Vavedenje Presvete Bogorodice, 14. vek. Iz crkve Svete Trojice u Krivoju na Severnoj Dvini. Ruski muzej, Sankt Peterburg.Na levom kraju predstave, iza prvosveštenika Zaharije i ispred stepenika koji vode u unutrašnjost hrama, stoji starac sede kose i kratke brade, ogrnut crvenim himationom. U sceni Vavedenja Presvete Bogorodice on obično nema svoje mesto. To je Josif Obručnik, a njegovo prisustvo je, prema katalogu Ruskog muzeja, jedina osobenost ikone koja se tamo čuva pod inventarskim brojem ДРЖ 2724.
Naslikana jajčanom temperom na borovoj dasci sastavljenoj od tri dela, dimenzija 91 × 65,5 cm, ikona potiče iz crkve Svete Trojice u Krivoju (Кривое) na Severnoj Dvini, u današnjoj Arhangelskoj oblasti. Datuje se u 14. vek. Mesto njenog nastanka ostaje otvoreno pitanje: muzej je predstavlja kao novgorodsko delo sa znakom pitanja, dok se Engelina Smirnova, u monografiji o slikarstvu Velikog Novgoroda (Moskva 1976), priklanjala nekoj radionici ruskog Severa.
Od Severne Dvine do Ruskog muzeja
Iz iste crkve Svete Trojice u Krivoju, seoskom parohijskom središtu (pogostu), potiču, prema Smirnovoj, i lepe carske dveri iz druge polovine 13. veka, kao i nekoliko mlađih ikona. Ikonu Vavedenja uklonila je iz crkve 1920. godine ekspedicija Narodnog komesarijata za prosvetu pod vođstvom Igora Grabara i prebacila je u Centralne državne restauratorske radionice u Moskvi. Tamo je najpre, krajem iste godine, izvršeno probno čišćenje na jednom delu gore levo; potpuno otkrivanje prvobitnog slikanog sloja dovršio je od oktobra 1922. do februara 1923. I. I. Suslov, dok je likove Zaharije i Josifa otkrio M. I. Tjulin. Daske su međusobno slepljene 1925. godine.
Ikona je 1927. bila izložena na trećoj izložbi restauratorskih radova Radionica, a potom je, od 1929. do 1932, sa pokretnom izložbom staroruskog slikarstva obišla Nemačku, Austriju, Englesku i Sjedinjene Američke Države. Uvrštena je u kataloge iz Berlina i Kenigsberga, Beča, Londona i Čikaga. Posle povratka dospela je 1933. godine, posredstvom državne organizacije „Antikvarijat“, u Ruski muzej.
Jedno pitanje tiče se njene prvobitne namene. Viktor Lazarev je u katalogu ruskog ikonopisa objavljenom 2000. godine zabeležio da je u blizini Krivoja, u Knjažostrovu, postojala crkva posvećena Vavedenju Presvete Bogorodice, i smatrao verovatnim da je ikona bila njena hramovna ikona. Pretpostavka objašnjava veličinu dela, ali ne znamo kada i kako bi ono dospelo u crkvu Svete Trojice.
Tri trenutka u istom hramu
Pripovest se oslanja na Protojevanđelje Jakovljevo (gl. 7–8): trogodišnju Mariju roditelji, Joakim i Ana, vode u jerusalimski hram, u pratnji devica sa upaljenim svetiljkama; sveštenik je prima, blagosilja i postavlja na stepenike žrtvenika, gde će živeti hranjena iz ruke anđela. Slikar iz Krivoja ne bira jedan od tih trenutaka. Sva tri smešta pod isti krov.
U donjoj zoni, u jednom nizu paralelnom s površinom daske, odvija se predaja. Zaharija, u crvenom plaštu preko svetloplavog hitona i s dugom belom bradom koja mu se spušta do grudi, nosi uspravnu traku posutu belim tačkicama, koja se u visini golenica završava širim delom; jednu ruku pruža ka detetu otvorenog dlana. Mala Marija, u tamnom maforijumu i sa zlatnim oreolom, stoji tačno ispred crnog lučnog otvora, koji izdvaja njen lik u središtu kompozicije. Iza nje Joakim, crnomanjast, u plavičastom hitonu i himationu boje višnje, pruža jednu ruku ka prvosvešteniku, a drugom dodiruje kćerino rame. Sledi Ana, u maforijumu od cinobera preko zelenkastoplavog hitona, i, sabijene uz ivicu, device: prema Smirnovoj ima ih pet, s minđušama u ušima i svećama u rukama, a prva među njima jasno drži tanku sveću.
Gore levo, na vrhu stepeništa, Marija sada sedi sama u hramu, raširenih ruku okrenutih ka desnoj strani predstave. Iz središnjeg prostora dijagonalno joj se spušta anđeo u crvenim odeždama i tamnih krila, noseći hranu. Isto stepenište na kome počiva lik Bogorodice koja sedi spušta se, odmah iza Josifa i Zaharije, sve do nivoa donje scene, tako da dva vremena pripovesti spaja jedan jednostavan arhitektonski element.
