«Κεφαλή Χριστού ή Διός», ρωμαϊκό έργο από μάρμαρο, 3ος ή 4ος αιώνας μ.Χ., με μεταγενέστερη μετασκευή. Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, Νέα Υόρκη, αρ. 55.38. Fletcher Fund, 1955.Τον Δία επικαλείται ο Οδυσσέας όταν ζητεί από τον Κύκλωπα να σεβαστεί τους ξένους του. Στη συγκεκριμένη σκηνή της Οδύσσειας, ο κυρίαρχος του ουρανού παρουσιάζεται συγχρόνως ως προστάτης εκείνου που φθάνει απροστάτευτος σε ξένο τόπο. Η εξουσία του αγγίζει μια ανθρώπινη υποχρέωση, ακόμη και μέσα στη σπηλιά του Πολύφημου, όπου ο επισκέπτης βρίσκεται στο έλεος του οικοδεσπότη.
Οι θεοί του Ολύμπου συνδέονταν με εμπειρίες οικείες στους αρχαίους Έλληνες, από την αβεβαιότητα της θαλασσινής διαδρομής έως την εξάρτηση από τη σοδειά. Για τους ανθρώπους που τους λάτρευαν αποτελούσαν θεϊκές παρουσίες με δυνατότητα παρέμβασης στη ζωή τους. Οι συμβολικές αναγνώσεις αναπτύσσονταν μέσα σε αυτόν τον θρησκευτικό κόσμο και μπορούσαν να διαφέρουν σημαντικά. Ένας Αθηναίος του 5ου αιώνα π.Χ. και ένας στωικός φιλόσοφος μεταγενέστερων χρόνων μιλούσαν για τον ίδιο Δία, αποδίδοντας διαφορετικό περιεχόμενο στο όνομά του.
Το δωδεκάθεο μέσα στην καθημερινή ζωή
Στις λατρευτικές πρακτικές των ελληνικών κοινοτήτων, η σχέση με τους θεούς εκφραζόταν με συγκεκριμένες πράξεις. Ένα ανάθημα, δηλαδή ένα αφιέρωμα σε ιερό, μπορούσε να προσφερθεί ως ευχαριστία ή μαζί με ένα αίτημα προστασίας. Οι θυσίες συγκέντρωναν τους συμμετέχοντες γύρω από τον βωμό, ενώ οι εορτές έδιναν στον χρόνο της κοινότητας τον δικό του ρυθμό. Χιλιάδες τέτοιες προσφορές έχουν βρεθεί στις ανασκαφές των ιερών.
Ούτε η σύνθεση του δωδεκάθεου υπήρξε παντού ίδια. Σε διαφορετικές απαριθμήσεις και παραστάσεις συναντούμε την Εστία ή τον Διόνυσο, ενώ οι λατρευτικές ομάδες δώδεκα θεών μπορούσαν να παρουσιάζουν και άλλες διαφοροποιήσεις. Πέρα από αυτές υπήρχαν πολλές ακόμη θεότητες. Η θέση της ίδιας της Εστίας δείχνει πόσο προσεκτικά χρειάζεται να συσχετίζουμε τη μυθολογική δράση μιας μορφής με τη σημασία της στη λατρεία.
Ο Δίας και ο Ποσειδώνας απέναντι στην ανθρώπινη αβεβαιότητα
Στον Δία συναντώνται η κυριαρχία του ουρανού και η εξουσία που διατηρεί μια τάξη πραγμάτων. Η βροντή και ο κεραυνός κάνουν αισθητή την υπεροχή του. Στην ομηρική αφήγηση, όμως, ο Ζευς Ξένιος ενδιαφέρεται και για τη μεταχείριση του επισκέπτη. Η δύναμη του θεού αποκτά έτσι σημασία μέσα στις σχέσεις των ανθρώπων, δίπλα στην ουράνια επικράτειά του.
