ქუჩუკ-კაინარჯის ზავი (1774): პირობები, მართლმადიდებელთა მფარველობის საკითხი და ბერძნული სამყარო

ქუჩუკ-კაინარჯის ზავმა, რომელიც იულიუსის კალენდრით 1774 წლის 10 ივლისს, ანუ გრიგორიანულით 21 ივლისს, დაიდო, 1768-1774 წლების რუსეთ-თურქეთის ომი დაასრულა და ძირეულად შეცვალა როგორც შავ ზღვაზე რუსეთის ყოფნის პირობები, ისე მისი ურთიერთობა სულთნის ქრისტიან ქვეშევრდომებთან. სოფელი, რომლისგანაც ზავმა სახელი მიიღო, სილისტრის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, დღევანდელ ბულგარეთში მდებარეობდა, ოსმალური დელეგაცია კი მეზობელ ბიუიუკ-კაინარჯაში იყო დაბანაკებული, სულ რამდენიმე კილომეტრის მოშორებით (თურქულად ქუჩუკ და ბიუიუკ „პატარას“ და „დიდს“ ნიშნავს), როგორც ამას ქემალ ბეიდილი აღნიშნავს ზავისადმი მიძღვნილ სტატიაში თურქეთის რელიგიურ საქმეთა ფონდის ისლამურ ენციკლოპედიაში. ზავის პირობების უმეტესობა ნათელი იყო და დავას არ იწვევდა. თუმცა მისი ორი მუხლი, მე-7 და მე-14, თითქმის მთელი საუკუნის განმავლობაში დიპლომატიური დაპირისპირების ასპარეზად იქცა, ამიტომაც შემდგომ თაობათა ცნობიერებაში ზავი აღმოსავლეთის საკითხის წარმოშობას დაუკავშირდა.

1768-1774 წლების ომი და გზა ზავისკენ

ბრწყინვალე პორტამ ომი 1768 წლის შემოდგომაზე გამოაცხადა, რადგან შეშფოთებული იყო პოლონეთის საქმეებში რუსეთის ჩარევით და საკუთარი საზღვრის დარღვევებით, რომლებიც პოლონეთის მიწაზე ატეხილ შეტაკებებს უკავშირდებოდა. საომარი მოქმედებები თითქმის თავიდანვე ოსმალთათვის არახელსაყრელად წარიმართა. რუსულმა ჯარებმა დაიკავეს მოლდავეთი და ვლახეთი, დუნაისკენ დაიძრნენ და 1771 წელს ყირიმში შევიდნენ, ხოლო ბალტიკიდან გამოსული რუსული ფლოტი ხმელთაშუა ზღვაში გამოჩნდა და ძმები ორლოვების ინიციატივით 1770 წლის პელოპონესის აჯანყება წააქეზა, რომელიც ბერძნულ ისტორიოგრაფიაში „ორლოფიკას“ სახელითაა ცნობილი. აჯანყება ჩაახშეს, რასაც მოსახლეობისთვის მძიმე შედეგები მოჰყვა. იმავე წლის ივლისში რუსულმა ფლოტმა ოსმალური ფლოტი გაანადგურა ჩეშმეს ყურეში, ქიოსის პირისპირ, და დაახლოებით ოთხი წლის განმავლობაში კიკლადების დიდ ნაწილს აკონტროლებდა.

1772 წლის დროებითმა ზავმა ფოქშანისა და ბუქარესტის კონგრესებამდე მიიყვანა საქმე, მაგრამ ორივე უშედეგოდ დასრულდა, რადგან რუსეთი დაჟინებით მოითხოვდა ყირიმელი თათრების დამოუკიდებლობას და ნახევარკუნძულის ციხესიმაგრეების დათმობას, საომარი მოქმედებები კი 1773 წლის გაზაფხულზე განახლდა. ბოლოს ზავის აუცილებლობა ორივე მხარემ იგრძნო. პეტერბურგს შიგნით პუგაჩოვის აჯანყებასთან ჰქონდა საქმე, პორტამ კი, რომლის ტახტზეც 1774 წლის იანვარში აბდულ-ჰამიდ I ავიდა, იმავე წლის ივნისში კოზლუჯასთან დამარცხება განიცადა, რის შემდეგაც დიდი ვეზირი მუჰსინზადე მეჰმედ-ფაშა შუმლაში აღმოჩნდა ალყაში მოქცეული ფელდმარშალ პიოტრ რუმიანცევის ჯარების მიერ.

