
Στη βόρεια πλευρά της καμάρας του ιερού, στο καθολικό του Αγίου Νικολάου της Μονής Φιλανθρωπηνών στο Νησί των Ιωαννίνων, η παραβολή του Καλού Σαμαρείτη ξετυλίγεται σε μια μακρόστενη ζώνη. Η ζώνη διαβάζεται από τα αριστερά προς τα δεξιά, από την πύλη μιας οχυρωμένης πόλης ως το πανδοχείο, και τα διαδοχικά επεισόδια της διήγησης του Λουκά (10,30–35) συνδέονται μέσα στο ίδιο βραχώδες τοπίο. Ανήκει στη δεύτερη ζωγραφική φάση του ναού, του 1542, όπως την καταγράφει το αρχείο Αριστοτέλη Μέντζου του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Τέσσερις φορές επανέρχεται ο Σαμαρείτης με το πρόσωπο του Χριστού, ενώ ο οδοιπόρος που έπεσε στους ληστές φέρει, γραμμένο δίπλα στο κεφάλι του, το όνομα Αδάμ.
Η Μονή Φιλανθρωπηνών και οι τρεις φάσεις των τοιχογραφιών
Το 1291/92 ο Μιχαήλ Φιλανθρωπηνός, γόνος επιφανούς βυζαντινού οίκου με καταγωγή από την Κωνσταντινούπολη, ανακαίνισε τον ναό του Αγίου Νικολάου, όπως αναφέρει η επιγραφή στο υπέρθυρο του καθολικού. Η μονή είναι γνωστή και ως Μονή του Σπανού. Βρίσκεται στο νοτιοδυτικό άκρο του νησιού, σε ύψωμα ψηλότερο από τα άλλα μοναστήρια της λίμνης, δίπλα στη μονή του Ντίλιου. Ανήκει σε μια μικρή μοναστική πολιτεία επτά μονών, που γνώρισε την ακμή της τον 16ο αιώνα, όταν τα Γιάννενα έγιναν το κύριο πολιτιστικό και οικονομικό κέντρο της βορειοδυτικής Ελλάδας, όπως σημειώνει η σχετική σελίδα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.
Το καθολικό, μονόχωρη βασιλική, τοιχογραφήθηκε σε τρεις φάσεις μέσα σε τρεις περίπου δεκαετίες. Η πρώτη διακόσμηση χρονολογείται πιθανότατα στο 1531/32 και αποδίδεται σε πρωτοβουλία του ιερομονάχου Νεοφύτου Φιλανθρωπηνού. Ο ζωγράφος της παραμένει άγνωστος. Σε αυτή τη φάση η Μυρτάλη Αχειμάστου-Ποταμιάνου αναγνώρισε το πρώτο αριστούργημα της τοπικής ηπειρωτικής σχολής. Στη μελέτη της για τη μνημειακή ζωγραφική του 16ου αιώνα αντιπαραβάλλει τη σχολή αυτή με τις πιο συγκρατημένες, κλειστές συνθέσεις του Θεοφάνη του Κρητός και αποδίδει στους Ηπειρώτες ζωγράφους «έντονη αντίληψη του δραματικού» και «αφηγηματική ευγλωττία».
Δέκα χρόνια αργότερα, το 1541/42, ο ηγούμενος Ιωάσαφ Φιλανθρωπηνός ανακαίνισε τον ναό. Οι ξύλινες στέγες του κυρίως ναού και του νάρθηκα αντικαταστάθηκαν από θόλους, και το εικονογραφικό πρόγραμμα, πιστό στην τεχνοτροπία της πρώτης φάσης, απλώθηκε στα τύμπανα, στα τόξα, στους θόλους και στο μεγαλύτερο μέρος του νάρθηκα. Ούτε αυτή η ζωγραφική φέρει υπογραφή. Το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων την αποδίδει στον Φράγκο Κατελάνο. Η Χαρίκλεια Κοιλάκου, σε μελέτη της για το εργαστήριο των Κονταρήδων, παραπέμπει στον Μανόλη Χατζηδάκη και την Ευγενία Δρακοπούλου, που του αποδίδουν τις τοιχογραφίες στον θόλο του κυρίως ναού, στα τύμπανα των τοίχων και στο άνω μέρος του νάρθηκα. Σημειώνει ωστόσο ότι οι μελετητές δεν συμφωνούν για την πατρότητα ορισμένων από τα σύνολα που του αποδίδονται. Για την καμάρα του ιερού, όπου βρίσκεται η παραβολή, καμία από τις δύο πηγές δεν μιλά ρητά.
