ნაუსის ზიგიები: ზურნა, დოლი და პატინადები „გენიცარებსა და ბულებში“

ნაუსაში „გენიცარებისა და ბულების“ მუსიკა განსაზღვრავს ბულუკის, ანუ მონაწილეთა ჯგუფის, სვლას ქალაქში. ზურნითა და დოლით ხდება ყოველი მოცეკვავის სახლთან მიხმობა, შემდეგ კი გადაადგილებასა და უბნებში შეჩერებებს სხვადასხვა ჰანგი ახლავს. ამ ტრადიციულ წესრიგს აღწერს ჩანაწერი არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ეროვნულ ნუსხაში, სადაც დაფიქსირებულია მუსიკის კავშირი შემსრულებელთა მოძრაობასთან. 2020 წელს წეს-ჩვეულება საბერძნეთის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ეროვნულ ნუსხაში შევიდა.

ზიგია და ხმის განაწილება

ზიგია ეწოდება საკრავთა მცირე ანსამბლს, რომელიც ტრადიციულ დაკვრაში ერთად მონაწილეობს. ზურნა და დოლი სწორედ ამგვარი დამახასიათებელი წყვილია, თუმცა გვხვდება შემადგენლობაც ორი ზურნითა და ერთი დოლით. ასეთ შემთხვევაში პრიმადორი მელოდიას ავითარებს, პასადორი, ანუ ბასადორი, კი ჩვეულებრივ ისოს იჭერს: ერთ ბგერას, რომელიც ჟღერადობას საყრდენს უქმნის. მეორე მუსიკოსს ზოგიერთ მელოდიურ ფრაზაშიც შეუძლია ჩაერთოს, როგორც ამას ceti.gr-ზე განთავსებული ორგანოლოგიური მიმოხილვა განმარტავს.

ნაუსური პრაქტიკის კონკრეტულ მაგალითებს ბერძენ ქალთა ლიცეუმის 2000 წლის გამოცემა ინახავს, რომელშიც ფსათასების ოჯახია წარმოდგენილი. 1969 წლის ჩანაწერებში ვანგელის ფსათასი ზურნაზე უკრავს, მისი ძმა დიმიტრისი კი დოლზე. 1999 წლის მასალაში ორი ზურნა ისმის, ვანგელისისა და მისი ვაჟის, დიმიტრისის, ანტონის ფსათასის დოლის თანხლებით. ამრიგად, ბერძენ ქალთა ლიცეუმის გამოცემა ანსამბლის სხვადასხვა შემადგენლობის თვალის მიდევნების საშუალებასაც იძლევა.

ზურნის ლერწმის „ცამპუნა“

საკრავის ზედა ნაწილში ორმაგი ენაკია მოთავსებული, ლერწმის პატარა დეტალი, რომელსაც „ცამპუნასაც“ უწოდებენ. იგი წვრილ ლითონის მილაკზე, კანელიზე, მაგრდება, ეს უკანასკნელი კი კლეფტისში ჯდება, ხის კორპუსის ზედა ბოლოში. კონსტრუქციას აღწერს ათენის აკადემიის ბერძნული ფოლკლორის კვლევითი ცენტრის ექსპონატის ჩანაწერი „ზურნა“.

ჩაბერვისას ენაკის ორი ფირფიტა ვიბრირებს. მელოდიას თითების განლაგება და სუნთქვის მართვა აყალიბებს, გამოცდილი მეზურნეები კი ბგერის ნაკადის გასახანგრძლივებლად წრიულ სუნთქვას მიმართავენ: ცხვირით ხანმოკლე ჩასუნთქვისას პირის ღრუში შეკავებული ჰაერი საკრავს კვლავ კვებავს. ფივოს ანოიანაკისის ნაშრომზე დაფუძნებულ ზურნის აღწერილობაში ისიც განმარტებულია, თუ როგორ ემსახურება თითების ტექნიკა და ჩაბერვა მელოდიურ შემკულობებს. შესაბამისი ფრაგმენტი ceti.gr-ზეა განთავსებული.

დოლი და მუსიკალური ნაბიჯი

მედოლე ტყავის ზედაპირებს ორი განსხვავებული ჯოხით ამუშავებს. უფრო მძიმე კოპანოსი დაბალ დარტყმებს იძლევა, წვრილი წკნელი კი მაღალსა და მსუბუქს. ტყავების დაჭიმვას სიფრთხილე სჭირდება, რადგან მასზეა დამოკიდებული ჟღერადობის სხვაობაც საკრავის ორ მხარეს შორის, როგორც ეს ipet.gr-ზეა აღწერილი.

