ჰომეროსის ეპოსები: „ილიადა“, „ოდისეა“ და მათი შექმნის საკითხი

ჰომეროსის ეპოსებს უწოდებენ ორ დიდ თხრობით პოემას, „ილიადასა“ და „ოდისეას“, რომლებსაც ანტიკური სამყარო ჰომეროსს მიაწერდა. ისინი ბერძნული ლიტერატურის უძველესი შემორჩენილი თხზულებებია და დაქტილური ჰექსამეტრით არის შექმნილი, ისეთ პოეტურ ენაზე, რომელზეც არცერთ კონკრეტულ მხარეში არასოდეს ულაპარაკიათ. მასში იონიური დიალექტი ჭარბობს, თუმცა შერეულია ეოლიურ ფორმებთან და იმდენად ძველ სიტყვებთან, რომ კლასიკური ხანის ათენელებიც კი ყოველთვის ვერ იგებდნენ მათ განმარტების გარეშე.

„ილიადა“, დაახლოებით 15 700 ტაეპი, მთელ ტროის ომს არ მოგვითხრობს. იგი ალყის მეათე წლის რამდენიმე კვირით შემოიფარგლება და აქილევსის რისხვის გარშემოა აგებული — აგამემნონთან მისი შუღლიდან ვიდრე მკვდარი ჰექტორის პრიამოსისთვის გადაცემამდე. „ოდისეა“, დაახლოებით 12 100 ტაეპი, ნოსტოსს, ანუ ოდისევსის ითაკაში დაბრუნებას, და სასიძოებზე მის შურისძიებას მიჰყვება. თითოეული პოემის ოცდაოთხ სიმღერად დაყოფა, დიდი ალბათობით, გვიანდელია და ელინისტური ალექსანდრიის ფილოლოგებს ეკუთვნის.

თავად პოეტის შესახებ სარწმუნო არაფერი ვიცით. მის წარმომავლობას ბევრი ქალაქი იჩემებდა, პირველ რიგში სმირნა და ქიოსი, ხოლო ანტიკური „ჰომეროსის ცხოვრებანი“ გაცილებით გვიანდელი ხანის შეთხზულებია. ჰეროდოტე ძვ. წ. V საუკუნეში მიიჩნევდა, რომ ჰომეროსი და ჰესიოდე მასზე ოთხასი წლით ადრე ცხოვრობდნენ. თანამედროვე მეცნიერება „ილიადის“ ჩამოყალიბებას, ჩვეულებრივ, ძვ. წ. VIII საუკუნის მეორე ნახევრით ან VII საუკუნის დასაწყისით ათარიღებს, „ოდისეისას“ კი — ცოტა მოგვიანებით. უფრო ზუსტ დათარიღებას წყაროები არ იძლევა.

ჰომეროსის საკითხი

საუკუნეების განმავლობაში ორივე პოემით, როგორც ერთი კაცის ქმნილებით, აღფრთოვანებულნი იყვნენ. თუმცა უკვე ელინისტურ ხანაში ზოგიერთი გრამატიკოსი, მაგალითად ქსენონი და ჰელანიკე, „ილიადასა“ და „ოდისეას“ სხვადასხვა პოეტს მიაწერდა. მათ „ქორიძონტები“, ანუ „განმყოფნი“ უწოდეს. მათი შეხედულება მარგინალური დარჩა და ალექსანდრიულმა ფილოლოგიამ, რომლის უმთავრესი წარმომადგენელი არისტარქე იყო, იგი უარყო.

საკითხი ახალი დროის ევროპაში კვლავ წამოიჭრა. XVII საუკუნეში ფრანგმა აბატმა დ’ობინიაკმა ეჭვქვეშ დააყენა ერთი და ერთადერთი პოეტის არსებობა, თუმცა ნამდვილი ქარიშხალი 1795 წელს ატყდა, როდესაც გერმანელმა ფილოლოგმა ფრიდრიხ აუგუსტ ვოლფმა ჰალეში გამოაქვეყნა Prolegomena ad Homerum. ვოლფი ამტკიცებდა, რომ ეპოსებმა ზეპირი გადაცემის ხანგრძლივი პერიოდი გაიარა, სანამ ჩაიწერებოდა და ერთიან მთლიანობად შეიკვრებოდა. თავის შეხედულებას იგი ერთ ანტიკურ გადმოცემასაც ეყრდნობოდა, რომლის თანახმად ძვ. წ. VI საუკუნის ათენის ტირანმა პისისტრატემ თავი მოუყარა და დაალაგა ჰომეროსის გაფანტული სიმღერები. ეს გადმოცემა, თუმცა, ციცერონს შემოუნახავს, რომელიც დაახლოებით ხუთი საუკუნის შემდეგ წერდა, და მისი სანდოობა დღემდე სადავოა.

