Ύβρις, Άτη, Νέμεσις: Τα ηθικά διδάγματα των αρχαίων μύθων και τραγωδιών

Ο Κρέων έχει την εξουσία να απαγορεύσει την ταφή ενός νεκρού. Έχει όμως και το δικαίωμα; Γύρω από αυτή τη διαφορά, ανάμεσα στη δυνατότητα επιβολής και στη δικαιοσύνη μιας αποφάσεως, οργανώνεται μεγάλο μέρος της «Αντιγόνης» του Σοφοκλή. Ο βασιλιάς της Θήβας θα αναγνωρίσει το σφάλμα του και θα επιχειρήσει να επανορθώσει, όταν η απόφασή του έχει ήδη οδηγήσει στην καταστροφή.

Ύβρις, Άτη, Νέμεσις: με αυτούς τους όρους προσεγγίζουμε συχνά την υπέρβαση των ορίων και τις συνέπειές της στην αρχαία ελληνική γραμματεία. Οι ιστορίες, ωστόσο, διαφέρουν μεταξύ τους. Ο Ίκαρος και ο Σίσυφος εξετάζονται εδώ μέσα από τη μυθολογική παράδοση, ενώ ο Προμηθέας πρωταγωνιστεί και σε σωζόμενο τραγικό έργο. Η συνάντησή τους με τον Οιδίποδα και τον Κρέοντα φέρνει κοντά πρόσωπα που υποφέρουν για πολύ διαφορετικούς λόγους, άλλοτε γνωρίζοντας τι διακινδυνεύουν και άλλοτε αγνοώντας ακόμη και την καταγωγή τους.

Τι σήμαιναν η ύβρις, η άτη και η νέμεσις

Η ύβρις μπορεί να εκδηλώνεται ως προσβλητική συμπεριφορά που πηγάζει από την αίσθηση υπεροχής. Στη «Ρητορική» (Β΄ 2, 1378b), ο Αριστοτέλης περιγράφει ειδικότερα την πρόκληση ντροπής στον άλλον για την ευχαρίστηση που αντλεί ο δράστης από την ταπείνωσή του. Η λέξη αποκτά έτσι περιεχόμενο συγκεκριμένο, σχετικό με τις πράξεις και με τη χρήση της ισχύος απέναντι σε άλλους ανθρώπους.

Στην άτη θίγεται η ίδια η δυνατότητα της κρίσεως. Ο όρος δηλώνει την ολέθρια πλάνη, την τύφλωση του νου, κάποτε και τη συμφορά που ακολουθεί. Στη ραψωδία Τ της «Ιλιάδας», ο Αγαμέμνων επικαλείται την Άτη καθώς εξηγεί την προσβολή του προς τον Αχιλλέα. Μεταθέτει μέρος της ευθύνης σε θεϊκές δυνάμεις, μολονότι αποδέχεται να προσφέρει επανόρθωση. Ακούμε την εξήγηση του ίδιου του ήρωα μέσα στη σύγκρουσή του με έναν άλλο άνθρωπο.

Με τη νέμεση συνδέεται η αγανάκτηση για κάτι ανάξιο ή άδικο. Ο Αριστοτέλης, στη «Ρητορική» (Β΄ 9), εξετάζει το νεμεσᾶν ως λύπη για την ανάξια ευτυχία. Η θεά Νέμεσις συνδέθηκε επίσης με την ανταπόδοση και την τιμωρία της αμετροέπειας, αποκτώντας αναγνωρίσιμη εικονογραφική παρουσία.

Η διαδοχή από την αλαζονεία στην πλάνη και από εκεί στην καταστροφή προσφέρει ένα χρήσιμο ερμηνευτικό σχήμα. Η εφαρμογή του χρειάζεται προσοχή σε κάθε έργο, ιδίως όταν ο ήρωας αγνοεί κρίσιμα γεγονότα ή υποφέρει για μια πράξη που ωφέλησε άλλους.

Ίκαρος: η πτήση και οι όροι που την καθιστούν δυνατή

Στην αφήγηση του Ρωμαίου ποιητή Οβιδίου, στις «Μεταμορφώσεις» (Η΄ 183–235), ο Δαίδαλος κατασκευάζει φτερά για να φύγει από την Κρήτη μαζί με τον γιο του. Προειδοποιεί τον Ίκαρο να κρατήσει ενδιάμεση πορεία: χαμηλά η υγρασία θα βαρύνει τα φτερά, ψηλά ο ήλιος θα τα καταστρέψει. Παρασυρμένος από την απόλαυση της πτήσεως, ο νέος εγκαταλείπει τον οδηγό του και ανεβαίνει. Το κερί που συγκρατεί τα φτερά λιώνει και ο Ίκαρος πέφτει στη θάλασσα, καλώντας τον πατέρα του.

Ως προειδοποίηση για την αμετροέπεια μπορούμε να διαβάσουμε την ιστορία, προσέχοντας όμως τον τρόπο με τον οποίο αφηγείται την πτώση ο Οβίδιος. Η κατασκευή διαλύεται εξαιτίας της θερμότητας. Καμία θεότητα δεν εμφανίζεται να διατάζει τον θάνατο του νέου, ενώ ο ίδιος ο Δαίδαλος έχει χρησιμοποιήσει επιτυχώς την εφεύρεσή του για να διαφύγει.

