σπάνε πάνω στο γκρίζο.

Πάνω από το ζώο και δίπλα στον Χριστό πυκνώνει μια ομάδα ανδρών. Αντιστοιχεί στους μαθητές. Κατά τον Ματθαίο (21, 6–7), δύο από αυτούς έφεραν την όνο και το πουλάρι της και έστρωσαν επάνω τους τα ιμάτιά τους. Μπροστά στέκεται ο Πέτρος, τυλιγμένος σφιχτά σε ώχρινο ιμάτιο με χρυσίζουσες ανταύγειες. Έχει σκυμμένο το κεφάλι και τα χέρια μαζεμένα μπροστά του. Δίπλα του μια νεότερη μορφή με ανοιχτόχρωμο ένδυμα φέρνει το χέρι κοντά στο πρόσωπο. Πίσω τους ξεπροβάλλουν γενειοφόροι άνδρες, ο ένας με ανοιχτόχρωμο ιμάτιο σκιασμένο με κυανές πτυχές. Τα κεφάλια επικαλύπτονται, ώστε από ορισμένα πίσω πρόσωπα να διακρίνεται μόνο το επάνω μέρος.

Το πλήθος στην πύλη της πόλης

Το πλήθος των Εβραίων βγαίνει από την τοξωτή πύλη στα δεξιά. Πρώτος προχωρεί ένας ηλικιωμένος άνδρας με γκρίζα γενειάδα, τυλιγμένος σε πρασινογάλανο ιμάτιο, με τον κορμό γερτό προς τα εμπρός. Απλώνει το ένα χέρι προς τον Χριστό με την παλάμη στραμμένη προς τα επάνω. Πίσω του στέκεται ένας άνδρας με κοκκινωπό ιμάτιο και δίπλα του ένας άλλος, με σκούρο καστανό ένδυμα, κρατά ένα λεπτό πράσινο κλαδί. Στο βάθος τα κεφάλια πολλαπλασιάζονται, αγένεια νεανικά πρόσωπα ανάμεσα σε γενειοφόρους, ώσπου η ομάδα χάνεται στο άνοιγμα της πύλης. Πάνω από τα κεφάλια τους διακρίνονται λεπτά πράσινα στελέχη. Τα κλαδιά αυτά, τα βάια, έδωσαν στην εορτή το όνομά της. Ο Ιωάννης (12, 13) γράφει ότι «ἔλαβον τὰ βαΐα τῶν φοινίκων καὶ ἐξῆλθον εἰς ὑπάντησιν αὐτῷ».

Παιδιά στον δρόμο και στο δέντρο

Ανάμεσα στις δύο ομάδες, πάνω από τα κεφάλια των μαθητών, ορθώνεται ένα δέντρο με σκούρο φύλλωμα. Το φύλλωμα σώζεται κατά τόπους σε πυκνές συστάδες, με κενά ανάμεσά τους. Στα κλαδιά του διακρίνονται δύο παιδιά, το ένα ψηλότερα, το άλλο σκυμμένο σχεδόν οριζόντια κατά μήκος ενός κλώνου. Ένα τρίτο, χαμηλότερα, απλώνει το χέρι προς το φύλλωμα. Χαμηλά, ο δρόμος κατηφορίζει λοξά προς την κάτω αριστερή γωνία σαν ανοιχτόχρωμη λωρίδα από πυκνές γκρίζες και λευκές ψηφίδες. Πάνω του δύο παιδιά σκύβουν και στρώνουν υφάσματα, ένα ωχροκίτρινο και ένα κοκκινωπό. Λίγο ψηλότερα διακρίνεται ένα τρίτο παιδί πλάι στα λεπτά πράσινα κλαδιά. Ο Ματθαίος γράφει ότι «ὁ δὲ πλεῖστος ὄχλος ἔστρωσαν ἑαυτῶν τὰ ἱμάτια ἐν τῇ ὁδῷ, ἄλλοι δὲ ἔκοπτον κλάδους ἀπὸ τῶν δένδρων» (21, 8). Στο ψηφιδωτό τις πράξεις αυτές τις κάνουν τα παιδιά. Λίγο αργότερα στη διήγησή του ο Ευαγγελιστής αναφέρει παιδιά που κραυγάζουν μέσα στο ιερό «ὡσαννὰ τῷ υἱῷ Δαυΐδ» (21, 15).

Στο κάτω αυτό τμήμα της παράστασης φτάνει, μετά τον χειμώνα, το φυσικό φως από τα παράθυρα του τρούλου. Ο Ιωάννης Ηλιάδης, στη μελέτη του φωτισμού του ναού, περιγράφει το εξής φαινόμενο. Γύρω στις εννέα το πρωί, οι δέσμες πέφτουν πρώτα στη δυτική εσωτερική επιφάνεια του τυμπάνου του τρούλου και κατόπιν στο βορειοδυτικό σφαιρικό τρίγωνο. Λίγα λεπτά αργότερα περνούν στο βόρειο μισό της δυτικής καμάρας και διατρέχουν το κάτω μέρος της Βαϊοφόρου. Το καλοκαίρι, γύρω στις 6.50 το πρωί, οι δέσμες φωτίζουν πρώτα τον Ευαγγελιστή Μάρκο. Καθώς ο ήλιος ανεβαίνει, το φως μετακινείται στο νότιο μισό της καμάρας και φωτίζει τους τρεις μαθητές στο κάτω μέρος της Μεταμόρφωσης.