Το 1560 ανεγέρθηκαν εκ βάθρων και τοιχογραφήθηκαν οι τρεις εξωνάρθηκες. Το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων κατονομάζει εδώ τους Θηβαίους ζωγράφους Φράγκο και Γεώργιο Κονταρή. Η Αχειμάστου-Ποταμιάνου τους συνέδεε πιο επιφυλακτικά με τη μονή, ως «πιθανότατα» δημιουργούς της ζωγραφικής εκείνης της χρονιάς.
Από την πύλη της πόλης στο πανδοχείο
Η αφήγηση ξεκινά από μια πόλη με επάλξεις, μέσα στην οποία υψώνεται κτίριο με τρούλο. Στο σκοτεινό άνοιγμα της πύλης, σε στενές σειρές, γράφεται η αρχή του στίχου για τον άνθρωπο που κατέβαινε από την Ιερουσαλήμ στην Ιεριχώ. Ακριβώς από κάτω, όρθια μπροστά στο τείχος, στέκεται μια μορφή με κόκκινο μανδύα πάνω από πράσινο χιτώνα και κεντημένο περιλαίμιο. Φορεί στεφάνι από φυλλωσιές στα σγουρά μαλλιά και κρατά ένα λεπτό στέλεχος που απολήγει ψηλά σε μικρή φυλλωσιά. Η θέση της, κάτω από την επιγραφή, υποδεικνύει τον οδοιπόρο πριν από τη συμφορά, ντυμένο ακόμη και όρθιο.
Δίπλα του ξεσπά η βία. Τέσσερις σκουρόχρωμες μορφές περικυκλώνουν έναν άνδρα με χλωμό πρόσωπο που γέρνει το κεφάλι πίσω. Μερικές υψώνουν ραβδιά και άλλες τον αρπάζουν και τραβούν το ένδυμά του. Οι ληστές του ευαγγελίου έχουν γίνει δαίμονες. Ψηλότερα, πίσω από έναν λόφο, μια ομάδα από όμοιες μορφές απομακρύνεται με το κόκκινο ρούχο, και μία από αυτές κρατά ραβδί που γυρίζει στην κορυφή. Δίπλα τους η επιγραφή μιλά για το γδύσιμο, τα χτυπήματα και την αναχώρηση των ληστών. Ο άνδρας μένει στο έδαφος, ανάσκελα κάτω από τα πόδια των επιτιθέμενων, με το γυμνό σώμα σπαρμένο σκούρες κηλίδες πληγών και ένα λευκό ύφασμα γύρω από τη μέση. Στη γωνία κάτω αριστερά, ο στίχος ολοκληρώνεται με τη φράση ότι τον άφησαν μισοπεθαμένο.
Πάνω από τη σκηνή, ανάμεσα σε απότομους βράχους, περνούν ο ιερέας και ο Λευίτης, ο καθένας με τη δική του επιγραφή, και οι δύο με φωτοστέφανο. Ο ιερέας φορεί ένδυμα με πλούσια διακοσμημένη ταινία στο στήθος, έχει τις παλάμες ανοιχτές και στρέφει το βλέμμα προς τα κάτω. Ο Λευίτης έχει μακριά, ατημέλητα μαλλιά και πυκνά γένια, και το ένδυμά του αποδίδεται με υφή που θυμίζει τρίχωμα. Τα φωτοστέφανα σε πρόσωπα που η διήγηση φέρνει στη σκηνή μόνο για να τα δείξει να προσπερνούν εξηγούνται, πιθανότατα, από την αλληγορική ανάγνωση που αποκαλύπτει το όνομα του τραυματία.
