Sveti Nerej i Ahilej: svedočanstva i predanje o Domitili

Sveti Nerej i Ahilej povezani su s jednim od najznačajnijih hrišćanskih grobalja Rima, katakombama Domitile na Ardeatinskom putu, gde je poštovanje njihovih grobova već u IV veku dobilo javni izraz, dok su podaci o njihovom ranijem životu i dalje oskudni. U potonjem hagiografskom kazivanju javljaju se kao sluge jedne žene iz carske porodice, Flavije Domitile, s kojom dele izgnanstvo i odanost hrišćanskoj veri; najstarije sačuvano svedočanstvo, međutim, smešta ih u redove rimske vojske.

Iz tog neslaganja proističe osnovno istorijsko pitanje: kako se uobličila njihova zajednička priča, kada sve što znamo potiče iz tekstova različitih epoha, pisanih za različite potrebe crkvene zajednice?

Natpis pape Damaza

U vreme pape Damaza I, između 366. i 384. godine, sastavljen je u čast dvojice mučenika latinski epigram, postavljen na mestu njihovog pogrebenja, koji je njihovo obraćenje opisivao jezikom vojne službe. Prema tekstu, njih dvojica su obavljali surove dužnosti, iz straha se pokoravajući naredbama jednog tiranina, sve dok ih prihvatanje hrišćanske vere nije navelo da napuste logor i odbace oružje zajedno sa obeležjima svoje službe.

Damaz pridaje naročitu težinu toj promeni stava, u kojoj nekadašnja poslušnost vlasti ustupa mesto ispovedanju Hrista. Ovaj podatak omogućava da se prepozna staro jezgro predanja – vojnici koji menjaju veru i prestaju da služe – ali ne daje ni ime cara ni određen datum njihove smrti.

Delovi mermernog natpisa pronađeni su tokom iskopavanja u XIX veku, dok je celovita pesma bila sačuvana i u rukopisnim zbirkama, pa se materijalni nalaz može proučavati zajedno sa svojim pisanim predanjem.

Kada su živeli i gde su poštovani

Datovanje mučeništva oko 98. godine, koje ponavljaju pojedine novije biografije, zavisi od kazivanja koje dvojicu svetitelja povezuje sa Domitilom i s vremenom Domicijana i Trajana. Pošto najstariji natpis ne imenuje progonitelja, taj datum treba posmatrati kao element jednog određenog predanja, sa drugačijim stepenom izvesnosti od postojanja i poštovanja samih mučenika.

U arheološkoj dokumentaciji Papske komisije za sakralnu arheologiju verovatnijom se smatra njihova veza s Dioklecijanovim progonom, oko 304. godine, dok se velika bazilika groblja pripisuje vremenu pape Siricija, kraju IV veka. Sa stubovima koji su prostor delili na tri broda i apsidom kojom se završavao središnji brod, građevina pokazuje koliki je obim dobilo kultno prisustvo mučenika na groblju.

Prilikom iskopavanja Đovanija Batiste de Rosija, sedamdesetih godina XIX veka, otkriven je i reljef s prikazom pogubljenja Ahileja na malom stubu, s natpisom koji omogućava njegovu identifikaciju. Spoj imena i slike ima naročit značaj, jer određenu ličnost vezuje za monumentalno uređenje mesta, nezavisno od pojedinosti koje su kasnije dodate njegovom žitiju.

Akta i veza sa Domitilom

U kasnijoj fazi, verovatno u V ili VI veku, nastalo je opširno Mučeništvo Nereja i Ahileja, poznato u latinskom i grčkom predanju, u kome se njihova priča uklapa u širu mrežu ličnosti ranog rimskog hrišćanstva. Akta mučenika prikazuju njih dvojicu kao evnuhe, Domitiline komornike, koje je krstio apostol Petar i koji je podstiču da se posveti devstvenosti i odustane od predviđenog braka sa Aurelijanom.

Slede izgnanstvo na Pontiju, današnju Poncu, i sukob s odbijenim proscem, dok se kazivanje prepliće s drugim mučeničkim povestima i s predanjima o Petru. Devstveno posvećenje Domitile ovde dobija središnje mesto, jer iz njega proishode pritisci i odluke koje vode razvoju mučeništva.

Vremenska udaljenost od događaja i složena književna konstrukcija nalažu opreznost kada se Akta koriste kao biografski izvor. Ona ipak ostaju bitno svedočanstvo o tome kako su potonje hrišćanske zajednice shvatale posvećenje i povezivale pojedina rimska mesta sećanja.