Smirnova je zapazila da ova shema sledi tip stariji od vremena nastanka ikone, vezan za 12. ili početak 13. veka: glavni likovi u sredini, povorka devica iza roditelja, simetrija, odsustvo dubine. Već od kraja 13. veka i tokom celog 14. veka vizantijsko slikarstvo je device obično dovodilo odmah iza Marije, dakle u središte, a roditelje potiskivalo ka ivici, s likovima u živom pokretu i ciborijumom ili drugim građevinama prikazanim u perspektivnom skraćenju. U Krivoju je drukčije. Zaharija se ne naginje ka detetu, kako je bilo uobičajeno, niti Joakim i Ana razgovaraju; svi stoje u gotovo istovetnim stavovima, s ponovljenim molitvenim gestovima, i ritam niza proizlazi upravo iz tog ponavljanja.
Josif iza Zaharije
Prema Protojevanđelju (gl. 9), Josif se pojavljuje tek devet godina kasnije, kada ga žreb odredi da iz ruku prvosveštenika primi Mariju, tada već dvanaestogodišnju, i da čuva njeno devstvo. Zašto se onda nalazi ovde? Mihail Alpatov je smatrao da je slikar želeo da u molitvi pred Marijom okupi sve ličnosti koje su s njom povezane. Jacqueline Lafontaine-Dosogne, u studiji o ikonografiji detinjstva Bogorodice (Brisel 1964–1965), pomišljala je na preuzimanje iz kompozicije Obručenja, koja je i sama primila uticaje tipa Vavedenja i mogla je da ih vrati; iznela je i mogućnost da je reč o još jednom svešteniku. Ovu drugu pretpostavku Smirnova je odbacila, ukazujući na to da lik nosi natpis s Josifovim imenom.
Njegovo mesto nije nevažno. Josif ne stoji s porodicom na desnoj strani predstave, već sa strane hrama, odmah iza onoga koji prima dete, s otvorenim dlanom ispred grudi. Raspored dopušta da se, kao tumačenje utemeljeno na kompoziciji, pročita lanac buduće predaje: od roditelja ka prvosvešteniku, i od prvosveštenika, jednoga dana, ka obručniku.
Hram sa tri kupole
Pozadinu ne zauzima ciborijum, kao u vizantijskoj tradiciji, gde je baldahin nad časnom trpezom simbolizovao Solomonov hram, već građevina prikazana istovremeno u izgledu i u preseku. Zeleni lukovi s višelisnim završecima obrazuju tri odeljka, oslonjena na stubiće ukrašene tačkicama i na središnje pilastre s rombičnim motivima; okrugli prozorčići otvaraju se u arhitravu i, još dva, iznad crnih vrata. Iznad se uzdižu strmi sivoplavi krovovi s cik-cak linijama, a svaki od njih kruniše lukovičasta kupola na niskom tamburu, posuta belim tačkama nalik krljuštima. U svakom odeljku o lancu visi polijelej s upaljenim svećama. Smirnova je razaznala prvobitni crtež svetiljki, koji se ne poklapa s njihovim konačnim oblikom.
Za poreklo ovog scenskog okvira predlagana su različita rešenja. Nikolaj Voronin i Georgij Vagner videli su u njemu prikaz ruske drvene crkve sa šatorastim krovom. Smirnova je dovela u pitanje tako neposredno preslikavanje stvarnosti u kultnoj ikoni 14. veka i predložila složeno poreklo: preradu šiljatog ciborijuma, poput onog u Vavedenju u crkvi Panagije tu Araku u Laguderi (1192), gde takođe vise kandila; crkvice u frontalnom preseku koje su ispunjavale male scene žitijnih ikona Svetog Nikole (ikona iz Krivoja podseća, po njenom mišljenju, na takvu scenu uvećanu do samostalnog dela); i, u daljoj liniji, romaničke arhitektonske okvire, koje su Novgorodci poznavali iz dela kao što su bronzana vrata Svete Sofije. Ruski karakter potiče pre svega od lukovičastih kupola.
Postoji i tekst koji opisuje takav hram. Ruski slikarski priručnici, takozvani podlinnici, među njima i novgorodska redakcija poznata iz prepisa iz 16. veka, propisuju da u Vavedenju Bogorodica stoji pred vratima hrama koji ima tri vrha i pet stepenika ili pet stubova; drugi pominje hram sa tri kupole u kome Prečista sedi kao pod šatorom. Smirnova je, osim toga, tri elementa scenskog okvira, hram, vrata i svetiljku, povezala s metaforama prazničnog kanona koji se pripisuje Georgiju Nikomidijskom, gde se sama Bogorodica upoređuje s hramom, s vratima i sa svetiljkom koja svetli u domu Gospodnjem.