Από το κέντρο και πέρα η σύνθεση ανήκει στον Σαμαρείτη. Πρώτα σκύβει βαθιά από την πλαγιά προς το σημείο όπου κείτεται ο τραυματίας, και στο φωτοστέφανό του διακρίνονται οι κεραίες του σταυρού. Αμέσως μετά, γονατιστός, πιάνει τον καρπό του άνδρα με το ένα χέρι και με το άλλο γέρνει ένα σκουρόχρωμο δοχείο, από το οποίο χύνει υγρό στο πρόσωπό του. Το κεφάλι του τραυματία είναι ήδη τυλιγμένο σε λευκό ύφασμα και τα γένια του είναι πια γκρίζα. Το σκοτεινό ιμάτιο του Σαμαρείτη σπάει σε γωνιώδεις πτυχές με λευκές φωτεινές γραμμές και φουσκώνει πάνω στην πλάτη του, πολύ πιο ογκώδες από όσο θα χρειαζόταν η στάση.
Στο τρίτο επεισόδιο τον μεταφέρει στους ώμους του. Το κεφάλι του τραυματία γέρνει δίπλα στο δικό του, το γυμνό χέρι κρέμεται προς τα κάτω και πίσω από τον Σαμαρείτη προβάλλουν τα πόδια, δεμένα με επιδέσμους. Ζώο δεν εικονίζεται πουθενά, παρότι η επιγραφή ψηλότερα, ανάμεσα σε έναν πύργο και το πανδοχείο, μιλά για το κτήνος στο οποίο ο Σαμαρείτης ανέβασε τον πληγωμένο. Το πανδοχείο είναι διώροφο κτίριο με τοξωτά ανοίγματα και κεραμοσκεπή, και ένα κόκκινο ύφασμα απλώνεται από τη στέγη του ως τον πύργο απέναντι. Μπροστά του ο Σαμαρείτης, όρθιος πια, δίνει στον πανδοχέα τα νομίσματα της διήγησης. Στην κάτω δεξιά γωνία, ο τραυματίας κάθεται μισοξαπλωμένος σε κλίνη, με επιδέσμους στο κεφάλι, στα χέρια και στα πόδια.
Ο ίδιος άνθρωπος εμφανίζεται έτσι έξι φορές και ο Σαμαρείτης τέσσερις. Πλαίσια που να χωρίζουν τα επεισόδια δεν υπάρχουν. Τα οριοθετούν οι κορυφογραμμές των βράχων, τα κτίσματα και οι επιγραφές.
Ο Αδάμ στον δρόμο της Ιεριχούς
Το όνομα γράφεται δύο φορές δίπλα στο κεφάλι του άνδρα. Την πρώτη φορά κείτεται εγκαταλειμμένος κάτω από τα πόδια των δαιμόνων, τη δεύτερη ο Σαμαρείτης χύνει πάνω του το λάδι και το κρασί. Η ταύτιση έχει μακρά προϊστορία στην ερμηνεία της παραβολής. Ο Ωριγένης, στην 34η από τις Ομιλίες στον Λουκά, παραδίδει την εξήγηση ενός από τους πρεσβυτέρους. Κατά την εξήγηση αυτή, ο άνθρωπος που κατεβαίνει είναι ο Αδάμ, η Ιερουσαλήμ ο παράδεισος, η Ιεριχώ ο κόσμος και οι ληστές οι εχθρικές δυνάμεις. Ο ιερέας είναι ο Νόμος, ο Λευίτης οι προφήτες και ο Σαμαρείτης ο Χριστός. Οι πληγές σημαίνουν την παρακοή, το ζώο το σώμα του Κυρίου και το πανδοχείο, που δέχεται όποιον θέλει να μπει, την Εκκλησία. Η υπόσχεση του Σαμαρείτη ότι θα επιστρέψει σημαίνει τη Δευτέρα Παρουσία.
Αρκετά από αυτά τα σημεία έγιναν ορατά στην τοιχογραφία. Οι ληστές ζωγραφίζονται ως δαίμονες, ο Σαμαρείτης φέρει σταυροφόρο φωτοστέφανο και ο τραυματίας ονομάζεται Αδάμ. Με την ίδια λογική, τα φωτοστέφανα του ιερέα και του Λευίτη γίνονται κατανοητά αν οι δύο μορφές διαβαστούν, όπως στην αλληγορία, ως ο Νόμος και οι προφήτες.