Ο χρυσός που χάθηκε και οι ψηφιδογράφοι

Η ψηφιδωτή διακόσμηση φαίνεται πως έμεινε ημιτελής. Η διακοπή των εργασιών έχει συνδεθεί με την απομάκρυνση του Νίφωνα από τον πατριαρχικό θρόνο. Η κόγχη της αψίδας φαίνεται πως έμεινε ακόσμητη, ενώ το ιερό σώζει τοιχογραφίες που αποδίδονται στον ηγούμενο Παύλο, δεύτερο κτήτορα του ναού. Όταν ο ναός μετατράπηκε σε τέμενος, μεταξύ 1520 και 1530, οι παραστάσεις καλύφθηκαν με επίχρισμα, ενώ ο χρυσός κάμπος είχε ήδη αφαιρεθεί σχεδόν ολόκληρος. Η Μαρία Yakovleva σημειώνει την άποψη ότι τον χρυσό τον αφαίρεσαν πιθανότατα χριστιανοί, αφού οι εικονιστικές σκηνές διατηρήθηκαν με προσοχή. Τα ψηφιδωτά συντήρησε το 1952 ο Φώτης Ζαχαρίου, ενώ νέες εργασίες έγιναν το 2002–2004. Ο ναός ανήκει στα Παλαιοχριστιανικά και Βυζαντινά Μνημεία της Θεσσαλονίκης, που εγγράφηκαν το 1988 στον κατάλογο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO. Η σχετική εγγραφή τον κατατάσσει στα μνημεία της παλαιολόγειας αναγέννησης και μνημονεύει τη στερέωση των ψηφιδωτών του.

Για την προέλευση των τεχνιτών οι απόψεις διίστανται. Όπως συνοψίζει η Μαρία Yakovleva, ο Ανδρέας Ξυγγόπουλος απέδωσε τα ψηφιδωτά σε τοπικό θεσσαλονικιό εργαστήριο. Ο Paul Underwood υποστήριξε ότι τα έκαναν τεχνίτες της Κωνσταντινούπολης, και η άποψη αυτή επικράτησε αργότερα. Μερικοί ερευνητές θεώρησαν μάλιστα ότι το ίδιο εργαστήριο της πρωτεύουσας δούλεψε και στη Μονή της Χώρας. Η ίδια η Yakovleva προτείνει πιο επιφυλακτική στάση. Στηρίζεται στην εκφραστική πλαστικότητα των μορφών, στον αρχαΐζοντα χαρακτήρα του διακόσμου και κυρίως στο ψυχρό, απαλό, ασημόγκριζο χρώμα, που ξεχωρίζει από τα σκουρότερα και πυκνότερα χρώματα της Χώρας. Καταλήγει ότι κάποιοι από τους τεχνίτες μπορεί να ήταν ντόπιοι. Στη Βαϊοφόρο το γκρίζο επανέρχεται σε πολλές διαβαθμίσεις στο ζώο, στα ιμάτια της συνοδείας, στον δρόμο και στις πέτρες της πόλης. Δίπλα στους πύργους της Ιερουσαλήμ, στην επάνω δεξιά άκρη, διακρίνονται ακόμη λίγες χρυσές ψηφίδες από το άλλοτε χρυσό βάθος.

Πηγές και Βιβλιογραφία

  • Iliadis, I. (2009). The Church of the Holy Apostles in Thessalonike: A study of the natural light. Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik, 59, 95–105.
  • UNESCO World Heritage Centre. Paleochristian and Byzantine Monuments of Thessalonika (αρ. 456).
  • University of Sussex, Sussex Centre for Byzantine Cultural History. Holy Apostles (Thessaloniki). Βάση δεδομένων Mosaic.
  • Yakovleva, M. (2016). Мозаики церкви свв. Апостолов в Фессалонике: проблемы иконографии, стиля и происхождения мастеров. Вестник РГГУ. Серия «Философия. Социология. Искусствоведение», 1, 127–139.

Κοινοποιήστε το άρθρο

Παραπομπή

Πώς να παραπέμψετε σε αυτό το άρθρο

Chicago

Pafilis, T. M. «Η Βαϊοφόρος στους Αγίους Αποστόλους Θεσσαλονίκης». Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, 21 Νοεμβρίου 2026. https://www.elpedia.gr/vaioforos-agioi-apostoloi-thessaloniki/.

APA

Pafilis, T. M. (2026, 21 Νοεμβρίου). Η Βαϊοφόρος στους Αγίους Αποστόλους Θεσσαλονίκης. Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια. https://www.elpedia.gr/vaioforos-agioi-apostoloi-thessaloniki/

MLA

Pafilis, T. M. «Η Βαϊοφόρος στους Αγίους Αποστόλους Θεσσαλονίκης». Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, 21 Νοεμβρίου 2026, https://www.elpedia.gr/vaioforos-agioi-apostoloi-thessaloniki/.

Harvard

Pafilis, T. M. (2026) «Η Βαϊοφόρος στους Αγίους Αποστόλους Θεσσαλονίκης», Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, 21 Νοεμβρίου. Διαθέσιμο στο: https://www.elpedia.gr/vaioforos-agioi-apostoloi-thessaloniki/.