Problem identiteta Flavije Domitile

O Domitili postoji i svedočanstvo izvan Akata: Evsevije Kesarijski u svojoj Crkvenoj istoriji navodi da je neka Flavija Domitila, sestričina konzula Flavija Klimenta, prognana na Pontiju zbog svog svedočenja o Hristu. Svedočanstvo je zapisano početkom IV veka i odnosi se na Domicijanovo doba, a u tom odlomku ne pominje Nereja i Ahileja.

Ovu razliku treba održati, naročito kada skraćena žitija stapaju srodnike iz dinastije Flavijevaca i Flavija Klimenta pretvaraju u verenika svetiteljke. U samim Aktima, kako ih sažima naučni katalog NASSCAL, prosac se zove Aurelijan, pa njegova zamena Klimentom unosi dodatnu pometnju među izvore.

Crkveni spomen

U Rimokatoličkoj crkvi sveti Nerej i Ahilej proslavljaju se 12. maja, kao neobavezni spomen u opštem rimskom kalendaru. Starinu njihovog poštovanja potvrđuje i 28. beseda na Jevanđelja svetog Grigorija Dvojeslova, izgovorena u hramu mučenika na njihov praznik, a da propovednik pritom nije dodao konkretne biografske podatke.

U slovenskom prološkom predanju recepcija istog spomena krenula je osobenim putem: srednjovekovni tekstovi, pozivajući se na Grigorijevu besedu, preneli su imena u izmenjenom obliku, kao Jeremija i Arhilije. Pod tim imenima spomen je upisan pod 6. april, što treba navoditi uz njegovo određeno poreklo iz Prologa, umesto da se predstavlja kao jedinstvena kalendarska praksa čitave Pravoslavne crkve.

Od rimskog predanja do slikarstva

Zajedničko prisustvo Domitile i dvojice mučenika ističe Kristoforo Ronkali, zvani Pomarančo, na slici koju je izradio oko 1598–1599. za crkvu Santi Nereo e Achilleo u Rimu. U središtu stoji svetiteljka, s krunom i palminom granom, između dve muške figure, a iznad njih anđeli drže vence i skreću pažnju sa zemaljskog iskušenja na nebesko priznanje mučeništva.

Kod Rubensa, 1608. godine, ista grupa dobija drugačiju pokretljivost, jer gestovi i bogati nabori odeće povezuju figure pod mnoštvom anđela. Delo za crkvu Santa Maria in Vallicella pripada kasnijem likovnom životu predanja, iz koga slikar preuzima već uobličenu grupu svetitelja, a da to grupisanje ne pruža samostalan istorijski dokaz o njihovom zajedničkom delovanju.

Na ranijoj kompoziciji istog umetnika, iz 1606–1607, koja se čuva u Muzeju u Grenoblu, Domitila i dvojica mučenika uklapaju se u širi sabor oko svetog Grigorija, ispod ikone Bogorodice s Mladencem. Izbor ličnosti povezan je s moštima koje je čuvala rimska crkva kojoj je slika bila namenjena, dok pogledi i pokreti tela vode posmatrača ka gornjem delu, gde je ikona okružena anđelima i biljnim ukrasom.

Izvori i literatura

• Burke, T. (2024). „Acts of Nereus and Achilleus“. e-Clavis: Christian Apocrypha, NASSCAL.
• Evsevije Kesarijski. Crkvena istorija, III, 18. Engleski prevod Arthur Cushman McGiffert, prir. Philip Schaff, Nicene and Post-Nicene Fathers, druga serija, t. 1 (1890). Christian Classics Ethereal Library.
• Istituto Centrale per il Catalogo e la Documentazione. „I Santi Nereo, Achilleo e Domitilla“. Catalogo generale dei Beni Culturali, br. 1201030011.
• Musée de Grenoble. „Saint Grégoire pape, entouré de saints et de saintes, vénérant l’image miraculeuse de la Vierge à l’Enfant, dite de Santa Maria in Vallicella“. Naučni prikaz Rubensovog dela, 1606–1607.
• Pontifical Commission for Sacred Archaeology. „Catacombs of Domitilla“. Odeljak prikaza rimskih katakombi.
• University of Oxford (2018). „E07153: Latin poem by Pope Damasus, for an inscription commemorating Nereus and Achilleus“. The Cult of Saints in Late Antiquity, zapis E07153.
• Zaitsev, D. V. (2022). „Нерей и Ахилий“. Православная энциклопедия, t. 49, str. 32–34.