Μπορούμε να διαβάσουμε αυτή τη σύνδεση και ως ενίσχυση μιας κοινωνικής υποχρέωσης. Ο ταξιδιώτης, μακριά από τους συγγενείς του, επικαλείται έναν προστάτη αναγνωρίσιμο στον συνομιλητή του. Ο Πολύφημος απορρίπτει περιφρονητικά την επίκληση του Δία. Στη σκηνή αυτή ο αναγνώστης παρακολουθεί και τη σύγκρουση γύρω από το τι οφείλει κανείς στον άγνωστο που στέκεται μπροστά του.
Με τη θάλασσα συνδεόταν ο Ποσειδώνας, του οποίου η εχθρότητα προς τον Οδυσσέα αποκτά προσωπική αιτία: ο ήρωας έχει τυφλώσει τον Πολύφημο, γιο του θεού. Η θαλάσσια περιπέτεια εντάσσεται σε μια ιστορία ανταπόδοσης, καθώς ο Κύκλωπας ζητεί από τον πατέρα του να εμποδίσει ή να δυσκολέψει την επιστροφή του αντιπάλου του. Η ανθρώπινη ευαλωτότητα στη θάλασσα βρίσκει εδώ αφηγηματική έκφραση μέσα από τη βούληση μιας θεότητας.
Η Δήμητρα και η εμπειρία της απώλειας
Ιδιαίτερα πυκνή είναι η σύνδεση φυσικού κόσμου και ανθρώπινου βιώματος στον Ομηρικό Ύμνο προς τη Δήμητρα. Μετά την αρπαγή της Περσεφόνης από τον Άδη, με τη συγκατάθεση του Δία, η θεά αναζητεί την κόρη της. Αργότερα εμποδίζει τη γη να καρποφορήσει. Ο λιμός απειλεί τους ανθρώπους και, μαζί τους, τη συνέχεια των θυσιών προς τους θεούς.
Στην ιστορία αυτή ο αποχωρισμός μητέρας και κόρης συναντά την αγωνία μιας κοινωνίας που ζει από τη γεωργία. Μια σύγχρονη ψυχολογική ανάγνωση μπορεί να σταθεί στο πένθος της Δήμητρας και στην οργή για μια απόφαση που ελήφθη ερήμην της. Το ποίημα επιτρέπει αυτή την προσέγγιση, καθώς δίνει χώρο στην αναζήτηση και στην παρατεταμένη άρνηση της θεάς να επιστρέψει στην προηγούμενη ζωή της.
Η τελική διευθέτηση προβλέπει ότι η Περσεφόνη θα περνά το ένα τρίτο του έτους στον κάτω κόσμο και τα υπόλοιπα δύο τρίτα με τη μητέρα της και τους άλλους αθανάτους. Αυτή είναι η αναλογία του συγκεκριμένου ύμνου. Στο τέλος του αφηγήματος η Δήμητρα διδάσκει επίσης τις ιερές τελετές στην Ελευσίνα, συνδέοντας την ιστορία της κόρης της με τη λατρεία.
Η Αθηνά και ο Απόλλωνας στην περιοχή της σκέψης
Στην πρώτη ραψωδία της Ιλιάδας, όταν ο Αχιλλέας ετοιμάζεται να τραβήξει το ξίφος εναντίον του Αγαμέμνονα, επεμβαίνει η Αθηνά. Τη βλέπει μόνο εκείνος. Η θεά τον συγκρατεί από τη φονική πράξη, και το ξίφος επιστρέφει στη θήκη, παρότι ο θυμός του παραμένει και ξεσπά με λόγια.
Στο δίλημμα του ήρωα δίνει το ποίημα τη μορφή διαλόγου με μια θεότητα. Σήμερα μπορούμε να αναγνωρίσουμε στη σκηνή μια εικόνα αυτοσυγκράτησης, με την επιφύλαξη ότι η Αθηνά διαθέτει πολύ ευρύτερη παρουσία μέσα στο έπος. Συμμετέχει στον πόλεμο και ευνοεί συγκεκριμένους ήρωες. Η παρέμβασή της στον Αχιλλέα ανήκει σε αυτές τις προσωπικές σχέσεις προστασίας.