Po oker pozadini i zelenim zidovima hrama pružaju se natpisi cinoberom, crkvenoslovenskim majuskulnim pismom (ustavom): naslov u visini kupola i kratki objašnjavajući tekstovi pored anđela, uz Mariju koja sedi i u desnom odeljku. Velikim delom su oštećeni. Njihova neuobičajena dužina navela je Smirnovu na pretpostavku da je uzor bila rukopisna minijatura, a radi poređenja uputila je na Minologij Vasilija II, u kome scenu prati opširan tekst. U vizantijskom slikarstvu, kako je pokazala Lafontaine-Dosogne, predstava obično nosi naslov „Τὰ Εἰσόδια τῆς Θεοτόκου“ („Vavedenje Bogorodice“) ili, češće, „Τὰ Ἅγια τῶν Ἁγίων“ („Svetinja nad svetinjama“).
Drvo, boja i lica
Daska je grubo otesana i puna čvorova. Slikano polje je blago udubljeno u vidu kovčega, s platnom i gipsanom osnovom ispod, a na poleđini su sačuvani žlebovi dve uvlačne letvice (šponova) koje su držale na okupu tri dela; danas su ona slepljena na spojevima i na krajevima učvršćena gvozdenim pločicama.
Cinober preovlađuje. Slikar ga nanosi ravno, bez svetala, na plaštove Zaharije i Josifa, na Anin maforijum, na anđelove odežde, i suprotstavlja ga svetloplavim i plavim tkaninama, na kojima su svetla postavljena dugim belim potezima, kao i tkaninama boje višnje, gde potezi postaju svetloplavi. Zelena i plava, primećuje Smirnova, vodnjikave su, loše istrvene i nanete u neravnomernom sloju. Oreoli su zlatni s crvenom konturom, pozadina i rubovi svetložuti, a oko cele ikone teče široka dvobojna traka, ružičasta i cinober crvena.
Lica, okrugla i mirna, gotovo sjajna, slikana su preko mrke proplazme sitnim, međusobno prožetim potezima ružičastog okera; bela svetla nanose se paralelno ili lepezasto na obraze i čela. Velike oči snažno ocrtanih kontura, sa senkama ispod, stisnuta usta: izraz ostaje isti od lika do lika, nepomućen, ali bez one namrgođenosti koja se sreće na drugim provincijskim ikonama istog doba. Sitni, zaobljeni nabori obavijaju tela kao druga koža.
Opšte stanje očuvanosti je dobro. Duž desnog spoja dasaka, koji vertikalno preseca grupu devica, i na donjem rubu ostali su tragovi kasnijeg preslikavanja i dopune; velike rupe od eksera šponova, koji su izbili na prednju stranu, zapunjene su i tonirane. Natpisi su istrti.
Novgorod ili ruski Sever?
Malo je dela iz tog doba datovano s tako velikim odstupanjima. Vera Antonova smestila ju je u 13. vek, Aleksandar Anisimov i Igor Grabar u 15. vek; Alpatov je predlagao čas drugu polovinu ili kraj 14. veka, čas njegov početak, a Lazarev i Gerold Vzdornov prvu polovinu. Zbrka ima objašnjenje u samom stilu. Sitni, zaobljeni nabori podsećaju na slikarstvo 12. i početka 13. veka, obim likova i snaga boje na 13. vek; uprošćavanje oblika i slikarskih sredstava ukazuje, međutim, prema Smirnovoj, na delo 14. veka, nastalo u provincijskoj sredini koja je čuvala starije uzore.
Kao o novgorodskom delu o njoj se raspravljalo bez ograde sve dok nisu bila poznata njoj srodna dela. Još je Alpatov ukazao na njenu vezu s Rođenjem Bogorodice iz nekadašnje zbirke Rjabušinskog, danas u Tretjakovskoj galeriji, sa istom simetrijom i likovima u molitvi okrenutim ka novorođenčetu; dalja je srodnost sa žitijnom ikonom Svetog Nikole iz Ozereva. Najbliža analogija pronađena je, međutim, na drugom mestu, u dvema ikonama arhangela Mihaila i Gavrila i u ikoni Svetih Borisa i Gleba, svima u privatnim zbirkama. Njihove zajedničke crte ne ograničavaju se na tip lica ili crtež šaka, već sežu do samog načina slikanja: do dugih, gustih poteza svetlog okera, do istih tonova plave sa širokim belim svetlima. Smirnova je zaključila da sve potiču iz iste ili iz susednih radionica, negde na ruskom Severu.
Oblast Dvine, u kojoj se nalazi Krivoje, pripadala je sferi uticaja Novgoroda, ali i središnje Rusije, s kojom je bila povezana i Vologda; paralele se mogu uočiti u vologdskom krugu, na ikonama kao što je Nerukotvoreni Spas iz Novlenskog. Ikona je, prema Smirnovoj, možda povezana s provincijskom tradicijom Vologde, a ne samo s Novgorodom, pri čemu se ništa ne isključuje, jer je delo toliko provincijsko da bi konačan sud o njegovim korenima bio nepromišljen. Muzej je zadržao ogradu u znaku pitanja pored imena Novgoroda. Kada je reč o sredini naručilaca, ista istraživačica pretpostavila je, naglašavajući uslovnost te pretpostavke, ukuse bliske onima u posadu, trgovačkoj četvrti grada, ili u malom, patrijarhalnom selu.