სწორედ ამ ერთმანეთისგან განსხვავებულ დარტყმებს ეფუძნება ნაბიჯები. მედოლე მელოდიურ ფრაზას მიჰყვება და მოცეკვავეთა მოძრაობას ეხმიანება, განსაკუთრებით მაშინ, როცა ჯგუფის განლაგება იცვლება.

პატინადა თან ახლავს მსვლელობის გადაადგილებას ერთი მოედნიდან მეორეზე. ბერძნული ცეკვის პანდექტში აღწერილია ორ რიგად განლაგება, როცა მუსიკის გარკვეულ მომენტებში მოცეკვავეები ერთმანეთისკენ პირისპირ ბრუნდებიან. ეს ცვლილებები ხმლების, ე. წ. პალების, შეხვედრას უკავშირდება. dance-pandect.gr-ზე არსებული ჩანაწერი ცხადყოფს, რამდენად მჭიდროდ მიჰყვება მუსიკა მსვლელობის ჟესტებს.

გზის ჰანგები და უბნები

მელოდიისა და ადგილის შესაბამისობას ფოლკლორისტი ტაკის ბაიცისი განმარტავს თავის ზეპირ ჩვენებაში Istorima-ს არქივში. ლამნიას სამკაპისკენ სვლისას იგი რიგასის „თურიოსს“ ასახელებს. კამენადან პულიანასკენ პულიანას პატინადა მოჰყვება, მიტროპოლიის მიდამოებში კი იპატროსის პატინადა იწყება, რომლის ხმაზეც ბულუკი ბატანიების ხიდს გადადის.

კიოსკიდან წმინდა გიორგისკენ, იმავე მონათხრობის თანახმად, „კამპანა“ ისმის. მოგვიანებით, ალონიასთან მიახლოებისას, ჯერი მელოდია „კატევა ლენკუსა“ და ალონიას პატინადაზე მიდგება. მთხრობელი არაერთხელ განასხვავებს ძველი დროიდან დამახსოვრებულ პრაქტიკას ინტერვიუს დროინდელისგან; ეს განსხვავება მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული Istorima Archive-ში დაცული ჩვენების წაკითხვისასაც.

ბერძენ ქალთა ლიცეუმის დისკოგრაფიულ დოკუმენტაციაში პატინადები გამიჯნულია შეჩერებების დროს შესრულებული ცეკვებისგან. მაგალითად, „პაპადია“ და „მაკრინიცა“ ცეკვებადაა აღრიცხული, „პულიანა“ და „კამპანა“ კი პატინადებად. ბერძენ ქალთა ლიცეუმის კატალოგში მათი სახელწოდებები შესაბამის ჩანაწერებთან ერთადაა შენახული.

ამრიგად, წეს-ჩვეულების მუსიკალური არქიტექტურა გადასვლების მეშვეობით აღიქმება. ბულუკის წინსვლისას მცოდნე ჰანგით ცნობს როგორც უბანს, ისე მსვლელობის ეტაპს. მოცეკვავეს კი ცვლილება უკვე მოძრაობისას ესმის: იგი სხვების გვერდით თავის ადგილს ინარჩუნებს და მომდევნო ჟესტის სიგნალს ელოდება.

ჩაცმა და „პროსოპოსი“

გენიცარის მზადება სახლში იწყება ახლობლების დახმარებით, რომლებიც სამოსს უვლიან და ვერცხლეულს ამაგრებენ. როცა ბულუკი მოვა და ზალისტოსი გაისმის, მოცეკვავე ფანჯრიდან ან აივნიდან მიესალმება აწეული ხელებითა და ტანის რხევით. შემდეგ ჩადის, თავისიანებს ემშვიდობება და ჯგუფს უერთდება. საბერძნეთის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ბარათში აღწერილია ხტუნვით მისალმებაც, რის დროსაც ლითონის სამკაულები ჟღარუნებს.

პროსოპოსი ტარაბულოთი, როგორც ეს ნაუსის ბერძენ ქალთა ლიცეუმის კოლექციაშია დოკუმენტირებული, ნიღაბს მდიდრულ თავსაბურავთან აერთიანებს. აღრიცხულ ექსპონატში ნიღბის საფუძველი სქელი ბამბის ქსოვილი და თაბაშირია, შიგნიდან კი სანთლის ფენები აქვს. მაშასადამე, განსაზღვრება „სანთლის ნიღაბი“ დამზადების ერთ-ერთ მასალას გადმოსცემს.

თეთრ ზედაპირზე შავი წარბები და ულვაშია გამოყვანილი, ლოყები და ტუჩები კი წითლადაა შეღებილი. შუბლზე მრგვალი ოქროსფერი ნიშანია. მცირე ზომის ნახვრეტები თვალების, ცხვირისა და პირისთვისაა განკუთვნილი, ტარაბულოს ქვეშ კი შალის ქუდია, რომელზეც ნიღაბი მაგრდება. ეს დეტალები searchculture.gr-ზე წარმოდგენილ კონკრეტულ სამუზეუმო ექსპონატს ეხება.

მერიაში ბელადი დროებით აიწევს ნიღაბს, რათა თავისი ვინაობა გაამჟღავნოს და წეს-ჩვეულების შესრულების დადგენილი ნებართვა ითხოვოს. გვიან ნაშუადღევს, ალონიაში, მონაწილეები სახეებს აჩენენ, და ამიერიდან ცეკვაში ძველ გენიცარებსაც შეუძლიათ ჩაებან, უკვე უკოსტიუმოდ. მსვლელობა კამენასკენ გრძელდება, სადაც დღის ბოლო ცეკვა სრულდება, როგორც ეს საბერძნეთის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის აღწერილობაშია.

წყაროები და ლიტერატურა

• ათენის აკადემია, ბერძნული ფოლკლორის კვლევითი ცენტრი. „Ζουρνάς“ [ზურნა]. კოლექციის ჩანაწერი SearchCulture.gr-ზე.
• Ανωγειανάκης, Φ. (1991). Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα [ბერძნული ხალხური მუსიკალური საკრავები]. მე-2 გამოცემა. ათენი: Μέλισσα. ციფრული ფრაგმენტები: „Ο ζουρνάς“ [ზურნა] და „Το νταούλι“ [დოლი].
• ნაუსის ბერძენ ქალთა ლიცეუმი. „Πρόσωπος με ταράμπουλο παραδοσιακής φορεσιάς Γενίτσαρου (Μπούλας) Νάουσας“ [ნაუსის გენიცარის (ბულას) ტრადიციული სამოსის პროსოპოსი ტარაბულოთი]. კოლექციის კატალოგი SearchCulture.gr-ზე.
• ბერძენ ქალთა ლიცეუმი (2000). Νάουσα Ημαθίας, Μπούλες, Χοροί και Πατινάδες από το έθιμο της Αποκριάς με ζουρνατζήδες την οικογένεια του Βαγγέλη Ψαθά [ნაუსა, იმათია. ბულები: ცეკვები და პატინადები ყველიერის წეს-ჩვეულებიდან, მეზურნეებად ვანგელის ფსათასის ოჯახი]. ორი ციფრული დისკი და ბეჭდური გამოცემა. ტექსტები: ფივოს ანოიანაკისი, ტაკის ბაიცისი და ლევტერის დრანდაკისი.
• Μπάιτσης, Τ. „Η προσήλωση του λαογράφου Τάκη Μπάιτση στην προβολή και στην προστασία του εθίμου Γενίτσαροι και Μπούλες“ [ფოლკლორისტ ტაკის ბაიცისის ერთგულება გენიცარებისა და ბულების წეს-ჩვეულების პოპულარიზაციისა და დაცვისადმი]. ზეპირი ინტერვიუ, ჩამწერი ანტონია მარკოვიტი. Istorima-ს არქივი, EL-17048.
• საზოგადოება „გენიცარები და ბულები“ (2019). „Γενίτσαροι και Μπούλες της Νάουσας“ [ნაუსის გენიცარები და ბულები]. ელემენტის ბარათი, საბერძნეთის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ეროვნული ნუსხა, რეგისტრაცია 2020.
• ბერძნული ცეკვის პანდექტი. „Πατινάδα στη Νάουσα“ [პატინადა ნაუსაში]. ბერძნული ცეკვის ენციკლოპედია, სტატია E-A8D7E.