Święty Jan Iwerski – założyciel monasteru Iwiron

Święty Jan Iwerski jest związany z powstaniem gruzińskiej wspólnoty monastycznej na Athosie i z założeniem monasteru Iwiron w okresie, gdy athoski monastycyzm cenobityczny zyskiwał trwalszą organizację wokół wielkich bractw. Wywodził się z arystokracji średniowiecznej Gruzji i miał już rodzinę, gdy obrał życie mnisze i osiadł w pobliżu św. Atanazego Atonity; później objął przełożeństwo nowego monasteru, którego rozwój opierał się także na związkach jego fundatorów z bizantyńską władzą cesarską.

W jego biografii spotykają się zatem dwie strony tej samej rzeczywistości historycznej: osobiste odejście człowieka od dotychczasowego życia oraz stopniowe budowanie wspólnoty, która potrzebowała środków materialnych i nieustannej troski, aby zachować swój szczególny charakter w środowisku athoskim.

Pochodzenie i droga na Athos

W literaturze greckiej Jan występuje pod imieniem Warasvatse, a jego pochodzenie łączy się z Artanudżi i gruzińską krainą Tao-Klardżetia. Przydomek „Iwerski” odnosi się tu do kaukaskiej Gruzji, zgodnie ze średniowiecznym greckim nazewnictwem, a jego obecność zarówno w imieniu świętego, jak i w nazwie monasteru utrwala pochodzenie pierwszego bractwa.

Gruzińska tradycja biograficzna umieszcza go w otoczeniu Dawida Kuropalaty i przedstawia jego przejście do życia mniszego jako wyrzeczenie się pozycji społecznej i majątku. Zanim osiadł na Athosie, był związany z ośrodkami monastycznymi w głębi Gruzji oraz z bitynijskim Olimpem, krainą o znaczącej obecności mnichów; w tej wędrówce dołączył do niego syn, późniejszy św. Eutymiusz. Jego przybycie na Świętą Górę datuje się na drugą połowę X wieku, przy czym greckie przekazy synaksarionowe podają rok 965.

U boku św. Atanazego ukształtowała się relacja, która miała w istotny sposób wpłynąć na dalsze losy gruzińskiego bractwa. Zaufanie, jakim darzono Jana, wyraża się w jego ustanowieniu epitropem, czyli zarządcą, Wielkiej Ławry, z zastrzeżeniem, że następcą ma zostać Eutymiusz. Powstanie odrębnego gruzińskiego monasteru szło więc w parze z bliskimi więzami ze wspólnotą Ławry.

Założenie Iwiron i udział Tornikiosa

Przy tworzeniu nowego monasteru rozstrzygający okazał się wkład Jana Tornikiosa, krewnego Jana Iwerskiego i byłego dowódcy wojskowego, który również przyjął stan mniszy. Zbieżność imion obu postaci łatwo prowadzi do pomyłek, trzeba jednak zachować rozróżnienie ich ról: Jan Iwerski został pierwszym ihumenem, Tornikios zaś kojarzony jest przede wszystkim z zapewnieniem środków na fundację.

Gdy bunt Bardasa Sklerosa zagroził władzy Bazylego II, Tornikios został wezwany na pomoc cesarzowi i w 979 roku uczestniczył w jego stłumieniu. Nagrody, które potem otrzymał, pozwoliły gruzińskiemu bractwu zdobyć mocniejsze podstawy gospodarcze, a zarys historyczny Kritona Chrysochoidisa datuje założenie Iwiron na lata 979/980, w miejscu starszego monasteru znanego jako monaster Klemensa.

Wsparcie cesarskie miało konkretną treść instytucjonalną, ponieważ życie licznego bractwa wymagało zabezpieczonych posiadłości i wystarczających dochodów. W tym kontekście łatwiej zrozumieć także pozycję ktitora, czyli osoby, która podejmuje się założenia instytucji monastycznej lub jej zasadniczego wsparcia finansowego, przy czym funkcja ta nie musi się pokrywać z urzędem ihumena.

Eutymiusz i organizacja biblioteki

Znaczenie nowej wspólnoty dla piśmiennictwa gruzińskiego staje się wyraźniejsze, gdy przyjrzymy się miejscu, jakie zajmowało w monasterze wytwarzanie ksiąg. Jan stworzył ramy organizacyjne, w których rozwinęła się praca Eutymiusza, natomiast biblioteka i skryptorium – czyli pomieszczenie, w którym kopiowano rękopisy – służyły potrzebom bractwa i rozpowszechnianiu tekstów kościelnych w języku gruzińskim.

W naukowym opisie biblioteki Iwiron odnotowano działalność gruzińskiego skryptorium w X i XI wieku, w którego ramach mieści się również szersza działalność przekładowa monasteru. Eutymiusz tłumaczył greckie dzieła kościelne i pracował nad poprawianiem tekstów liturgicznych, przyczyniając się do ukształtowania zbioru czytań, z którego mogły korzystać gruzińskojęzyczne wspólnoty.

