ჰეროდოტე: ისტორიკოსი ჰალიკარნასიდან და ბერძნულ-სპარსული ომების კვლევა

თხზულების პირველსავე წინადადებაში გვხვდება ორი სიტყვა, რომლებსაც შემდგომში მთელი მეცნიერებისთვის უნდა მიეცათ სახელი: ἱστορίης ἀπόδεξις. ჰეროდოტესთვის ἱστορίη კვლევას ნიშნავდა, ანუ ცოდნას, რომელიც კითხვებით, მოგზაურობითა და მოწმობების შედარებით მოიპოვება. ἀπόδεξις კი ამ კვლევის შედეგების საჯარო გადმოცემა იყო. მისი მიზანი, როგორც თავად აყალიბებს, ის იყო, რომ დროს არ წაეშალა ადამიანთა ნაღვაწი და ბერძენთა თუ ბარბაროსთა დიდი და საკვირველი საქმენი უსახელოდ არ დარჩენილიყო. უპირველეს ყოვლისა კი სურდა ეჩვენებინა, რა მიზეზით ებრძოდნენ ისინი ერთმანეთს.

ისტორიის მამა მას ციცერონმა უწოდა. იმავე ფრაზაში, თუმცა, ისიც შენიშნა, რომ მის თხზულებაში უთვალავი მითი გვხვდება. ეს ორმაგი შეფასება ჰეროდოტეს უკვე ორი ათასწლეულია თან სდევს.

ჰალიკარნასიდან თურიოიმდე

მისი ცხოვრების შესახებ ცოტა რამ ვიცით დანამდვილებით. ცნობების უმეტესობა გვიანდელი წყაროებიდან მომდინარეობს, ზოგი კი ძალიან გვიანდელიდან, როგორიცაა X საუკუნეში შედგენილი ბიზანტიური ლექსიკონი „სუდა“. იგი დაიბადა კარიის ჰალიკარნასში, დღევანდელ ბოდრუმში, დაახლოებით ძვ. წ. 484 წელს. ეს თარიღი ანტიკურ გამოთვლებს ეყრდნობა და ზუსტად არ უნდა იქნეს მიჩნეული. ქალაქი დაარსებით დორიული იყო, თუმცა ძლიერი იონიური ელემენტი ჰქონდა. იმ დროს მას ადგილობრივი ტირანები მართავდნენ, სპარსეთის მეფის ვასალები. ამ სახლიდან იყო არტემისიაც, რომელიც თავისი ხომალდებით ქსერქსეს სალამინთან ახლდა. ჰეროდოტე მას რამდენიმე გვერდს უთმობს, და არცთუ აღტაცების გარეშე.

მისი ოჯახი ქალაქის არისტოკრატიას ეკუთვნოდა, გადმოცემით კი მისი ნათესავი იყო ეპიკური პოეტი პანიასისი. ახალგაზრდა ჰეროდოტე ტირანი ლიგდამისის დამხობის მცდელობაში მონაწილეობდა და ამის გამო სამოსზე გაიქცა. იგი ტირანის დაცემის შემდეგ დაბრუნდა, ძვ. წ. 454 წლამდე რაღაც დროს. შემდეგ დიდი მოგზაურობები მოჰყვა, ან ყოველ შემთხვევაში ის მოგზაურობები, რომლებზეც თავად გვაგულისხმებინებს. ამ მოგზაურობების დათარიღება და რეალური მასშტაბი დღემდე ღია საკითხად რჩება.

ძვ. წ. 440-იანი წლების შუა ხანებში იგი ათენში გვხვდება. ანტიკური მოწმობების თანახმად, იქ თავისი თხზულების საჯარო კითხვებს მართავდა. პლუტარქე სოფოკლესთან მის მეგობრობაზე მიუთითებს. ცნობებს ქალაქისგან მიღებული პატივისა და ფულადი ჯილდოს შესახებ თანამედროვე მკვლევრები სიფრთხილით ეკიდებიან. ადრე უეჭველად მიაჩნდათ, რომ პერიკლემ მასზე ღრმა გავლენა მოახდინა, დღეს კი სურათი უფრო ზომიერია. იგი არც პერიკლეს ფანატიკური თაყვანისმცემელი იყო და არც ათენის უბრალო აპოლოგეტი.

შემდგომ იგი თურიოის დაუკავშირდა — კოლონიას, რომელიც ათენელთა ინიციატივით ტარენტის ყურეში ძვ. წ. 444/3 წელს დაარსდა. არ ვიცით, პირველ კოლონისტთა შორის იყო თუ არა. კავშირი, ყოველ შემთხვევაში, იმდენად მჭიდრო იყო, რომ არისტოტელე თხზულების დასაწყისს ციტირებს როგორც „Ἡροδότου Θουρίου“, ანუ თურიოელი ჰეროდოტესას, და არა ჰალიკარნასელისას. ზოგიერთი ანტიკური წყაროს თანახმად, იქვე გარდაიცვალა და დაკრძალეს. არცერთი წყარო არ ამბობს, როდის. თხზულებაში მინიშნებებია პელოპონესის ომის პირველი წლების მოვლენებზე, ამიტომ „ისტორიის“ გამოქვეყნებას ჩვეულებრივ ძვ. წ. 430–424 წლებით ათარიღებენ.