ვოლფის შემდეგ მკვლევრები ორ ბანაკად გაიყვნენ. „ანალიტიკოსები“ ტექსტში ეძებდნენ ნაკერებს, წინააღმდეგობებსა და გამეორებებს, რაც, მათი აზრით, მრავალ ავტორზე ან თანმიმდევრულ ფენებზე მიუთითებდა. კარლ ლახმანი იქამდეც კი მივიდა, რომ „ილიადა“ დამოუკიდებელი სიმღერების რიგად დაშალა. „უნიტარიები“ პოემების მხატვრულ ერთიანობას იცავდნენ და მათ მიღმა ერთ შემოქმედებით ნებას ხედავდნენ. როგორც არაერთხელ შენიშნულა, ორ სკოლას შორის სხვაობა უფრო მცირე იყო, ვიდრე ჩანდა, რადგან ანალიტიკოსთა უმრავლესობა რაიმე საბოლოო შემდგენელს უშვებდა, უნიტარიათა უმრავლესობა კი გვიანდელ ჩანართებს აღიარებდა. ასეა თუ ისე, დაპირისპირება მთელ XIX საუკუნესა და XX საუკუნის დიდ ნაწილს გაგრძელდა.

ზეპირი შექმნა და დამწერლობა

დისკუსია ახალ ნიადაგზე ერთმა ახალგაზრდა ამერიკელმა გადაიტანა. მილმენ პერიმ 1928 წლის სადოქტორო დისერტაციაში ჰომეროსის მუდმივი ეპითეტები შეისწავლა, ისეთი გამოთქმები, როგორიცაა „ფეხმარდი აქილევსი“ ან „ვარდისფერთითიანი ეოსი“, და აჩვენა, რომ ისინი მზა ფრაზების, ე. წ. „ფორმულების“ სისტემას ქმნის, რომელიც აედოსს ეხმარება, როცა ის ტაეპს შესრულების დროს თხზავს. თავისი თეორიის ცოცხალ ტრადიციაში შესამოწმებლად იგი 1930-იანი წლების დასაწყისში იუგოსლავიაში გაემგზავრა და იქაური ხალხური ეპიკური მომღერლები ჩაიწერა. 1935 წელს მისი უდროო სიკვდილის შემდეგ საქმე მისმა მოწაფემ ალბერტ ლორდმა გააგრძელა, მათი მასალა კი დღეს ჰარვარდის უნივერსიტეტის მილმენ პერის კოლექციაშია დაცული. ე. წ. ზეპირი შექმნის თეორია მას შემდეგ კვლევაში საყოველთაოდ გაზიარებულ დებულებად იქცა.

ღიად რჩება, თუმცა, როგორ და როდის მიიღეს ეპოსებმა წერილობითი სახე. ფინიკიურიდან ადაპტირებული ბერძნული ანბანი ძვ. წ. VIII საუკუნიდან გამოიყენება, ანუ დაახლოებით იმავე ხანებიდან, როცა ეპოსები იქმნებოდა. „ილიადაში“ მხოლოდ ერთხელ არის საუბარი რაღაცაზე, რაც დამწერლობას ჰგავს: პროიტოსი ბელეროფონტს ლიკიაში აგზავნის დაკეცილი ფირფიტით, რომელზეც „ავბედითი ნიშნებია“ ამოკაწრული (VI 168–169). ზოგი ამტკიცებდა, რომ პოეტმა თავად დაწერა, ზოგი — რომ მწიგნობარს უკარნახა, ზოგიც — რომ ტექსტი თანდათან, რაფსოდოსთა შესრულებების გზით დამკვიდრდა და მხოლოდ VI საუკუნეში ჩაიწერა. არცერთ ამ შეხედულებას საბოლოოდ არ გაუმარჯვია.

