წმინდა ნერევსი და აქილევსი: მოწმობები და დომიტილას ტრადიცია

წმინდა ნერევსი და აქილევსი რომის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ქრისტიანულ სასაფლაოს, არდეატინის გზაზე მდებარე დომიტილას კატაკომბებს უკავშირდებიან, სადაც მათი საფლავების პატივისცემამ საჯარო გამოხატულება ჯერ კიდევ IV საუკუნეში ჰპოვა, მაშინ როცა მათი მანამდელი ცხოვრების შესახებ ცნობები მწირი რჩება. გვიანდელ აგიოგრაფიულ თხრობაში ისინი იმპერატორის ოჯახის ერთ-ერთი ქალის, ფლავია დომიტილას, მსახურებად არიან წარმოდგენილნი, რომლებიც მას გადასახლებასა და ქრისტიანული რწმენისადმი ერთგულებას უზიარებენ, თუმცა უძველესი შემორჩენილი მოწმობა მათ რომაულ ჯარში ათავსებს.

სწორედ ამ სხვაობიდან იბადება მთავარი ისტორიული კითხვა: როგორ ჩამოყალიბდა მათი საერთო ისტორია, როცა ყველაფერი, რაც ვიცით, სხვადასხვა ეპოქის ტექსტებიდან მოდის, რომლებიც საეკლესიო თემის სხვადასხვა საჭიროებისთვის იწერებოდა?

პაპ დამასეს წარწერა

პაპ დამასე I-ის დროს, 366-დან 384 წლამდე, ორი მოწამის პატივსაცემად ლათინური ეპიგრამა შეთხზეს, რომელიც მათი დაკრძალვის ადგილას განათავსეს და რომელიც მათ მოქცევას სამხედრო სამსახურის ენით აღწერდა. ტექსტის თანახმად, ორი კაცი მძიმე მოვალეობებს ასრულებდა და შიშით ემორჩილებოდა ვინმე ტირანის ბრძანებებს, ვიდრე ქრისტიანული რწმენის მიღებამ ისინი ბანაკის მიტოვებისა და იარაღის, სამსახურის ნიშნებთან ერთად, უარყოფისკენ არ უბიძგა.

დამასე განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს მათი პოზიციის ცვლილებას, რადგან ხელისუფლებისადმი წინანდელი მორჩილება ქრისტეს აღსარებას უთმობს ადგილს. ეს ცნობა გადმოცემის ძველი ბირთვის ამოცნობის საშუალებას გვაძლევს: ჯარისკაცები, რომლებიც რწმენას იცვლიან და სამსახურს წყვეტენ. იმპერატორის სახელს ან მათი სიკვდილის კონკრეტულ თარიღს კი იგი არ გვაწვდის.

მარმარილოს წარწერის ფრაგმენტები XIX საუკუნის გათხრებისას აღმოაჩინეს, სრული ლექსი კი ხელნაწერ კრებულებშიც იყო შემონახული, რაც ნივთიერი აღმოჩენისა და მისი წერილობითი ტრადიციის ერთობლივად შესწავლის საშუალებას იძლევა.

როდის ცხოვრობდნენ და სად სცემდნენ მათ პატივს

მოწამეობრივი აღსასრულის დაახლოებით 98 წლით დათარიღება, რომელსაც ზოგიერთი უახლესი ბიოგრაფია იმეორებს, დამოკიდებულია თხრობაზე, რომელიც ორ წმინდანს დომიტილასთან და დომიციანესა და ტრაიანეს ეპოქასთან აკავშირებს. რადგან უძველესი წარწერა მდევნელს არ ასახელებს, ეს თარიღი კონკრეტული გადმოცემის ელემენტად უნდა განვიხილოთ, რომლის სარწმუნოობის ხარისხიც განსხვავდება თავად მოწამეთა არსებობისა და მათი თაყვანისცემის სარწმუნოობისგან.

საკრალური არქეოლოგიის პაპისეული კომისიის არქეოლოგიურ დოკუმენტაციაში უფრო სავარაუდოდაა მიჩნეული მათი კავშირი დიოკლეტიანეს დევნასთან, დაახლოებით 304 წელს, სასაფლაოს დიდი ბაზილიკა კი პაპ სირიციუსის ეპოქას, IV საუკუნის მიწურულს, მიეკუთვნება. სვეტებით, რომლებიც სივრცეს სამ ნავად ყოფდა, და აფსიდით, რომელიც ცენტრალურ ნავს აბოლოებდა, ნაგებობა ცხადყოფს, რა მასშტაბი შეიძინა მოწამეთა საკულტო ყოფნამ სასაფლაოს სივრცეში.