„ისტორიის“ არქიტექტურა

„ისტორია“ ცხრა წიგნადაა შემონახული. ეს დაყოფა ელინისტური ხანის ფილოლოგებს ეკუთვნის, ხოლო მუზების სახელები, რომლებსაც თითოეული წიგნი ატარებს, ასევე მოგვიანებით დაემატა. თხზულება იონიურ დიალექტზეა დაწერილი და ლიდიის მეფე კროისოსით იწყება. კიროსის მიერ მისი დამხობა სპარსული ექსპანსიის გზას ხსნის, ეს ექსპანსია კი თხრობის ხერხემალს ქმნის. ყოველთვის, როცა სპარსელები ახალ ხალხს აღწევენ, ჰეროდოტე ჩერდება მის აღსაწერად: მის ქვეყანას, ჩვეულებებს, ღმერთებს და ყოველივე საკვირველს, რაც ნახა ან გაიგონა. ამგვარად, მეორე წიგნი, კამბისეს ლაშქრობის საბაბით, თითქმის მთლიანად ეგვიპტეს ეძღვნება. მეოთხე სკვითებს ეხება, დარიოსის დუნაის გაღმა ლაშქრობის საბაბით.

ეს ექსკურსები, ანუ „ლოგოსები“, როგორც მათ უწოდებენ, ზოგჯერ აბნევდა მკითხველს, რომელიც პირდაპირ თხრობას ეძებს. მაგრამ თვითნებური ისინი არ არის. ისინი სპარსელთა დაპყრობების გეოგრაფიას მიჰყვება. ძვ. წ. 499 წლის იონიის აჯანყებიდან მოყოლებული რიტმი მჭიდროვდება: მარათონი, ქსერქსეს ლაშქრობა, თერმოპილე, არტემისიონი, სალამინი, პლატეა, მიკალე. ქსერქსეს შემოსევა თხზულების თითქმის ერთ მესამედს იკავებს. „ისტორია“ ძვ. წ. 479 წლის ბრძოლებიდან ცოტა ხნის შემდეგ სრულდება, ჰელესპონტოსზე მდებარე სესტოსის აღებით.

„ვალდებული ვარ, გადმოვცე ნათქვამი“

თავისი მეთოდი ჰეროდოტეს არასოდეს გადმოუცია სისტემურად. იგი მიმოფანტული შენიშვნებიდან უნდა გამოვიყვანოთ. მეორე წიგნში ის ცოდნის სამ გზას გამოყოფს. პირველია ხილვა (ὄψις), ანუ ის, რაც საკუთარი თვალით ნახა. მეორეა მსჯელობა (γνώμη), მისი პირადი შეფასება. მესამეა ისტორიე (ἱστορίη), კვლევა შეკითხვების გზით. მისი წყაროები უმთავრესად ზეპირია: ქურუმები, მოხელეები, ომის მონაწილეთა შთამომავლები, იმ ადგილების მცხოვრებნი, რომლებსაც აღწერს. ჰეკატეოს მილეტელს, თავის უმნიშვნელოვანეს წინამორბედს, წყაროდ მხოლოდ ორჯერ ასახელებს. თუმცა უეჭველია, რომ მას უფრო ხშირად იყენებდა, ვიდრე აღიარებს.

ხშირად ერთი და იმავე მოვლენის ერთზე მეტ ვერსიას მოიყვანს და მკითხველს განსჯას მიანდობს. მეშვიდე წიგნში იგი არგოსის პოზიციას განიხილავს სპარსელების მიმართ. სწორედ იქ აყალიბებს პრინციპს, რომელიც მთელი თხზულების ეპიგრაფადაც გამოდგებოდა: „ἐγὼ δὲ ὀφείλω λέγειν τὰ λεγόμενα, πείθεσθαί γε μὲν οὐ παντάπασιν ὀφείλω“. სხვა სიტყვებით, ვალდებულია ჩაიწეროს ყველაფერი, რასაც ამბობენ, მაგრამ არა — ყველაფერი დაიჯეროს.

მისი მსოფლმხედველობა ბევრ არქაულ ელემენტს ინარჩუნებს: ქედმაღლობის ღვთიურ სასჯელს, ორაკულებს, რომლებიც ახდება, გამაფრთხილებელ სიზმრებს. ეს ელემენტები, თუმცა, რაციონალურ ცნობისმოყვარეობასთან თანაარსებობს. ჰეროდოტე ხალხთა ჩვეულებებს ადარებს, ეჭვქვეშ აყენებს ახსნებს, რომლებიც გულუბრყვილოდ ეჩვენება, და დაჟინებით იკვლევს ნილოსის სათავეებს.