Το σφάλμα του Ίκαρου εκδηλώνεται την ώρα που όλα φαίνονται να λειτουργούν. Η επιτυχία της πτήσεως τον παρασύρει να παραβλέψει τους όρους της, με τον πατέρα του να πετά λίγο πιο μπροστά και να κοιτάζει πίσω ανήσυχος.

Ο Σίσυφος και η προσπάθεια να παρακαμφθεί ο θάνατος

Τον Σίσυφο τον συναντά ο Οδυσσέας στον κόσμο των νεκρών, στην ενδέκατη ραψωδία της «Οδύσσειας» (593–600). Σπρώχνει έναν τεράστιο βράχο προς την κορυφή, ο βράχος ξανακυλά και η προσπάθεια αρχίζει πάλι. Η σύντομη ομηρική περιγραφή αποδίδει το μαρτύριο χωρίς να εξηγεί ποιο αδίκημα το προκάλεσε.

Οι παραδόσεις που εξηγούν την τιμωρία του διαφέρουν. Σύμφωνα με την εκδοχή που αποδίδεται στον Φερεκύδη, ο Σίσυφος γνωστοποιεί στον ποταμό Ασωπό τη σχέση του Δία με την κόρη του, την Αίγινα. Όταν ο Δίας στέλνει εναντίον του τον Θάνατο, κατορθώνει να τον φυλακίσει. Αργότερα εξασφαλίζει την επιστροφή του από τον Άδη, επικαλούμενος την παράλειψη των νεκρικών τιμών, την οποία είχε ο ίδιος ζητήσει από τη γυναίκα του. Η παρουσίαση του μύθου στο Brigham Young University διακρίνει αυτές τις αφηγήσεις από την ομηρική σκηνή, όπου οι λόγοι της καταδίκης παραμένουν άρρητοι.

Η πανουργία του μπορεί να ερμηνευθεί ως προσπάθεια να εξαιρεθεί επανειλημμένα από την κοινή ανθρώπινη μοίρα. Στο μαρτύριο του βράχου, κάθε προσέγγιση στην ολοκλήρωση ακυρώνεται. Απομένει η σωματική προσπάθεια, την οποία ο Όμηρος κάνει αισθητή με τον ιδρώτα και τη σκόνη γύρω από το κεφάλι του.

Προμηθέας: όταν η παράβαση ωφελεί τους ανθρώπους

Δυσκολότερο ηθικό ζήτημα θέτει ο «Προμηθέας Δεσμώτης», έργο που παραδόθηκε με το όνομα του Αισχύλου, αν και η πατρότητά του έχει αμφισβητηθεί από τη νεότερη έρευνα. Ο πρωταγωνιστής είναι Τιτάνας, αθάνατη θεϊκή μορφή, και η σύγκρουσή του αφορά την επιβίωση των θνητών.

Δεμένος στον βράχο επειδή βοήθησε τους ανθρώπους και τους έδωσε τη φωτιά, ο Προμηθέας παρουσιάζει τα δώρα του ως προϋπόθεση του πολιτισμού. Στις γνώσεις που τους πρόσφερε στηρίζει την υπεράσπισή του, έχοντας επίγνωση της παραβάσεως και του κόστους της. Η επιλογή του επιτρέπει μια ανάγνωση της ανυπακοής ως ευθύνης απέναντι σε εκείνους που στερούνται δύναμης.

Ποιανού τη δικαιοσύνη καλείται να δεχθεί ο θεατής; Την τιμωρία επιβάλλει ο Δίας, ενώ ο τιμωρούμενος επικαλείται την ευεργεσία του προς τους ανθρώπους. Στον διάλογο για την Ανάγκη, μάλιστα, ο Προμηθέας υποστηρίζει ότι και ο Δίας υπόκειται στο πεπρωμένο. Στο σωζόμενο έργο η σύγκρουση παραμένει ανοικτή, με τον Τιτάνα να εξακολουθεί να αντιστέκεται.

Στους «Πέρσες», το τίμημα της βασιλικής υπεροψίας

Στους «Πέρσες» του Αισχύλου, που παρουσιάστηκαν το 472 π.Χ., η καταστροφή συνδέεται σαφέστερα με την υπέρβαση του μέτρου από έναν ηγεμόνα. Το φάντασμα του Δαρείου ερμηνεύει την εκστρατεία του Ξέρξη μέσα από την αξίωσή του να υποτάξει ακόμη και τον Ελλήσποντο, γεφυρώνοντας τη θάλασσα σαν να μπορούσε να της επιβάλει δεσμά. Πρόκειται για τη θεολογική και πολιτική ερμηνεία ενός δραματικού προσώπου, μέσα σε έργο γραμμένο από Έλληνα ποιητή για την περσική ήττα.