1870-იან წლებში ჯოვანი ბატისტა დე როსის გათხრებისას აღმოჩნდა აქილევსის სიკვდილით დასჯის რელიეფური გამოსახულებაც მცირე სვეტზე, წარწერით, რომელიც მისი ვინაობის დადგენის საშუალებას იძლევა. სახელისა და გამოსახულების თანაარსებობას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს, რადგან იგი კონკრეტულ პიროვნებას ადგილის მონუმენტურ მოწყობასთან აკავშირებს, მიუხედავად იმ დეტალებისა, რომლებიც მის ცხოვრებას მოგვიანებით დაემატა.

„აქტები“ და კავშირი დომიტილასთან

მოგვიანებით, სავარაუდოდ V ან VI საუკუნეში, ჩამოყალიბდა ნერევსისა და აქილევსის ვრცელი „მარტვილობა“, რომელიც ლათინური და ბერძნული ტრადიციიდანაა ცნობილი და რომელშიც მათი ისტორია ადრეული რომაული ქრისტიანობის პირთა უფრო ფართო ქსელში ერთვება. მოწამეთა „აქტები“ ორივეს დომიტილას პირად მსახურ საჭურისებად წარმოადგენს, რომლებიც პეტრე მოციქულმა მონათლა და რომლებიც მას ქალწულებისთვის თავის მიძღვნისა და ავრელიანესთან დაგეგმილ ქორწინებაზე უარის თქმისკენ მოუწოდებენ.

შემდეგ მოდის გადასახლება პონტიაზე, დღევანდელ პონცაზე, და დაპირისპირება უარყოფილ საქმროსთან, თხრობა კი სხვა მოწამეობრივ ამბებსა და პეტრესთან დაკავშირებულ გადმოცემებს ეხლართება. დომიტილას ქალწულებრივი აღთქმა აქ ცენტრალურ ადგილს იკავებს, რადგან სწორედ მისგან იწყება ის ზეწოლა და გადაწყვეტილებები, რომლებიც მოწამეობის განვითარებას განაპირობებს.

მოვლენებიდან დროითი დაშორება და რთული ლიტერატურული აგებულება სიფრთხილეს მოითხოვს, როცა „აქტებს“ ბიოგრაფიულ წყაროდ ვიყენებთ. ისინი მაინც არსებით მოწმობად რჩება იმისა, თუ როგორ ესმოდათ გვიანდელ ქრისტიანულ თემებს ღვთისადმი მიძღვნა და როგორ აკავშირებდნენ რომის ცალკეულ სამახსოვრო ადგილებს.

ფლავია დომიტილას ვინაობის პრობლემა

დომიტილას შესახებ „აქტების“ გარეშეც არსებობს მოწმობა: ევსევი კესარიელი თავის „საეკლესიო ისტორიაში“ აღნიშნავს, რომ ვინმე ფლავია დომიტილა, კონსულ ფლავიუს კლემენსის დისშვილი, ქრისტეს აღსარების გამო პონტიაზე გადაასახლეს. მოწმობა IV საუკუნის დასაწყისშია ჩაწერილი და დომიციანეს ეპოქას ეხება, თუმცა ამ კონკრეტულ ადგილას ნერევსი და აქილევსი არ იხსენიებიან.

ეს განსხვავება უნდა შენარჩუნდეს, განსაკუთრებით მაშინ, როცა შემოკლებული ცხოვრებები ფლავიუსთა დინასტიის მონათესავე პირებს ერთმანეთში ურევს და ფლავიუს კლემენსს წმინდანის საქმროდ აქცევს. თავად „აქტებში“, როგორც ისინი NASSCAL-ის სამეცნიერო კატალოგშია შეჯამებული, საქმროს ავრელიანე ჰქვია, ამიტომ მისი კლემენსით ჩანაცვლება წყაროებს შორის დამატებით აღრევას იწვევს.

საეკლესიო ხსოვნა

რომის კათოლიკურ ეკლესიაში წმინდა ნერევსსა და აქილევსს 12 მაისს მოიხსენიებენ, ზოგადი რომაული კალენდრის არასავალდებულო ხსენებით. მათი თაყვანისცემის სიძველეს ადასტურებს წმინდა გრიგოლ დიდის სახარებისეულ ჰომილიათაგან 28-ეც, რომელიც მოწამეთა ტაძარში, მათ დღესასწაულზე წარმოითქვა, თუმცა მქადაგებელი რაიმე კონკრეტულ ბიოგრაფიულ ცნობას არ ამატებს.