მოლაპარაკებები რუმიანცევის შტაბში სულ რამდენიმე დღე გაგრძელდა. რუსულ წყაროებში რუსული მხრიდან ხელმომწერად მოხსენიებულია გენერალ-ლეიტენანტი თავადი ნიკოლაი რეპნინი, ოსმალურ დელეგაციას კი შეადგენდნენ აჰმედ რესმი-ეფენდი და იბრაჰიმ მუნიბ-ეფენდი, რომლებიც დიდი ვეზირის თანხმობით მოქმედებდნენ. ტექსტი შედგა რუსულ, თურქულ და იტალიურ ენებზე, და ამ მრავალენოვნებას მოულოდნელი მნიშვნელობა უნდა შეეძინა რელიგიური პირობების განმარტებისთვის. სხვაობები, სხვათა შორის, თარიღშიც არსებობს: ოსმალურ ჩანაწერებში 26 ივლისი დამკვიდრდა, რაც რატიფიცირებული ტექსტების გაცვლას უკავშირდება.

ზავის ძირითადი პირობები

ზავი მოიცავს პრეამბულას, ოცდარვა მუხლს და ცალკე საიდუმლო მუხლს საომარი კონტრიბუციის შესახებ. ზოგიერთი მუხლი სამშვიდობო ხელშეკრულებებისთვის ჩვეულ საკითხებს აწესრიგებდა, როგორიცაა საყოველთაო ამნისტია ან ტყვეთა გაცვლა, სხვები კი რუსეთ-ოსმალეთის ურთიერთობებში უპრეცედენტო დებულებებს შემოიღებდა.

ყირიმის „დამოუკიდებლობა“

მე-3 მუხლი ყირიმისა და მეზობელი მხარეების თათრებს ცნობდა თავისუფლად და ყოველგვარი უცხო ხელისუფლებისგან დამოუკიდებლად, ხანით, რომელსაც თავად აირჩევდნენ ჩინგიზ-ხანის შთამომავალთაგან. პორტისგან პოლიტიკურ ჩამოშორებას რელიგიური არ მოჰყოლია, რადგან სულთანი, როგორც ხალიფა, ნახევარკუნძულის მუსლიმებზე რელიგიურ ავტორიტეტს ინარჩუნებდა და პარასკევის ქადაგება (ხუტბა) მისი სახელით უნდა წარმოთქმულიყო. პოლიტიკური სუვერენიტეტისა და რელიგიური ხელისუფლების ეს გამიჯვნა პორტას გავლენის ერთგვარ საყრდენს უტოვებდა, რომელიც არასაკმარისი აღმოჩნდა. სახანოს დამოუკიდებლობა ხანმოკლე გამოდგა. რუსეთის გავლენა ერთიმეორის მიყოლებით გამეფებულ ხანებზე მანამდე ძლიერდებოდა, სანამ ეკატერინე II-მ 1783 წელს ყირიმი არ შეიერთა. საკითხი კვლავ წამოიჭრა 1787-1792 წლების ახალი რუსეთ-თურქეთის ომით, რომელიც იასის ზავით დასრულდა და ნახევარკუნძულზე რუსეთის ბატონობა განამტკიცა. იმ წლების დაძაბულობას ასახავს შავიზღვისპირა ქვეყნების რუკის დეკორატიული კარტუში, რომელიც 1788 წელს ბერლინში გამოსცა კარტოგრაფმა დანიელ ფრიდრიხ ზოცმანმა; ლეიდენის უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკების აღწერილობის თანახმად, მასზე ეკატერინე II და აბდულ-ჰამიდ I ერთმანეთის პირისპირ არიან გამოსახული.

ციხესიმაგრეები, საზღვრები და ნაოსნობა

მე-18-21 მუხლებით რუსეთმა მიიღო კინბურნის ციხესიმაგრე დნეპრის შესართავთან, ქერჩისა და ენიკალეს ციხესიმაგრეები, რომლებიც აზოვის ზღვიდან შავ ზღვაში გასასვლელს უზრუნველყოფდა, ქალაქი აზოვი თავისი მხარით და ყაბარდო კავკასიაში, ხოლო მისი საზღვარი სამხრეთ ბუგამდე გადაიწია. გრძელვადიან პერსპექტივაში უფრო დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა მე-11 მუხლს, რომლითაც რუსულმა სავაჭრო გემებმა შავ ზღვასა და სრუტეებში თავისუფალი ნაოსნობის უფლება მოიპოვეს ყველაზე ხელსაყრელი რეჟიმით მოსარგებლე სახელმწიფოების პრივილეგიებით, რუსეთმა კი უფლება მიიღო, კონსულები დაენიშნა იქ, სადაც საჭიროდ ჩათვლიდა. უფლება მხოლოდ სავაჭრო გემებზე ვრცელდებოდა, სამხედრო ხომალდებისთვის კი სრუტეები კვლავ დახურული რჩებოდა. მიუხედავად ამისა, შავი ზღვა აღარ იყო ჩაკეტილი ოსმალური ზღვა. რუსეთმა ამასთან მუდმივი დიპლომატიური წარმომადგენლობა მიიღო კონსტანტინოპოლში, პორტამ კი ვალდებულება აიღო, იმპერატრიცისთვის ფადიშაჰის ტიტული მიეგო. დაბოლოს, საიდუმლო მუხლი ითვალისწინებდა 15 000 ქისის, ანუ 7 500 000 ყურუშის ოდენობის კონტრიბუციის გადახდას სამ ნაწილად.

