Στα χρόνια πριν το 1322, στους πρόποδες του Άθωνα, κοντά στη μονή Βατοπεδίου, έζησε ένας ασκητής που ο πατριάρχης Φιλόθεος Κόκκινος αποκάλεσε άνδρα θαυμαστό κατά την πράξη και τη θεωρία. Ο όσιος Νικόδημος ο Ησυχαστής άρχισε τον μοναχικό του βίο πολύ πιο μακριά, στο όρος του Αυξεντίου κοντά στη Χαλκηδόνα, και μόνο αργότερα, εξαιτίας των επιδρομών που ερήμωναν εκείνη την περιοχή, κατέφυγε στον Άθωνα. Εκεί τον ανακάλυψε ο Γρηγόριος Παλαμάς, θαμπωμένος από την πολιτεία του, και έγινε μαθητής του για μια τριετία γεμάτη νηστεία, αγρυπνία και αδιάλειπτη προσευχή. Από τα χέρια του δασκάλου του έλαβε το μέγα σχήμα των μοναχών. Η εικόνα που παρουσιάζουμε εδώ δεν προέρχεται από εκείνη την εποχή, αλλά αποτελεί σύγχρονη φορητή δημιουργία της Ιεράς Μονής Βατοπεδίου, φιλοτεχνημένη με σεβασμό στη βυζαντινή τεχνοτροπία που όρισε αιώνες αγιογραφίας στο Άγιον Όρος. Ο ζωγράφος παραμένει ανώνυμος, όπως συμβαίνει συχνά στη σύγχρονη αθωνική παράδοση, όπου το έργο υπηρετεί την ιερότητα του προσώπου, αφήνοντας στην αφάνεια τον δημιουργό του. Στην κορυφή, δύο επιγραφές ταυτίζουν τη μορφή: «Ο ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ» και «Ο ΒΑΤΟΠΕΔΙΝΟΣ», δηλώνοντας τη στενή σχέση του οσίου με τη μονή που τον φιλοξένησε στα τελευταία χρόνια της ζωής του.
Η μορφή του ησυχαστή και η γλώσσα της βυζαντινής τέχνης
Στη σύνθεση κυριαρχεί το γερασμένο πρόσωπο, με βαθιές ρυτίδες στο μέτωπο και γύρω από τα μάτια, σημάδια που η αγιογραφική παράδοση αποδίδει σε όσους πέρασαν δεκαετίες στην άσκηση. Πυκνά πέφτουν στους ώμους τα λευκά μαλλιά, ενώ η μακριά γενειάδα κατεβαίνει σε δύο διακριτές άκρες, στοιχείο που επαναλαμβάνεται σε πολλές παραστάσεις γερόντων της βυζαντινής και μεταβυζαντινής εικονογραφίας. Το βλέμμα δεν αναζητά τον θεατή. Κοιτάζει κάπου πέρα, σαν βυθισμένο στην ίδια εκείνη νήψη που ανέφερε ο Φιλόθεος. Φοράει σκούρο μανδύα πάνω από γαλάζιο εσωτερικό ένδυμα, ενδεικτικό της μοναχικής στολής, χωρίς περιττή διακόσμηση, καθώς η λιτότητα εδώ λειτουργεί ως δηλωτικό στοιχείο ασκητικής ζωής. Στο δεξί του χέρι κρατά κόκκινο σταυρό, σύμβολο πάγιο στην εικονογραφία ησυχαστών και οσίων, ενώ στο αριστερό απλώνεται ειλητό με κείμενο, όπως συνηθίζεται στις απεικονίσεις διδασκάλων της νοεράς προσευχής. Ο κύκλος του φωτοστεφάνου είναι σχεδόν άκοσμος, τυπικός στη νεότερη αθωνική τέχνη που αποφεύγει τη χρυσή υπερφόρτωση χάριν μιας πιο λιτής, σχεδόν ασκητικής αισθητικής.
Η μνήμη του οσίου τιμάται στις 11 Ιουλίου, ημερομηνία που η μονή Βατοπεδίου συνδέει άρρηκτα με το όνομά του, καθώς εκεί πέρασε την περίοδο εκείνη που τον ανέδειξε δάσκαλο ενός από τους μεγαλύτερους θεολόγους του Βυζαντίου.
Ακολουθία προς τιμήν του συνέθεσε ο Χαράλαμπος Μπούσιας, γεγονός που δείχνει πως η λατρευτική μνήμη του δεν έμεινε στατική στον χρόνο αλλά συνέχισε να εμπλουτίζεται.
Το εικόνισμα, με τη σειρά του, συνεχίζει αυτή την παράδοση μέσα από μια οπτική γλώσσα που παραμένει αναγνωρίσιμη ήδη από τον 14ο αιώνα, υπερβαίνοντας την απλή αρχειακή πιστότητα.