ისტორიის მამა თუ მითების მთხრობელი?

პირველი ეჭვი უშუალოდ მომდევნო ისტორიკოსისგან მოვიდა. თუკიდიდემ, ისე რომ მისი სახელი არ უხსენებია, შეასწორა „ისტორიაში“ არსებული შეცდომები, მაგალითად, სპარტელი მეფეების ვითომდა ორმაგი ხმა. მან ისიც აღნიშნა, რა მცირე ძალისხმევას იჩენს უმრავლესობა ჭეშმარიტების საძიებლად: „οὕτως ἀταλαίπωρος τοῖς πολλοῖς ἡ ζήτησις τῆς ἀληθείας“. მკვლევართა უმეტესობა ამ ნიშნისმოგებას წინამორბედისკენ მიმართულად მიიჩნევს.

ხუთასზე მეტი წლის შემდეგ კიდევ უფრო მკაცრი იყო პლუტარქე. ტრაქტატში „ჰეროდოტეს ბოროტგანზრახულობის შესახებ“ მან იგი მიკერძოებასა და არაკეთილსინდისიერებაში დაადანაშაულა და ბარბაროსთა მოყვარე უწოდა. პლუტარქე ბეოტიელი იყო, ქერონეიდან. იგი ვერ პატიობდა იმას, თუ როგორ წარმოაჩინა „ისტორიამ“ თებეს მიდიზმი, ანუ თებელთა თანამშრომლობა სპარსელებთან. ადგილობრივი პატრიოტიზმი, მართალია, ანტიკურ კრიტიკას არასოდეს აკლდა.

თანამედროვე კვლევა ორ უკიდურესობას შორის მოძრაობდა. გერმანელი ფილოლოგი ფელიქს იაკობი 1913 წელს ინფორმატორებზე მითითებებს სიტყვასიტყვით კითხულობდა. ჰეროდოტეში იგი ხედავდა თვითმხილველს, რომელსაც ევქსინის პონტოდან ეგვიპტემდე და ბაბილონამდე ემოგზაურა. დეტლევ ფელინგი, პირიქით, ამტკიცებდა, რომ წყაროებზე მითითებები დიდწილად ლიტერატურული ხერხია. სხვა მკვლევრები ამჯობინებენ, ისინი წაიკითხონ როგორც მინიშნებები იმაზე, თუ სად ეგულებოდა ისტორიკოსს ცნობის მოპოვების შესაძლებლობა.

არსებობს, ყოველ შემთხვევაში, ადგილები, სადაც თხრობა დამოუკიდებელ წყაროებთან შედარებით მოწმდება და ამ შემოწმებას უძლებს. ჰეროდოტეს მიხედვით, ექვსი სპარსელი დიდებული დარიოსთან ერთად შეითქვა უზურპატორი მოგვის დასამხობად. ექვსიდან ხუთი სახელი ემთხვევა იმ სახელებს, რომლებიც თავად დარიოსმა ამოკვეთა ბეჰისთუნის სამენოვან წარწერაში. ბეჰისთუნი, რა თქმა უნდა, გამარჯვებულის ოფიციალური ვერსიაა, და ეს მხედველობიდან არ უნდა გამოგვრჩეს.

ისტორიკოსის პორტრეტები

ჰეროდოტეს სიცოცხლეშივე შექმნილი პორტრეტი არ შემორჩენილა. ყველა თავი, რომელიც მის სახელს ატარებს, რომაული ხანის ასლია. მაგალითად, ნიუ-იორკის მეტროპოლიტენის ბიუსტი 1891 წლამდე ცოტა ხნით ადრე იპოვეს ქვემო ეგვიპტის ბენჰაში, ანტიკურ ათრიბისში. იგი ახ. წ. II საუკუნით თარიღდება და ბრინჯაოს ქანდაკების მრავალ ასლთაგან ერთად მიიჩნევა; ეს ქანდაკება, დიდი ალბათობით, ძვ. წ. IV საუკუნის პირველ ნახევარს ეკუთვნოდა.

ათენში, ძველი აგორის მუზეუმში, რომელიც ატალოსის სტოაშია განთავსებული, გამოფენილია წვერიანი მამაკაცის თავი პენტელიკონის მარმარილოსგან, 1933 წლის აღმოჩენა. მამაკაცი მელოტია, თმა გვერდებზე ეშვება და ყურებს თითქმის ფარავს. წვერი შუაზეა გაყოფილი, ცხვირი კი დაკარგულია. გათხრების არქივში თავი ახ. წ. II საუკუნის რომაულ ნამუშევრადაა აღრიცხული, ჰეროდოტესთან გაიგივებას კი კითხვის ნიშანი ახლავს.

ნეაპოლში, ეროვნული არქეოლოგიური მუზეუმის ორმაგ ჰერმაზე, მისი თავი ზურგით ეკვრის თუკიდიდეს თავს — იმ კაცისას, რომელმაც იგი ასე ცივად შეასწორა.