სამთავროები და ეგეოსი

მოლდავეთი და ვლახეთი, ისევე როგორც ბესარაბიის ციხესიმაგრეები, პორტას გარკვეული პირობებით დაუბრუნდა, მათ შორის ამნისტიითა და ქრისტიანული ღვთისმსახურების თავისუფალი აღსრულებით, ხოლო მე-16 მუხლი რუსეთის წარმომადგენლებს ორივე სამთავროს სასარგებლოდ შუამდგომლობის უფლებას აძლევდა. ანალოგიურ ვალდებულებებს ითვალისწინებდა მე-17 მუხლი არქიპელაგის კუნძულებისთვის, რომლებიც რუსეთმა დააბრუნა იმ პირობით, რომ პორტა ამნისტიას მიანიჭებდა რუსულ ფლოტს მიმხრობილთ და არ შეავიწროებდა ქრისტიანულ რელიგიას. ბერძნებისთვის საინტერესოა აგრეთვე 25-ე მუხლი, რომელიც ტყვეებისა და მონების უსასყიდლოდ განთავისუფლებას აწესებდა და გასათავისუფლებელ ქრისტიანთა შორის პირდაპირ ასახელებდა პელოპონესელებსა და კუნძულელებს, როგორც ეს ჩანს მუხლის ტექსტში, რომელიც ჰაუარდ ლევიმ გამოაქვეყნა აშშ-ის საზღვაო ომის კოლეჯის სერიაში International Law Studies.

მე-7 და მე-14 მუხლები და „მფარველობის“ საკითხი

მე-7 მუხლით პორტა პირობას დებდა, მტკიცედ დაეცვა ქრისტიანული რელიგია და მისი ეკლესიები, და რუსეთის კარის წარმომადგენლებს ნებას რთავდა, წარდგინებები შეეტანათ კონსტანტინოპოლის ახალი ტაძრის სასარგებლოდ, რომელსაც მე-14 მუხლი ითვალისწინებდა, და მისი მსახურების სასარგებლოდ; პორტა ვალდებულებას იღებდა, ეს წარდგინებები მხედველობაში მიეღო, როგორც მეზობელი და მეგობარი სახელმწიფოს წარმომადგენლისგან მომდინარე. მე-14 მუხლი რუსეთს უფლებას აძლევდა, საელჩოს სამლოცველოს გარდა, აეგო საჯარო ტაძარი გალატაში, პერას (ბეიოღლუს) უბანში, სადაც ევროპელთა უმეტესობა ცხოვრობდა, და ეს ტაძარი რუსეთის ელჩის მფარველობის ქვეშ იქნებოდა.

საქმე გვაქვს სხვადასხვა მოცულობის ორ დებულებასთან, რადგან ქრისტიანული რელიგიის მფარველობის ზოგადი დაპირება სულთნის ვალდებულებად იყო ჩამოყალიბებული, რუსეთის წარდგინების უფლება კი პირდაპირ მხოლოდ ერთ ტაძარსა და მის მღვდლებს ეხებოდა. ცნობდა თუ არა ზავი რუსეთის მფარველობის უფლებას პორტის ყველა მართლმადიდებელ ქვეშევრდომზე? XIX საუკუნის რუსულმა დიპლომატიამ დადებითად უპასუხა და არაერთხელ მოიშველია ზავი ოსმალეთის იმპერიის ქრისტიანთა სასარგებლოდ გადადგმული ნაბიჯების გასამართლებლად. ეს პრეტენზია კულმინაციას 1853 წელს თავად მენშიკოვის კონსტანტინოპოლში მისიით მიაღწია, პორტის მიერ რუსული მოთხოვნების უარყოფამ კი ყირიმის ომამდე მიიყვანა საქმე.