Ποιος πληρώνει όμως την υπεροψία του βασιλιά; Το έργο επιμένει στους νεκρούς του πολέμου και στον θρήνο που απλώνεται πέρα από τον βασιλικό οίκο. Η απόφαση λαμβάνεται στην κορυφή της εξουσίας, το κόστος διαχέεται στην κοινωνία. Ο Ξέρξης επιστρέφει ζωντανός και ο Χορός αναζητεί, μέσα στον θρήνο, τα ονόματα εκείνων που χάθηκαν.

Οιδίπους: η ευθύνη μέσα στην άγνοια

Στον «Οιδίποδα Τύραννο» του Σοφοκλή, το ζήτημα μεταφέρεται στα όρια της ανθρώπινης γνώσεως. Για να αποφύγει τον χρησμό ότι θα σκοτώσει τον πατέρα του και θα ενωθεί με τη μητέρα του, ο Οιδίπους εγκαταλείπει την Κόρινθο. Αγνοεί ότι ο Πόλυβος και η Μερόπη, από τους οποίους απομακρύνεται, είναι οι θετοί γονείς του. Στον δρόμο της φυγής θα συναντήσει τον πραγματικό πατέρα του, τον Λάιο, χωρίς να γνωρίζει ποιος είναι.

Ως βασιλιάς πλέον της Θήβας, επιμένει να αναζητεί τον φονιά του Λαΐου. Η έρευνα αποκαλύπτει τη δική του ταυτότητα και το παρελθόν που αγνοούσε. Η οργή και οι κατηγορίες του εναντίον άλλων βαρύνουν τη συμπεριφορά του, ωστόσο η πατροκτονία και η αιμομιξία έχουν συντελεστεί χωρίς γνώση της συγγένειας. Η άγνοια αυτή περιπλέκει κάθε απόπειρα να θεωρηθεί η πτώση του μια απλή, αναλογική τιμωρία, καθώς η αποκάλυψη πλήττει μαζί την Ιοκάστη και τα παιδιά τους.

Η «Αντιγόνη» και η αναγνώριση που έρχεται αργά

Στην «Αντιγόνη», ο Κρέων απαγορεύει την ταφή του Πολυνείκη, τον οποίο αντιμετωπίζει ως εχθρό της πόλεως. Η Αντιγόνη επικαλείται τις άγραφες θεϊκές επιταγές και το χρέος προς τον αδελφό της. Διαφορετικές αξιώσεις δικαιοσύνης συγκρούονται εδώ, μαζί με την ακαμψία των προσώπων που τις υπερασπίζονται, όπως εξετάζει και η σχετική παρουσίαση του University College London.

Την προειδοποίηση του Τειρεσία ο Κρέων την αντιμετωπίζει αρχικά ως ιδιοτελή παρέμβαση. Όταν πείθεται να αλλάξει απόφαση, η Αντιγόνη έχει ήδη αυτοκτονήσει. Ακολουθούν οι αυτοκτονίες του Αίμονα και της Ευρυδίκης. Ο ίδιος παραμένει ζωντανός, αναγνωρίζοντας την ευθύνη του.

Η δυνατότητα της επανορθώσεως έχει στο μεταξύ περιοριστεί δραματικά. Ο Κρέων μπορεί να ανακαλέσει τη διαταγή του, παραμένει όμως αντιμέτωπος με τις απώλειες που αυτή προκάλεσε μέσα στο σπίτι του.

Η Νέμεσις και ο Προμηθέας σε αγγεία του 19ου αιώνα

Στα εικονιζόμενα αγγεία του Μητροπολιτικού Μουσείου, η αρχαιότητα επιστρέφει μέσα από τη διακοσμητική τέχνη του 19ου αιώνα. Κατασκευασμένα στην Κοπεγχάγη γύρω στο 1875 από τον Frederick Sonne, με διακόσμηση του V. Wendrich, τα δύο έργα από τερακότα ακολουθούν μαρμάρινα ανάγλυφα του Bertel Thorvaldsen του 1825.

Στο αγγείο με τη Νέμεση, η όρθια θεά κρατά ανοιγμένο ειλητάριο μπροστά στον καθιστό Δία. Ένας αετός διακρίνεται κοντά στον θρόνο του. Η παράσταση παρουσιάζει τη Νέμεση να διαβάζει την καταγραφή μιας ανθρώπινης ζωής στον θεό που προεδρεύει της κρίσεως. Στο άλλο αγγείο, η κρανοφόρος Μινέρβα τοποθετεί μια πεταλούδα επάνω στο κεφάλι της μικρόσωμης ανθρώπινης μορφής που έχει πλάσει ο Προμηθέας, καθισμένος στα δεξιά. Η πεταλούδα συμβολίζει την ψυχή.

Ο ανθεμωτός διάκοσμος στον λαιμό και η ζώνη του μαιάνδρου πλαισιώνουν τις σκηνές. Οι φωτογραφίες είναι ασπρόμαυρες και δείχνουν φθορές στην επιφάνεια των αγγείων, ιδίως γύρω από τα χείλη και τα διακοσμητικά τους θέματα.