Λιγότερο βέβαιη είναι η σχέση με την απουσία του ζώου. Η επιγραφή μνημονεύει το κτήνος, η εικόνα όμως δείχνει τον Σαμαρείτη να μεταφέρει ο ίδιος τον Αδάμ στους ώμους του. Αφού η αλληγορία ταύτιζε το ζώο με το σώμα του Κυρίου, η ζωγραφική φαίνεται να συμπτύσσει τα δύο σε μία μορφή. Η ερμηνεία αυτή στηρίζεται μόνο στη σύγκριση εικόνας και κειμένου και δεν προκύπτει από κάποια μαρτυρία για τις προθέσεις του ζωγράφου ή του ηγουμένου Ιωάσαφ.
Οι επιγραφές από το κατά Λουκάν
Εννέα επιγραφές συνοδεύουν τα επεισόδια με τα λόγια του ευαγγελίου, η καθεμιά δίπλα στη σκηνή που σχολιάζει. Στο σκοτεινό φόντο είναι γραμμένες με λευκά γράμματα και στις ανοιχτόχρωμες επιφάνειες των βράχων με σκούρα. Σε δύο σημεία προστίθεται το όνομα του Αδάμ. Ο ζωγράφος αντιγράφει ελεύθερα. Το «κατέβαινεν» γράφεται φωνητικά ΚΑΤΕΒΕΝ στην πύλη και ΚΑΤΕΒΕΝΕΝ στον στίχο του ιερέα, από τον οποίο λείπει και το «δέ». Η μετοχή «ἐκδύσαντες» γίνεται ρήμα (ΕΞΕΔΥΣΑΝ). Ο στίχος του Λευίτη συντέμνεται, παραλείποντας τόσο τη φράση για τον τόπο όπου βρέθηκε όσο και το «καὶ ἰδών». Στη θύρα του πανδοχείου διαβάζεται το ποσό που έδωσε ο Σαμαρείτης στον πανδοχέα, δύο δηνάρια.
Η μεταγραφή δίνεται σε κεφαλαία, χωρίς τα πνεύματα και τους τόνους που σημειώνονται στο πρωτότυπο. Οι συντομογραφίες αναλύονται σε παρενθέσεις, ενώ σε αγκύλες συμπληρώνονται γράμματα που διακρίνονται ατελώς. Οι επιγραφές ακολουθούν τη σειρά ανάγνωσης της σύνθεσης.
- Στην πύλη της πόλης
ΑΝ(ΘΡΩΠ)ΟΣ ΤΙΣ ΚΑΤΕΒΕΝ ΑΠΟ Ι(ΕΡΟΥΣΑ)ΛΗΜ ΕΙΣ ΙΕΡΙΧΩ - Πάνω από τους δαίμονες
Κ(ΑΙ) ΛΗΣΤΑΙΣ ΠΕΡΙΕΠΕΣΕ ΟΙ Κ(ΑΙ) ΕΞΕΔΥΣΑΝ ΑΥ(ΤΟ)Ν Κ(ΑΙ) ΠΛΗΓΑΣ ΕΠΙΘΕΝΤΕΣ ΑΠΗΛΘΟΝ - Κάτω αριστερά
ΑΦΕΝΤΕΣ ΗΜΙΘΑΝΗ ΤΥΓΧΑΝΟΝΤΑ - Πάνω από τον ιερέα
ΚΑΤΑ ΣΥΓΚΥΡΙΑΝ ΙΕΡΕΥΣ ΤΙΣ ΚΑΤΕΒΕΝΕΝ ΕΝ ΤΗ ΟΔΩ ΕΚΕΙΝΗ Κ(ΑΙ) ΙΔΩΝ ΑΥ(ΤΟ)Ν ΑΝΤΙΠΑΡΗΛΘΕΝ - Δίπλα στον Λευίτη
ΟΜΟΙΩΣ ΔΕ Κ(ΑΙ) ΛΕΥΙΤΗ(Σ) ΑΝΤΙΠΑΡΗΛΘΕ - Στους βράχους του κέντρου
ΣΑΜΑΡ(ΕΙ)ΤΗΣ ΔΕ ΤΙΣ ΟΔΕΥΩΝ ΗΛΘΕ ΚΑΤ ΑΥ(ΤΟ)Ν Κ(ΑΙ) ΙΔΩΝ ΑΥ(ΤΟ)Ν ΕΣΠΛΑΓΧΝΙΣΘΗ - Αμέσως από κάτω
Κ(ΑΙ) ΠΡΟΣΕΛΘΩΝ ΚΑΤΕΔΗΣΕ ΤΑ ΤΡΑΥΜΑΤΑ ΑΥ(ΤΟ)Υ ΕΠΙΧΕΩΝ ΕΛΑΙΟΝ Κ(ΑΙ) ΟΙΝΟΝ - Ανάμεσα στον πύργο και το πανδοχείο
ΕΠΙΒΑΣΑΣ ΔΕ ΑΥ(ΤΟ)Ν ΕΠΙ ΤΟ ΙΔΙΟΝ ΚΤΗΝΟΣ - Στη θύρα του πανδοχείου
ΕΔΩΚΕΝ ΤΩ ΠΑΝΔΟΧ[ΕΙ] ΔΥΟ ΔΗΝΑΡΙΑ - Δίπλα στο κεφάλι του τραυματία
ΑΔΑ[Μ] και ΑΔΑΜ
Απόδοση στη νέα ελληνική
Η απόδοση καλύπτει τις επιγραφές της παράστασης, δηλαδή αποσπάσματα από το κατά Λουκάν 10,30–35 και τις δύο αναγραφές του ονόματος του Αδάμ, με τη σειρά της μεταγραφής.