Για τον Απόλλωνα, η μουσική και η μαντική αποτελούν βασικά πεδία δράσης, με τους Δελφούς να κατέχουν εξέχουσα θέση στη λατρεία του. Στην αρχή της Ιλιάδας, πάλι, τα βέλη του φέρνουν λοιμό στο στρατόπεδο των Αχαιών, έπειτα από την προσβολή του ιερέα του. Η μουσική αρμονία συνυπάρχει στην ίδια θεϊκή μορφή με την ικανότητα να προκαλεί μαζικό θάνατο.
Η επιθυμία και οι σχέσεις των ανθρώπων
Την ισχύ της Αφροδίτης περιγράφει ο ομώνυμος ομηρικός ύμνος ως δύναμη που διεγείρει την επιθυμία στους θεούς και στους θνητούς, φθάνοντας και στα ζώα. Η ερωτική έλξη αποκτά κοσμική έκταση. Μέσα σε αυτή την ποιητική εικόνα μπορούμε να αναγνωρίσουμε μια ανθρώπινη εμπειρία, την επιθυμία που γεννιέται χωρίς να την έχουμε προηγουμένως επιλέξει.
Ο ύμνος κατονομάζει και όσες παραμένουν έξω από την εξουσία της: την Αθηνά, την Άρτεμη και την Εστία. Στη θεϊκή αυτή εξαίρεση αποτυπώνονται τα όρια της Αφροδίτης, όσο ευρεία και αν παρουσιάζεται η κυριαρχία της.
Στον γάμο είχε ιδιαίτερη θέση η Ήρα. Η σχέση αυτή δηλωνόταν και εικονογραφικά, όπως στην ανατολική ζωφόρο του Παρθενώνα, όπου η θεά εικονίζεται καθιστή να κρατά ανασηκωμένο το πέπλο της με νυφική χειρονομία. Η προστασία του συζυγικού δεσμού προσφέρει ένα κοινωνικό πλαίσιο για την κατανόησή της. Στους μύθους, οι συγκρούσεις με τον Δία προσθέτουν την εμπειρία της συζυγικής έντασης, με διαφορετική ανάπτυξη σε κάθε αφήγηση.
Η Άρτεμη συνδεόταν με το κυνήγι και τον ορεινό χώρο, όπως θυμίζει και ο ομηρικός ύμνος προς την Αφροδίτη. Στη λατρεία της είχε επίσης σημασία η προστασία των γυναικών κατά τον τοκετό. Η παρθενία της θεάς συνυπήρχε με αυτή την ευθύνη απέναντι στη γέννηση, διευρύνοντας το πεδίο της πέρα από όσα θα υπέθετε κανείς μόνο από τις κυνηγετικές παραστάσεις της.
Η κατοικία και ο κόσμος έξω από αυτήν
Στην Εστία αποκτούσε θεϊκή παρουσία η εστία του σπιτιού, ενώ η λατρεία της συνδεόταν και με την κοινή ζωή της πόλης. Συγκριτικά περιορισμένη είναι η μυθολογική της δράση. Για να εκτιμήσουμε όμως τη θέση της στην αρχαία ελληνική θρησκεία, χρειάζεται να εξετάσουμε τις τελετουργικές τιμές που δεχόταν και τη σημασία του χώρου με τον οποίο συνδεόταν.
Έξω από την κατοικία, στους δρόμους και στα όρια, συναντούσε κανείς τις ερμαϊκές στήλες. Ο Ερμής προστάτευε τους ταξιδιώτες και τις εισόδους των σπιτιών. Τέτοια μνημεία τοποθετούνταν κατά μήκος διαδρομών ή κοντά σε πύλες, δίνοντας στη θεϊκή προστασία μια θέση ορατή στον περαστικό, ακριβώς εκεί όπου άλλαζε χώρο.
Με τον Ήφαιστο έμπαινε στον Όλυμπο η τέχνη της μεταλλουργίας. Η εργασία που μετασχηματίζει την ύλη είχε τον θεϊκό τεχνίτη της, ενώ στον ίδιο κόσμο ανήκε ο Άρης, με πεδίο του τον πόλεμο. Η παρουσία τους μας επιτρέπει να εξετάσουμε πόσο διαφορετικές ανθρώπινες δραστηριότητες αποκτούσαν θέση στο πάνθεο, μαζί με τις συνέπειές τους για την κοινότητα.
