მასტოროხორია: პირსოიანი, ვურბიანი, გორგოპოტამოსი და პლიკატი

კონიცის მასტოროხორიაში, გრამოსის ფერდობებსა და სარანდაპოროსის უფრო ფართო მხარეში, სამშენებლო ხელოვნება თაობების განმავლობაში განსაზღვრავდა მცხოვრებთა პროფესიულ ცხოვრებას. ამ მთის დასახლებებიდან გადიოდნენ ოსტატთა ჯგუფები, რომლებიც მშობლიური კუთხიდან შორს იღებდნენ სამშენებლო სამუშაოებს: თან ტექნიკური ცოდნა მიჰქონდათ და სხვა მხარეებში შეძენილი გამოცდილებით ბრუნდებოდნენ. პირსოიანი და ვურბიანი ამ ტრადიციის უძველეს კერებს შორის მოიაზრება, გორგოპოტამოსში კი განსაკუთრებით ხეზე კვეთა განვითარდა. პლიკატიც ამავე მთიან სამყაროს ეკუთვნის, თავისი საკუთარი სათემო ისტორიით.

თუმცა სახელწოდებასთან დაკავშირებით ერთი დაზუსტებაა საჭირო. ისტორიულ-კულტურული ტერმინი „მასტოროხორია“ უფრო ფართოდ გამოიყენება, ვიდრე ყოფილი მასტოროხორიის მუნიციპალიტეტის სახელი. ამ მუნიციპალიტეტში, რომლის ცენტრიც პირსოიანი იყო, ოთხივე სოფელი შედიოდა, ვიდრე 2010 წლის ადმინისტრაციული რეფორმით იგი არ გაუქმდა და მისი დასახლებები კონიცის მუნიციპალიტეტს არ შეუერთდა.

სამუშაო სოფლის საზღვრებს მიღმა

რთული რელიეფი და ფართო მიწათმოქმედების შეზღუდული შესაძლებლობები ხელს უწყობდა სამშენებლო ხელობებისკენ მიბრუნებას. ამ სპეციალიზაციას აძლიერებდა უფროსებთან შეგირდობა, ოსტატთა ჯგუფებისა და ოჯახური კავშირების ფარგლებში. ეპირელ ოსტატებზე არსებულ საუნივერსიტეტო დოკუმენტაციაში აღწერილია ცოდნის გადაცემა უშუალოდ სამშენებლო მოედანზე, სადაც ახალგაზრდა თანდათან სწავლობდა მასალების თვისებებისა და კონსტრუქციის მოთხოვნების ამოცნობას.

სამუშაო ჯგუფებს, ცნობილ „ბულუკებს“, მეთაურობდა პროტომასტორი, ანუ მთავარი ოსტატი, რომელიც სამუშაოს ეძებდა და შეთანხმებებზე მოლაპარაკებას აწარმოებდა. ჯგუფში სხვადასხვა სპეციალობის ხელოსნები და შეგირდები შედიოდნენ, განსხვავებული პასუხისმგებლობითა და ანაზღაურებით. ჩვეულებრივ, ისინი ყველიერის შემდეგ მიდიოდნენ და ზამთრის მოახლოებისას ბრუნდებოდნენ, თუმცა ეს სეზონური სქემა სამუშაოდ წასვლის ყველა შემთხვევას არ მოიცავდა.

ოსტატებს შორის ურთიერთობისთვის იყენებდნენ კუდარიტიკას, პირობით პროფესიულ ენას, რომელიც ჯგუფის საუბრებს გარეშე პირებისგან იცავდა. მისი გამოყენება შრომის ისეთ სამყაროს უკავშირდებოდა, სადაც ხელობასა და შეკვეთებზე ხელმისაწვდომობას ოჯახის გადარჩენისთვის პირდაპირი მნიშვნელობა ჰქონდა.

