Άγιος Αββακούμ ο Νεομάρτυρας (†1628): ο οσιομάρτυρας της Θεσσαλονίκης και η ενθύμηση της Μεγίστης Λαύρας

Ο Άγιος Αββακούμ ο Νεομάρτυρας είναι οσιομάρτυρας κατά την αγιολογική ορολογία, μοναχός δηλαδή που υπέστη μαρτυρικό θάνατο. Ανήκει στις περιπτώσεις εκείνες όπου οι βασικές πληροφορίες της συνήθους αγιολογικής παράδοσης για ένα πρόσωπο χωρούν σε μία μόνο περίοδο. Την έγραψε άγνωστο χέρι στο φύλλο 155 ενός χειρογράφου της Μονής Μεγίστης Λαύρας στο Άγιον Όρος, του κώδικα Ω 89, και σύμφωνα με αυτήν ένας μοναχός με το όνομα Αββακούμ μαρτύρησε στη Θεσσαλονίκη στις 6 Αυγούστου του 1628. Στα συνήθη αγιολογικά βοηθήματα δεν παραδίδεται υπόμνημα του μαρτυρίου του, δηλαδή η αφηγηματική σύνθεση που συνήθως συνοδεύει τη μνήμη ενός νεομάρτυρα και διηγείται την καταγωγή, τη σύλληψη, την ανάκριση και το τέλος του. Το όνομά του απουσιάζει επίσης τόσο από τον Συναξαριστή των Νεομαρτύρων όσο και από τους παλαιότερους γνωστούς έντυπους συναξαριστές. Έτσι ο Αββακούμ γίνεται, θα έλεγα, ένα σχεδόν σχολικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η μνήμη ενός αγίου μπορεί να διασωθεί σε μια σημείωση ενός βιβλίου.

Η ενθύμηση του κώδικα Ω 89

Ενθύμηση ονομάζεται στη μεταβυζαντινή χειρογραφική παράδοση η σύντομη σημείωση που πρόσθετε ένας αναγνώστης, ένας κάτοχος ή ένας μοναχός της μονής στα κενά φύλλα ή στα περιθώρια ενός κώδικα. Με αυτήν κατέγραφε κάτι που έκρινε άξιο μνήμης: έναν θάνατο, έναν σεισμό, μια επιδημία, μια χρονιά ακρίβειας ή, όπως εδώ, ένα μαρτύριο. Οι νεότερες περιγραφές συνδέουν την ενθύμηση για τον Αββακούμ με κώδικα του 17ου αιώνα, και το κείμενό της έχει ως εξής: «Κατὰ τὸ ζρλς’ ἐν μηνὶ Αὐγούστῳ εἰς τὰς ς’ ἐμαρτύρησεν ὁ ὅσιος καὶ νέος μάρτυς Ἀββακοὺμ ἐν τῇ μεγαλουπόλει Θεσσαλονίκῃ, εἰς δόξαν καὶ καύχημα τῶν ὀρθοδόξων χριστιανῶν». Η χρονολογία δίνεται, όπως συνηθιζόταν, από κτίσεως κόσμου, με το έτος 7136 γραμμένο με αλφαβητικά αριθμητικά (͵ζ = 7.000, ρ = 100, λ = 30, ς = 6). Επειδή το βυζαντινό έτος άρχιζε την 1η Σεπτεμβρίου, ο Αύγουστος του 7136 αντιστοιχεί στον Αύγουστο του 1628 μ.Χ. Ο σημερινός αναγνώστης οφείλει να διαβάζει την ημερομηνία κατά το Ιουλιανό ημερολόγιο, αφού το Γρηγοριανό δεν είχε υιοθετηθεί στην Ορθόδοξη Ανατολή. Η 6η Αυγούστου του σημειωματογράφου αντιστοιχεί επομένως στη 16η Αυγούστου του ίδιου έτους κατά το Γρηγοριανό ημερολόγιο.