Στις Βάκχες του Ευριπίδη, ο Τειρεσίας παρουσιάζει το κρασί ως δώρο του Διονύσου που ανακουφίζει από τις λύπες και φέρνει ύπνο. Η εξέλιξη της τραγωδίας οδηγεί, ωστόσο, στη διαμελισμένη σορό του Πενθέα, ο οποίος αντιστάθηκε στον θεό. Η ανακούφιση και η καταστροφική απώλεια ελέγχου συνυπάρχουν στο έργο. Εδώ η διερεύνηση των ανθρώπινων ορίων περνά μέσα από μια συγκεκριμένη δραματική σύγκρουση, με πρόσωπα που μιλούν από διαφορετικές θέσεις.
Όταν οι φιλόσοφοι ερμήνευσαν τους θεούς
Η κριτική στις παραδοσιακές θεϊκές μορφές εμφανίζεται ήδη στην αρχαιότητα. Ο Ξενοφάνης επέκρινε τον Όμηρο και τον Ησίοδο επειδή απέδιδαν στους θεούς πράξεις κατακριτέες μεταξύ των ανθρώπων. Σχολίασε επίσης την τάση διαφορετικών λαών να φαντάζονται θεούς με χαρακτηριστικά όμοια προς τα δικά τους. Τα αποσπάσματά του θέτουν έτσι το ερώτημα πόσο επηρεάζει η ανθρώπινη εμπειρία τις παραστάσεις του θείου.
Μια διαφορετική κατεύθυνση ανέπτυξε η στωική φιλοσοφία. Ο Δίας ταυτιζόταν με την ενεργό, έλλογη αρχή που διαπερνά και οργανώνει τον κόσμο. Η θεολογία εντασσόταν στη μελέτη της φύσης και συνδεόταν με το πώς πρέπει να ζει ο άνθρωπος. Η συμφωνία με τη φύση απαιτούσε να εναρμονίζει κανείς τον δικό του λόγο με τον λόγο του συνόλου.
Οι ερμηνείες αυτές έχουν συγκεκριμένους εισηγητές και ιστορικά συμφραζόμενα. Το ερώτημα «τι συμβόλιζαν πραγματικά οι θεοί του Ολύμπου» χρειάζεται επομένως κάθε φορά έναν πρόσθετο προσδιορισμό: για ποιον άνθρωπο και σε ποια εποχή. Διαφορετικό υλικό προσφέρει μια θυσία σε τοπικό ιερό, διαφορετικό ένας φιλοσοφικός σχολιασμός του Δία.
Μια κεφαλή με αβέβαιη ταυτότητα
Η μαρμάρινη κεφαλή της εικόνας παρουσιάζει ένα γενειοφόρο πρόσωπο με πυκνή, κυματιστή κόμη και έντονα λαξευμένους βοστρύχους. Στον κατάλογο του μουσείου φέρει τον τίτλο «Κεφαλή Χριστού ή Διός» και χρονολογείται στον 3ο ή 4ο αιώνα μ.Χ., με μεταγενέστερη μετασκευή. Η διπλή ονομασία διατηρεί ανοικτή την ταύτιση. Στη φωτογραφία διακρίνονται μικρές φθορές στην επιφάνεια και το αποσπασματικό τελείωμα του λαιμού, πάνω από το σύγχρονο στήριγμα.
Η μορφή προσφέρεται για συγκρίσεις ανάμεσα σε παραδόσεις απεικόνισης του θείου. Για το συγκεκριμένο γλυπτό, πάντως, ο κατάλογος αναφέρει μεταγενέστερη επέμβαση χωρίς να την εξηγεί αναλυτικά στη δημόσια καταχώριση. Η σημερινή όψη του έργου χρειάζεται να εξετάζεται μαζί με αυτή την εκκρεμότητα στην ιστορία του.