სამყარო ტროის მიღმა

ჰომეროსის ეპოსებმა შორეული ქვეყნების შესახებ ბევრი რამ იციან. ისინი იცნობენ ეგვიპტის ასკარიბჭიან თებეს (IX 381–384), ნილოსის შესართავის წინ მდებარე კუნძულ ფაროსს და იმ ქვეყნის სიმდიდრეს, სადაც მენელაოსი და ელენე იხეტიალეს, სანამ სპარტაში დაბრუნდებოდნენ. „ოდისეის“ IV სიმღერაში ელენე თანამეინახეთა ღვინოში წამალს ურევს, რომელიც მწუხარებას აქარწყლებს. იგი მისთვის ეგვიპტელი თონის მეუღლეს, პოლიდამნას ეჩუქებინა, და პოეტი განმარტავს, რომ იქ მიწა უამრავ ბალახს იძლევა, ზოგს მკურნალს, ზოგს მომაკვდინებელს, და იქ ყველა მკურნალია, რადგან ღმერთების მკურნალის, პაიონის მოდგმისანი არიან (IV 227–232). თითქმის სამი საუკუნის შემდეგ ჰეროდოტე მსგავს რამეს აღნიშნავდა: ეგვიპტე სავსე იყო ექიმებით, რომელთაგან თითოეული მხოლოდ ერთი სნეულების მკურნალობაზე იყო დახელოვნებული.

დამთხვევა შთამბეჭდავია და თანხვდება იმას, რაც ეგვიპტური სამედიცინო პაპირუსებიდან ვიცით, მაგალითად ძვ. წ. XVI საუკუნის ებერსის პაპირუსიდან, რომელშიც ასობით რეცეპტია ჩაწერილი. ეს, თუმცა, არ ამტკიცებს, რომ პოეტმა თავად იმოგზაურა ეგვიპტეში. უფრო სავარაუდოა, რომ იგი იმ ქვეყნის სახელს ირეკლავს, როგორც მას ეგეოსში ვაჭრები, დაქირავებული მეომრები და მეზღვაურები ავრცელებდნენ.

უფრო მეტი კამათი აქილევსის ფარმა გამოიწვია (XVIII 478–608). ჰეფესტო მასზე მთელ სამყაროს ჭედავს: ქალაქს მშვიდობაში და ქალაქს ომში, ხვნას, მკას სამეფო მამულში, სადაც მეფე დუმილით დგას, კვერთხით ხელში და სიხარულით გულში, რთველს, ჯოგებს და, ბოლოს, ჭაბუკებისა და ქალწულების ფერხულს, რომელთა შორის ორი აკრობატი ტრიალებს. რთველის სცენაში ერთი ბიჭი ფორმინქსზე უკრავს და ლინოსის გოდებას მღერის, დანარჩენები კი ცეკვით მიჰყვებიან. ძველი მკვლევრები ამ სურათებს ეგვიპტური სამარხების სამიწათმოქმედო სცენებს ადარებდნენ. ახალი კვლევა ამჯობინებს, ისინი იმ ეპოქის აღმოსავლურ ლითონის ხელოვნებას, მორთულ კვიპროსულ-ფინიკიურ ჭურჭელსა და გეომეტრიულ ხელოვნებას შეადაროს. ფარი, ყოველ შემთხვევაში, პოეტური ნაქმნარია და ვერცერთი რეალური საგანი ვერ დაიტევდა იმას, რასაც პოეტი მას მიაწერს.

კრება II სიმღერაში

განსაკუთრებით ცოცხალია „ილიადის“ II სიმღერაში ლაშქრის კრების სცენა. აგამემნონს, ზევსის მოვლენილი სიზმრით შეცდენილს, შეტევა სურს, მაგრამ ჯერ აქაველთა განწყობის გამოცდას გადაწყვეტს. იგი უხუცესებს უთანხმდება, რომ თავად ტროის მიტოვებას შესთავაზებს, ისინი კი ხალხს შეაკავებენ. გეგმა მაშინვე ჩაიშლება. როგორც კი სიტყვას დაასრულებს, ლაშქარი ირხევა, როგორც იკარიის ზღვის დიდი ტალღები, ევროსი და ნოტოსი რომ აღმართავენ, და ხომალდებისკენ გარბის.