სლავურ სვინაქსარულ ტრადიციაში ამავე ხსოვნის გადმოღებამ თავისებური გზა განვლო, რადგან შუა საუკუნეების ტექსტებმა, გრიგოლის ჰომილიაზე დაყრდნობით, სახელები სახეცვლილი ფორმით, იერემიად და არქილიოსად, გადმოსცეს. ამ სახელებით ხსენება 6 აპრილს შევიდა, და ეს ფაქტი მისი კონკრეტული სვინაქსარული წარმომავლობის მითითებით უნდა მოვიხსენიოთ და არა მთელი მართლმადიდებელი ეკლესიის ერთიან კალენდარულ პრაქტიკად წარმოვადგინოთ.

რომაული ტრადიციიდან ფერწერამდე

დომიტილასა და ორი მოწამის ერთად ყოფნას წინა პლანზე წამოწევს კრისტოფორო რონკალი, პომარანჩოდ წოდებული, ნამუშევარში, რომელიც მან დაახლოებით 1598–1599 წლებში რომის Santi Nereo e Achilleo-ს ტაძრისთვის შექმნა. ცენტრში წმინდანი ქალი დგას გვირგვინითა და პალმის რტოთი, ორ მამაკაცის ფიგურას შორის, ზემოთ კი ანგელოზებს გვირგვინები უჭირავთ, რითაც ყურადღება მიწიერი განსაცდელიდან მოწამეობის ზეციურ აღიარებაზე გადადის.

რუბენსთან, 1608 წელს, იგივე ჯგუფი სხვაგვარ დინამიკას იძენს: ჟესტები და სამოსის მდიდრული ნაკეცები ფიგურებს ანგელოზთა სიმრავლის ქვეშ ერთმანეთს უკავშირებს. Santa Maria in Vallicella-ს ნამუშევარი გადმოცემის გვიანდელ სახვით ცხოვრებას მიეკუთვნება, საიდანაც მხატვარი წმინდანთა უკვე ჩამოყალიბებულ ჯგუფს იღებს, თუმცა ეს დაჯგუფება მათი საერთო მოღვაწეობის დამოუკიდებელ ისტორიულ მტკიცებულებას არ წარმოადგენს.

იმავე მხატვრის უფრო ადრეულ, 1606–1607 წლების კომპოზიციაში, რომელიც გრენობლის მუზეუმშია დაცული, დომიტილა და ორი მოწამე წმინდა გრიგოლის გარშემო შეკრებილ უფრო ფართო კრებულში ერთვებიან, ღვთისმშობლის ყრმიანი ხატის ქვეშ. პირთა შერჩევა უკავშირდება იმ წმინდა ნაწილებს, რომლებიც ინახებოდა რომის იმ ეკლესიაში, რომლისთვისაც სურათი იყო განკუთვნილი, ხოლო მზერები და სხეულთა მოძრაობა მნახველს ზედა ნაწილისკენ მიმართავს, სადაც ხატს ანგელოზები და მცენარეული ორნამენტი გარს ერტყმის.

წყაროები და ლიტერატურა

• Burke, T. (2024). „Acts of Nereus and Achilleus“. e-Clavis: Christian Apocrypha, NASSCAL.
• Eusebius of Caesarea. საეკლესიო ისტორია, III, 18. ინგლისური თარგმანი: Arthur Cushman McGiffert, გამოცემა: Philip Schaff, Nicene and Post-Nicene Fathers, მეორე სერია, ტ. 1 (1890). Christian Classics Ethereal Library.
• Istituto Centrale per il Catalogo e la Documentazione. „I Santi Nereo, Achilleo e Domitilla“. Catalogo generale dei Beni Culturali, № 1201030011.
• Musée de Grenoble. „Saint Grégoire pape, entouré de saints et de saintes, vénérant l’image miraculeuse de la Vierge à l’Enfant, dite de Santa Maria in Vallicella“. რუბენსის ნამუშევრის სამეცნიერო აღწერა, 1606–1607.
• Pontifical Commission for Sacred Archaeology. „Catacombs of Domitilla“. რომის კატაკომბების მიმოხილვის ერთ-ერთი განყოფილება.
• University of Oxford (2018). „E07153: Latin poem by Pope Damasus, for an inscription commemorating Nereus and Achilleus“. The Cult of Saints in Late Antiquity, ჩანაწერი E07153.
• Zaitsev, D. V. (2022). „Нерей и Ахилий“. Православная энциклопедия, ტ. 49, გვ. 32–34.