პირსოიანი, სამშენებლო ტრადიცია და მისი მოწმობები

პირსოიანში ოსტატობამ სოფლის ეკონომიკაში ცენტრალური ადგილი დაიკავა, მცირე მასშტაბის მიწათმოქმედებასა და მესაქონლეობასთან ერთად. მცხოვრებთა პროფესიული გადაადგილებები ხსნის, რატომ უკავშირდება შედარებით მცირე დასახლების ისტორია ნაგებობებს მრავალ სხვა მხარეში. სოფელი სამუშაოდ გასვლის ამოსავალი წერტილი იყო, მაგრამ ამავე დროს ადგილიც, სადაც ხელოსნები ბრუნდებოდნენ და სადაც ოჯახურ ვალდებულებებსა და კავშირებს ინარჩუნებდნენ.

მის ღირსშესანიშნავ ნაგებობებს შორისაა წმინდა ნიკოლოზისა და წმინდა გიორგის ეკლესიები. ეს უკანასკნელი საინტერესოა როგორც თავისი კონსტრუქციით, ისე შიდა მორთულობით, სადაც ხეზე კვეთა მხატვრობას ხვდება. საეკლესიო შენობებში შესაძლებელია ხელობათა ამ თანამშრომლობის თვალის მიდევნება, რომელიც ხშირად იკარგება, როცა მთელ ნაწარმოებს ზოგადად „ოსტატებს“ მივაწერთ.

განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს მასალას, რომელიც ეპირელი ოსტატების მუზეუმისთვის შეგროვდა. იარაღები და ხელშეკრულებები, ნამუშევრების ფოტოები, მარშრუტების ჩანაწერები კვლევის ისეთ შესაძლებლობებს იძლევა, რომლებიც შემორჩენილი ნაგებობების დათვალიერებას სცილდება. მაგალითად, ერთ ხელშეკრულებას შეუძლია ნათელი მოჰფინოს მშენებლობის ეკონომიკურ მხარეს, რომელსაც დასრულებული შენობის იერსახე უხილავს ტოვებს.

ვურბიანი და განათლების ადგილი

პირსოიანთან ერთად ვურბიანი მხარის ერთ-ერთ უდიდეს ოსტატთა სოფლად მოიხსენიება. მის ისტორიაში, ამასთან, საგანმანათლებლო საქმიანობაც გამოირჩევა. ძველი სასწავლებელი, სქოლარქიონი, მთელი მხარისთვის მნიშვნელოვანი დაწესებულება იყო: იგი თემს სასკოლო განათლებასთან და მშენებლობის ფარგლებს გასცდენილ პროფესიულ გზებთან აკავშირებდა. მეცოვიოს ეროვნული პოლიტექნიკური უნივერსიტეტის შესაბამისი აღწერა აღნიშნავს, რომ სქოლარქიონი უკვე XIX საუკუნიდან მოქმედებდა.

ეს მხარე სოფლის უფრო სრულად გააზრების საშუალებას იძლევა. პროფესიული სპეციალიზაცია თანაარსებობდა მცდელობასთან, რომ ბავშვებს სხვა შესაძლებლობები მისცემოდათ, ხოლო საგანმანათლებლო დაწესებულების შენახვა ისეთ დაინტერესებას გულისხმობდა, რომელიც ერთი ოჯახის საჭიროებებს სცილდებოდა.

ვურბიანის საეკლესიო ძეგლებს შორისაა ღვთისმშობლის ეკლესია, ღირსშესანიშნავი კანკელითა და ხიონადესელი ხატმწერების ხატებით. მათი არსებობა მეზობელ თემებს შორის მხატვრულ კავშირებს ავლენს, სადაც სხვადასხვა ხელობის ოსტატები ერთსა და იმავე ნაგებობაში შეიძლება შეხვედროდნენ ერთმანეთს.

გორგოპოტამოსი, ხეზე მკვეთავთა ძველი ტურნოვო

კონიცის გორგოპოტამოსი, ადრე ტურნოვოს სახელით ცნობილი, ხეზე კვეთის მნიშვნელოვანი კერა იყო. ტურნოველი ოსტატები საეკლესიო ნამუშევრებსაც იღებდნენ და საცხოვრებელ სახლებშიც მუშაობდნენ, განსაკუთრებით კი ეკლესიების მორთულობაში იყვნენ დახელოვნებულნი. კანკელები და სამღვდელმთავრო ტახტები მოითხოვდა ნახაზის ცოდნას, ხის სათანადო მომზადებას და დაჟინებულ ხელით შრომას.