- Ένας άνθρωπος κατέβαινε από την Ιερουσαλήμ στην Ιεριχώ.
- Και έπεσε σε ληστές, που τον έγδυσαν και, αφού τον χτύπησαν, έφυγαν
- αφήνοντάς τον μισοπεθαμένο.
- Κατά σύμπτωση, ένας ιερέας κατέβαινε από εκείνο τον δρόμο και, όταν τον είδε, πέρασε από την απέναντι μεριά.
- Το ίδιο και ένας Λευίτης πέρασε από την απέναντι μεριά.
- Ένας Σαμαρείτης όμως, που ταξίδευε, ήρθε εκεί όπου βρισκόταν και, όταν τον είδε, τον σπλαχνίστηκε.
- Και τον πλησίασε και έδεσε τις πληγές του, ρίχνοντας πάνω τους λάδι και κρασί.
- Και αφού τον ανέβασε στο δικό του ζώο…
- Έδωσε στον πανδοχέα δύο δηνάρια.
- Αδάμ, δύο φορές.
Πηγές και βιβλιογραφία
- Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Αρχείο Αριστοτέλη Μέντζου. Monastery of Agios Nikolaos of Philanthropinoi, Lake Pamvotida, Ioannina, Greece: Interior, The good Samaritan, sanctuary vault, north side (1542). BYZART Project.
- Αχειμάστου-Ποταμιάνου, Μ. (1992). Ζητήματα μνημειακής ζωγραφικής του 16ου αιώνα. Η τοπική ηπειρωτική σχολή. Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, 16, 13–32.
- Κοιλάκου, Χ. (2001). Επισήμανση τοιχογραφιών του εργαστηρίου των θηβαίων ζωγράφων Γεωργίου και Φράγκου Κονταρή στην περιοχή της γενέτειράς τους. Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, 22, 191–208.
- Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας. St Nicholas Monastery (Philanthropene Monastery).
Παραπομπή
Πώς να παραπέμψετε σε αυτό το άρθρο
Pafilis, T. M. «Η παραβολή του Καλού Σαμαρείτη στη Μονή Φιλανθρωπηνών». Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, 21 Νοεμβρίου 2026. https://www.elpedia.gr/paravoli-kalou-samareiti-moni-filanthropinon/.
Pafilis, T. M. (2026, 21 Νοεμβρίου). Η παραβολή του Καλού Σαμαρείτη στη Μονή Φιλανθρωπηνών. Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια. https://www.elpedia.gr/paravoli-kalou-samareiti-moni-filanthropinon/
Pafilis, T. M. «Η παραβολή του Καλού Σαμαρείτη στη Μονή Φιλανθρωπηνών». Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, 21 Νοεμβρίου 2026, https://www.elpedia.gr/paravoli-kalou-samareiti-moni-filanthropinon/. Πρόσβαση .
Pafilis, T. M. (2026) «Η παραβολή του Καλού Σαμαρείτη στη Μονή Φιλανθρωπηνών», Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, 21 Νοεμβρίου. Διαθέσιμο στο: https://www.elpedia.gr/paravoli-kalou-samareiti-moni-filanthropinon/ (Πρόσβαση: ).