Ποιος έγραψε τη σημείωση και πόσο καιρό μετά το γεγονός, δεν το γνωρίζουμε. Η ακρίβεια της ημερομηνίας και η πλήρης απουσία θαυμαστών στοιχείων δεν αρκούν από μόνες τους για να χρονολογήσουμε την καταγραφή κοντά στα γεγονότα. Ο γραφέας μπορεί να είχε πληροφορηθεί το μαρτύριο είτε άμεσα είτε από προγενέστερη πηγή που θεωρούσε αξιόπιστη. Η εκτίμηση αυτή είναι ερμηνεία και όχι τεκμήριο.

Τι λέει και τι αποσιωπά η μαρτυρία

Τι μπορεί, λοιπόν, να συναχθεί με ασφάλεια από μια τόσο λιτή διατύπωση; Πρώτα το όνομα, που είναι το όνομα του ομώνυμου προφήτη της Παλαιάς Διαθήκης. Ύστερα ο χαρακτηρισμός «ὅσιος καὶ νέος μάρτυς», που στην εκκλησιαστική γλώσσα της εποχής παραπέμπει σε μοναχό που μαρτύρησε. Από αυτόν προέρχεται η γενικά αποδεκτή υπόθεση ότι ο Αββακούμ ήταν μοναχός, πιθανότατα αγιορείτης. Υπόθεση όμως παραμένει, γιατί η ενθύμηση δεν κατονομάζει μονή. Το ότι σώθηκε σε κώδικα της Λαύρας κάνει εύλογο τον αθωνικό δεσμό, δεν τον αποδεικνύει όμως. Τα χειρόγραφα μετακινούνταν, οι ειδήσεις κυκλοφορούσαν από μονή σε μονή, και οι αγιορειτικές μονές διατηρούσαν μετόχια στη Θεσσαλονίκη και στη Χαλκιδική, δηλαδή εξαρτήματα με κτήματα και κατοικίες μοναχών. Μέσω αυτών μια είδηση από την πόλη έφτανε στο Όρος χωρίς να χρειάζεται ο μάρτυρας να ήταν ο ίδιος αθωνίτης.

Όσα δεν λέει η σημείωση είναι περισσότερα: την καταγωγή του, την ηλικία του, την κατηγορία που του αποδόθηκε, τον τρόπο του θανάτου, τον τόπο της ταφής. Η καταληκτική φράση «εἰς δόξαν καὶ καύχημα τῶν ὀρθοδόξων χριστιανῶν» ανήκει στο στερεότυπο λεξιλόγιο της εκκλησιαστικής γραφής της περιόδου. Δεν πρέπει να διαβάζεται ως πληροφορία για τις συνθήκες, αλλά ως ένδειξη του πώς ο γραφέας κατανόησε το γεγονός και για ποιους το κατέγραψε. Να σημειωθεί επίσης ότι η ημέρα του μαρτυρίου συμπίπτει με τη μεγάλη Δεσποτική εορτή της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος. Η πηγή δεν σχολιάζει τη σύμπτωση, και κάθε συμβολική ανάγνωσή της βαρύνει τον νεότερο ερμηνευτή και όχι τον μάρτυρα της εποχής.

Η Θεσσαλονίκη του 1628 και οι νεομάρτυρες

Την εποχή που ο γραφέας μας την ονομάζει «μεγαλούπολη», η Θεσσαλονίκη βρισκόταν υπό οθωμανική διοίκηση σχεδόν δύο αιώνες, από το 1430, και στον θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως καθόταν ο σουλτάνος Μουράτ Δ΄ (1623–1640). Ήταν πόλη πολυπληθής και πολύγλωσση. Σε αυτήν συνυπήρχαν χριστιανοί, μουσουλμάνοι και η μεγάλη σεφαραδίτικη εβραϊκή κοινότητα, που είχε εγκατασταθεί εκεί μετά την εκδίωξη των Εβραίων από την Ιβηρική στα τέλη του 15ου αιώνα. Όπως σε κάθε μεγάλο οθωμανικό αστικό κέντρο, η καθημερινότητα ρυθμιζόταν από ένα σύστημα θρησκευτικών κοινοτήτων με διακριτό νομικό καθεστώς. Νεομάρτυρες ονομάζει η Ορθόδοξη Εκκλησία τους χριστιανούς που θανατώθηκαν για την πίστη τους κατά τους νεότερους χρόνους, κυρίως κατά την οθωμανική περίοδο, για να τους διακρίνει από τους μάρτυρες των πρώτων αιώνων. Τα Μαρτύριά τους συντάχθηκαν συχνά από μοναχούς, ανάμεσά τους πολλοί αγιορείτες, και περιγράφουν περιπτώσεις με πολύ διαφορετικές συνθήκες. Ακριβώς αυτή η ποικιλία απαγορεύει, χωρίς συγκεκριμένη αφηγηματική μαρτυρία, να αποδοθεί στον Αββακούμ κάποιο από τα γνωστά σχήματα.