მაშინ ათენა, ჰერას მიერ გამოგზავნილი, ოდისევსს პოულობს. ის აგამემნონის კვერთხს იღებს და გაქცეულებს უკან აბრუნებს: მთავრებს რბილი სიტყვით, უბრალო მეომრებს კი კვერთხის დარტყმით. ხელახლა შეკრებილ კრებაზე ხმას იმაღლებს თერსიტე, რომელსაც პოეტი ტროაში მოსულ კაცთა შორის ყველაზე უშნოდ აღწერს, და აგამემნონს უმძიმესი სიტყვებით სიხარბეში ადანაშაულებს. ჰომეროსი მას არც წოდებას მიაკუთვნებს და არც სამშობლოს. გვიანდელი მითოგრაფები მას ეტოლიას უკავშირებენ. ოდისევსი მას ტუქსავს, კვერთხით სცემს, აქაველები კი, მიუხედავად უკმაყოფილებისა, იცინიან. შემდეგ ოდისევსისა და ნესტორის სიტყვები მოდის, რომლებიც ხალხს ავლიდის ნიშნებს ახსენებს და დარჩენაზე დაიყოლიებს.

ეს სცენა ხშირად ბერძენთა პოლიტიკური ცხოვრების ადრეულ სურათად იკითხებოდა, ანუ იმ კრებების წინაუწყებად, სადაც მოგვიანებით პერიკლე და დემოსთენე ილაპარაკებდნენ. ამ ინტერპრეტაციას საფუძველი აქვს, რადგან მეფეს დარწმუნება სჭირდება, ლაშქარი კი სიტყვას ეხმიანება. არ უნდა დაგვავიწყდეს, თუმცა, რომ დარწმუნება აქ ძალადობასთან ერთად თანაარსებობს და რომ ერთადერთი უბრალო ადამიანი, რომელიც ხმის ამოღებას ბედავს, საჯაროდ დაცინვის საგანი ხდება.

ჰომეროსის აპოთეოზი

ელინისტურ ეპოქაში ჰომეროსის დიდება იმდენად დიდი იყო, რომ მას თითქმის როგორც ღმერთს, ისე სცემდნენ თაყვანს. ამის მჭევრმეტყველი მოწმობაა მარმარილოს რელიეფი, რომელსაც იონიის ქალაქ პრიენედან მოქანდაკე არქელაოსის ხელმოწერა აქვს. იგი XVII საუკუნეში იტალიაში, ბოვილესთან ახლოს აღმოაჩინეს, შემდეგ რომში, პალაცო კოლონას კოლექციაში მოხვდა, 1819 წლიდან კი ბრიტანეთის მუზეუმს ეკუთვნის. მუზეუმი მას ძვ. წ. 225–205 წლებით, პტოლემაიოს IV ფილოპატორის მეფობის ხანით ათარიღებს, ზოგი მკვლევარი კი მის თარიღს ძვ. წ. II საუკუნემდე ჩამოწევს.

კომპოზიცია ოთხ ზონად არის გაშლილი. ზედა ნაწილში ზევსი განისვენებს, მის ქვემოთ, მთის ფერდობებზე, რომელსაც ჩვეულებრივ ჰელიკონთან აიგივებენ, არიან მნემოსინე, ცხრა მუზა და, გამოქვაბულში, სავარაუდოდ, აპოლონი თავისი ლირით. ქვედა ზონაში ტახტზე ზის ჰომეროსი, კვერთხითა და გრაგნილით ხელში. მას გვირგვინს ადგამენ ქრონოსი (დრო) და ოიკუმენე, ტახტის მარჯვნივ და მარცხნივ კი მუხლმოდრეკილი დგანან „ილიადისა“ და „ოდისეის“ პერსონიფიკაციები. მის წინ მითოსი, ისტორია, პოეზია, ტრაგედია, კომედია და სხვა ფიგურები, რომელთა სახელებიც მარმარილოზეა ამოკვეთილი, სამსხვერპლოზე მსხვერპლს სწირავენ. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ლიტერატურული ჟანრები თაყვანს სცემენ პოეტს, რომელსაც ანტიკური სამყარო მათ წყაროდ მიიჩნევდა.

მარჯვნივ, შუა ზონის სიმაღლეზე, მცირე კვარცხლბეკზე მარტოდ დგას ერთი ფიგურა. მას, როგორც წესი, შეჯიბრში გამარჯვებული რომელიღაც პოეტის ქანდაკებად მიიჩნევენ, და შესაძლოა, სწორედ მისი გამარჯვება იყო მიზეზი, რის გამოც მთელი რელიეფი შეიქმნა.