ეკატერინე პოლიმერუ-კამილაკის კვლევაში ტურნოველ ხეზე მკვეთავებზე, რომლის ფრაგმენტებიც შესულია სასწავლო გამოცემაში „ფოლკლორი – ტრადიციული კულტურა“, ოჯახი ხელოვნების გადაცემის ძირითად სივრცედ წარმოჩნდება. შეგირდები დამხმარე სამუშაოებით იწყებდნენ და მთავარი ოსტატის ზედამხედველობით ნახაზზე გადადიოდნენ.

დეკორატიულ მოტივებს მკვეთავები ბუნების სამყაროსა და ბიბლიური თხრობებიდან იღებდნენ. ნახაზის ხეზე გადატანა შესაძლებელი იყო დახვრეტილი ქაღალდითა და ფხვნილით, რათა ხაზები კვეთის დაწყებამდე აღბეჭდილიყო. არანაკლებ გადამწყვეტი იყო მასალის შერჩევა. ფართოდ იყენებდნენ კაკლის ხეს, ხოლო ახალი თაობის ოსტატები, მაგალითად ვასილიოს სკალისტისი, რომბოლოთიც, ანუ ბოსნიური ფიჭვით, მუშაობდნენ.

პლიკატი და მთის თემის კავშირები

გრამოსის ფერდობებზე მდებარე პლიკატი მასტოროხორიის ისტორიას მთის გარემოსა და მცხოვრებთა გადაადგილებებს უკავშირებს. საბერძნეთ-ალბანეთის საზღვართან სიახლოვე თემის შესწავლას განსაკუთრებულ ინტერესს სძენს, რადგან ადგილობრივი კავშირები ცვალებად ისტორიულ პირობებში ყალიბდებოდა.

ქრისანთი ვასაკუს საარქივო ეთნოგრაფია, შესრულებული იოანინის უნივერსიტეტში, პლიკატს ოჯახური მეხსიერებისა და თემის ორგანიზაციის ჭრილში განიხილავს. საქორწინო კავშირები მეზობელ დასახლებებთან, მათ შორის გორგოპოტამოსთან და ვურბიანთან, პროფესიულ გადაადგილებებსა და ეკონომიკურ გაცვლებს უკავშირდებოდა. ამგვარად, ნათესაობა სოფლებს შორის ურთიერთობის გზებს ხსნიდა, მიუხედავად მანძილებისა და ძნელად სავალი რელიეფისა.

სახლი ოსტატების არყოფნისას

მრავალთვიანი გარე სამუშაო გავლენას ახდენდა იმათ ყოველდღიურობაზე, ვინც სახლში რჩებოდა. ქალებს ეკისრებოდათ საოჯახო მეურნეობისა და მიწის სამუშაოების დიდი ნაწილი, ოჯახს კი დიდი ხნის განმავლობაში უნდა ეარსება შორს მომუშავე მამაკაცების გარეშე. ისმინი ცუბარის არქიტექტურული კვლევა მასტოროხორიის შესახებ სწორედ ამ კავშირს იკვლევს შრომას, სოციალურ ორგანიზაციასა და დასახლებულ სივრცეს შორის.

ამ თვალსაწიერიდან ინტერესს იძენს ჩვეულებრივი სახლებიც და არა მხოლოდ შთამბეჭდავი საზოგადოებრივი შენობები. მათი სივრცეების განლაგება პასუხობდა ოჯახის საჭიროებებს, სურსათის შენახვას და ცხოვრების სეზონურ ცვლილებებს. მათ შესასწავლად საჭიროა აზომვითი ნახაზები და იმ ადამიანთა მოწმობები, ვინც მათში ცხოვრობდა, განსაკუთრებით ოთახების იმ დანიშნულებაზე, რომელიც დღეს უკვე შეცვლილია.