Praca ta wymagała znajomości obu języków i nieustannych wyborów interpretacyjnych, skoro termin teologiczny czy odniesienie biblijne trzeba było oddać w sposób zrozumiały w nowym środowisku językowym. Relacja ojca i syna nabiera tu szczególnego znaczenia: pierwszy kojarzy się przede wszystkim z organizacją wspólnoty, drugi rozwinął w niej dzieło przekładowe, z którego jest znany.

Źródła żywota i rozbieżne datacje

Podstawowym źródłem do dziejów obu fundatorów jest gruziński Żywot Jana i Eutymiusza, spisany w XI wieku przez Jerzego Hagiorytę. Opracowanie uniwersyteckie tego dzieła datuje jego powstanie na około 1042–1044 rok i zaznacza, że autor korzystał ze świadectw starszych mnichów. Jest to zatem narracja bliska czasom fundacji, spisana jednak we wspólnocie, której zależało na zachowaniu pamięci o swoich ojcach i na umocnieniu swoich praw.

Przy historycznej lekturze tekstu trzeba uwzględniać jego hagiograficzną formę, ponieważ pochwała fundatorów współistnieje z informacjami o codziennym funkcjonowaniu monasteru. Jak pokazuje studium Niny Chichinadze Documenting Arts of Iviron, wzmianki o darach ikon i przedmiotów liturgicznych dostarczają danych o relacjach między wspólnotami monastycznymi oraz o wykorzystaniu sztuki w kształtowaniu ich pamięci.

Źródła nie są zgodne co do roku zaśnięcia Jana. Rok 998, przekazywany w greckich wzmiankach hagiograficznych, pojawia się także w starszej Enciclopedia Italiana, podczas gdy nowsze studium Chichinadze przyjmuje rok 1005, z którym zgadza się również przedstawienie jego ihumeństwa przez Chrysochoidisa. Dlatego datę 998 należy opatrywać zastrzeżeniem, że literatura podaje różne datacje.

Pamięć Kościoła i wizerunek fundatora

W Kościele prawosławnym pamięć czcigodnego Jana Iwerskiego obchodzi się 13 maja, wraz z czcigodnym Eutymiuszem i innymi ojcami z Iwiron. Wspólne wspomnienie obejmuje także czcigodnego Jerzego, uważanego za krewnego Jana i należącego do pierwszego pokolenia ihumenów – postać różną od późniejszego Jerzego Hagioryty, autora żywota.

Jan należy do tradycji chrześcijańskiej sprzed schizmy i występuje także w katolickim piśmiennictwie hagiograficznym, gdzie jego wspomnienie przypada 12 lipca. Jest więc świętym wspólnym dla tradycji prawosławnej i katolickiej, z różnymi datami wspomnienia w poszczególnych kalendarzach.

Na malowidle ściennym w egzonarteksie katolikonu Iwiron, związanym z ponownym pomalowaniem tego pomieszczenia w 1888 roku, Jan przedstawiony jest z białą brodą, w szacie mniszej, z krzyżem i rozwiniętym zwojem w dłoniach. Inskrypcja określa go jako ktitora, utrwalając na malarskiej powierzchni tytuł, z którym związał się z monasterem – wiele stuleci po jego założeniu.

Drugie zamieszczone tu malowidło ścienne, z kielii „Axion Estin” w Kapsali, należy do innego cyklu narracyjnego. Ukazuje mnicha Gabriela, którego przed ikoną Bogurodzicy nawiedza archanioł Gabriel, zgodnie z athoską tradycją związaną z hymnem „Axion Estin”. Data 1897 dotyczy zamurowania wejścia, z którym łączy się to przedstawienie. Scena wymaga osobnego podpisu, nie przedstawia bowiem ani epizodu z życia Jana, ani Gabriela Iwerskiego z tradycji ikony Portaitissy.

Źródła i bibliografia

• Chichinadze, N. (2021). „Documenting Arts of Iviron: 11th Century Georgian Hagiographic Evidence”. Le Muséon, 134(1–2), 129–145.
• Deeters, G. (1932). „Eutimio il Grande”. Enciclopedia Italiana.
• Karaulashvili, I. „Żywoty ojców athoskich”. OldGeoLit, Uniwersytet Państwowy im. Ilii.
• Orthodox Church in America. „Saint Euthymius the New, Founder of the Iviron Monastery, and his fellow Georgian Saints of Mount Athos”. Wpis kalendarzowy z 13 maja.
• Peri Vivliothikon. „Βιβλιοθήκη Μονής Ιβήρων” [Biblioteka monasteru Iwiron].
• Chrysochoidis, K. „Ιστορικό διάγραμμα Ιβήρων” [Zarys historyczny Iwiron]. Święty Monaster Iwiron.