Ο Συμεών Πασχαλίδης, σε ανοικτό ακαδημαϊκό μάθημα του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης για τους αγίους της πόλεως, τοποθετεί τον Αββακούμ πρώτο στη σειρά των νεομαρτύρων της Θεσσαλονίκης του 17ου αιώνα, σειρά που συνεχίζεται ως τον 19ο. Παραθέτει επίσης δύο πληροφορίες που δεν απαντούν στις άλλες πηγές. Η πρώτη είναι ότι υπήρξε ασκητής «στη Λαύρα των Καρυών», του διοικητικού δηλαδή κέντρου του Αγίου Όρους. Η ονομασία αυτή δεν πρέπει να ταυτίζεται με τη Μονή Μεγίστης Λαύρας, η οποία βρίσκεται σε διαφορετική θέση της αθωνικής χερσονήσου. Η δεύτερη είναι ότι, ενώ ως πρόσφατα ήταν γνωστά μόνο το όνομα και ο τρόπος του μαρτυρίου του, σώζεται μετάφραση του Μαρτυρίου του από την ουκρανική γλώσσα. Αν η τελευταία πληροφορία επιβεβαιωθεί από δημοσιευμένη έκδοση, θα σημαίνει ότι μια αφήγηση του μαρτυρίου κυκλοφόρησε στον σλαβικό ορθόδοξο κόσμο, χωρίς όμως να μπορεί να προσδιοριστεί από το εκπαιδευτικό υλικό πότε συντάχθηκε ή διαδόθηκε. Αυτό θα μετέβαλλε ουσιαστικά την εικόνα που ως τώρα είχαμε. Το εκπαιδευτικό υλικό όμως δεν δίνει παραπομπή σε έκδοση του Μαρτυρίου. Γι’ αυτό η είδηση πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ερευνητική ένδειξη που περιμένει τεκμηρίωση. Το ίδιο ισχύει για την αναφορά σε γνωστό τρόπο μαρτυρίου, τον οποίο η ενθύμηση δεν προσδιορίζει.

Από το περιθώριο του χειρογράφου στο αγιολόγιο

Ο δρόμος της ενθυμήσεως προς το αγιολόγιο πέρασε από τον Σωφρόνιο Ευστρατιάδη, πρώην Μητροπολίτη Λεοντοπόλεως. Μαζί με τον λαυριώτη μοναχό και ιατρό Σπυρίδωνα, ο Ευστρατιάδης εξέδωσε το 1925, στη σειρά Harvard Theological Studies, τον κατάλογο των ελληνικών χειρογράφων της Λαύρας. Σε υποσημείωση του καταλόγου διευκρινίζεται ότι τα χρονολογικά και τα λοιπά σημειώματα των κωδίκων που επισημαίνονται με αστερίσκο είχαν ήδη δημοσιευθεί χωριστά από τον Ευστρατιάδη, στο περιοδικό «Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς», υπό τον τίτλο «Ἁγιορειτικῶν Κωδίκων Σημειώματα», και γι’ αυτό δεν επαναδημοσιεύθηκαν εκεί. Η λεπτομέρεια θυμίζει ότι μαρτυρίες σαν αυτή του Αββακούμ έφτασαν συχνά στο τυπωμένο χαρτί μέσα από εκδόσεις ενθυμήσεων, χωριστές από τις περιγραφές των χειρογράφων. Ο ίδιος ο Ευστρατιάδης ήταν εκείνος που κατέγραψε πρώτος το όνομα του οσιομάρτυρα σε αγιολογικό βοήθημα, στο «Αγιολόγιον της Ορθοδόξου Εκκλησίας».