რუსული ინტერპრეტაციის სისტემური კრიტიკა იკისრა ამერიკელმა ისტორიკოსმა როდერიკ დევისონმა, რომელმაც ჟურნალ Slavic Review-ში გამოქვეყნებულ 1976 წლის ნაშრომში ხელახლა შეისწავლა ტექსტები და დიპლომატიური მოწმობები. მისი ნაშრომის სათაური ავსტრიელი დიპლომატის ფრანც ტუგუტის შეფასებიდან მომდინარეობს; ტუგუტი მაშინ კონსტანტინოპოლში მსახურობდა და ზავში რუსული ოსტატობისა და თურქული უუნარობის ნაყოფს ხედავდა, ეს შეფასება კი ზოგიერთმა გვიანდელმა ისტორიკოსმაც გაიზიარა. მეორე ნაშრომში დევისონმა მიუთითა, რომ მე-14 მუხლის ტაძარი რუსულ და იტალიურ ტექსტებში ბერძნული წესის ტაძრად არის დახასიათებული, თურქული ტექსტი კი, როგორც მას ისტორიკოსი აჰმედ ჯევდეთ-ფაშა გადმოგვცემს, „დოსოგრაფას“ ტაძრად მოიხსენიებს, ბერძნული წესის ხსენების გარეშე, და რომ შემდგომი რუსული პრეტენზიები ზავით დადგენილს აჭარბებდა. ბეიდილის თანახმად, 1775 წლის ოფიციალურმა ფრანგულმა თარგმანმა ტაძარი ბერძნული სარწმუნოების საჯარო ტაძრად გადმოიტანა, და ამ ფორმულირებამ ევროპაში უფრო ფართო ინტერპრეტაციის გავრცელებას შეუწყო ხელი.

ეს გადახედვა, რა თქმა უნდა, არ უარყოფს მე-7 მუხლის პოლიტიკურ წონას, რადგან თვით სულთნის ვალდებულებაც უცხო სახელმწიფოს წინაშე თავისი ქრისტიანი ქვეშევრდომების მფარველობის თაობაზე რუსეთს ჩარევის საბაბს აძლევდა. თუმცა იგი მუხლის იურიდიულ შინაარსს მხოლოდ იმით ზღუდავს, რაც მასში პირდაპირ წერია. შესაბამის პრეტენზიებს ფორმალურად ბოლო მოუღო პარიზის ზავმა და 1856 წლის ოსმალურმა სარეფორმო ედიქტმა.

ზავი და ბერძნული სამყარო

ბერძნებისთვის ზავს ორი სახე ჰქონდა. რუსული ფლოტის წასვლამ პელოპონესისა და კუნძულების ის მცხოვრებნი, ვინც რუსებს მიემხრო, დაუცველი დატოვა, ერთადერთ გარანტიად კი ამნისტიის დებულებები რჩებოდა, ხოლო პელოპონესი წლების განმავლობაში იტანჯებოდა ალბანური რაზმებისგან, რომლებიც აჯანყების ჩასახშობად იყო გამოყენებული.

ნაოსნობის დებულებებმა, პირიქით, შესაძლებლობები გახსნა, რომლებიც თანდათან იქნა ათვისებული. ვასილის კრემიდასი, რომელმაც ჟურნალში „ო ერანისტისი“ ბერძნული ვაჭრობის შავი ზღვის რუსულ სანაპიროსთან კავშირის პირობები შეისწავლა, რუსეთისა და ბერძნობის ეკონომიკური ურთიერთობის ამოსავალ წერტილს 1774 წლის რუსეთ-თურქეთის ზავში ხედავს, იმ მოსაზრებით, რომ ბერძნულ გემებს ამიერიდან შეეძლოთ რუსული დროშის აღმართვა და სრუტეებში თავისუფლად გავლა რუსული ხორბლის გადასაზიდად. თუმცა ამ პირობას იგი პოლიტიკურს უწოდებს, რომლის სავაჭრო რეალობად ქცევას დრო დასჭირდა. რუსული დროშა შედარებით ძვირი ჯდებოდა და ბერძნული გემები შავ ზღვაზე არსებითად არ საქმიანობდნენ 1789 წლამდე, როდესაც საფრანგეთის რევოლუციის ომებმა, შემდეგ კი ნაპოლეონის ომებმა ევროპულ ბაზრებზე მარცვლეულზე მოთხოვნა გაზარდა. იმ წლებში ბერძნული გემები ოდესიდან გატანილი თითქმის მთელი ხორბლის გადაზიდვას ეწეოდნენ, ამიტომაც კრემიდასი შავ ზღვაზე ბერძნული სავაჭრო ფლოტის აღზევებას 1789 წელს უკავშირებს და არა ზავს, რომელმაც იგი მხოლოდ იურიდიულად შესაძლებელი გახადა.