Από εκεί το όνομα πέρασε στα νεότερα βοηθήματα. Η ρωσική Ορθόδοξη Εγκυκλοπαίδεια αφιερώνει στον Αββακούμ σύντομο λήμμα στον πρώτο της τόμο. Σημειώνει ότι υπέφερε στη Θεσσαλονίκη και ότι μνημονεύεται στον λαυριωτικό κώδικα και στο Μικρόν Ευχολόγιον, με ημέρα μνήμης την 6η Αυγούστου. Παραπέμπει επίσης, εκτός από το Αγιολόγιον του Ευστρατιάδη, στη Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια και στο Λεξικόν του Περαντώνη. Η αγιολογική παράδοση αναφέρει ακόμη ότι τεμάχια λειψάνων του φυλάσσονται σε μονή αφιερωμένη στο Γενέσιο της Θεοτόκου στην Ακαρνανία. Για την πληροφορία αυτή δεν εντοπίζεται δημοσιευμένη τεκμηρίωση που να ταυτίζει τη μονή ή να εξηγεί πώς έφτασαν εκεί τα λείψανα. Επιπλέον, ας σημειωθεί, προϋποθέτει τη διάσωση τουλάχιστον μέρους των λειψάνων του μάρτυρα, για την οποία η ενθύμηση σιωπά.

Η μνήμη του Αγίου Αββακούμ στις 6 Αυγούστου

Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του Αγίου Αββακούμ του Νεομάρτυρα στις 6 Αυγούστου, την ημέρα του μαρτυρίου του. Το όνομά του περιλαμβάνεται στον κατάλογο των νεομαρτύρων που έχει δημοσιεύσει η Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος. Η σύμπτωση με τη Μεταμόρφωση, που κυριαρχεί λειτουργικά στην ημέρα, εξηγεί ίσως γιατί η μνήμη του παρέμεινε περιορισμένη, γνωστή περισσότερο στους μελετητές της αγιολογίας και στην αθωνική παράδοση παρά στην ευρύτερη λαϊκή ευσέβεια. Η Μονή Μεγίστης Λαύρας ιδρύθηκε το 963 από τον Όσιο Αθανάσιο τον Αθωνίτη. Κατά την αξιολόγηση της ICOMOS, με βάση την οποία το Άγιον Όρος εγγράφηκε το 1988 στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, η ίδρυσή της σηματοδοτεί την εντατικοποίηση του οργανωμένου μοναχισμού στη χερσόνησο. Στη βιβλιοθήκη της, σύμφωνα με τον κατάλογο του 1925, ανήκει ο κώδικας που διέσωσε τη βασική γραπτή μαρτυρία για τον κατά τα άλλα ελάχιστα γνωστό μοναχό: λίγες λέξεις στο φύλλο 155.

Πηγές και Βιβλιογραφία

• ICOMOS (1988). World Heritage List No 454: Mount Athos, Advisory Body Evaluation. Παρίσι: UNESCO World Heritage Centre.
• Spyridon of the Laura & Eustratiades, S. (1925). Catalogue of the Greek Manuscripts in the Library of the Laura on Mount Athos, with Notices from Other Libraries (Harvard Theological Studies 12). Cambridge, MA: Harvard University Press.
• О. Е. П. (2000). Аввакум. Στο Православная энциклопедия, τ. 1, σ. 83. Μόσχα: Церковно-научный центр «Православная энциклопедия».
• Πασχαλίδης, Σ. (2014). Οι Άγιοι της Θεσσαλονίκης. Ενότητα 8: Οι Νεομάρτυρες της Θεσσαλονίκης (17ος–19ος αι.). Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Ανοικτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα.