T. M. Pafilis·
Ličnosti i biografijeVerske ličnosti

Prepodobni Jovan Iverski, ktitor manastira Iviron

Prepodobni Jovan Iverski sa belom bradom, krstom i svitkom na zidnoj slici u manastiru Iviron.
Sveti Jovan ktitor. Zidna slika u spoljnoj priprati katolikona Svetog manastira Iviron, Sveta Gora, preslikana 1888. godine.

Prepodobni Jovan Iverski vezan je za nastanak gruzijske monaške zajednice na Svetoj Gori i za osnivanje manastira Iviron, u vreme kada je svetogorsko opštežiteljno monaštvo dobijalo čvršće ustrojstvo oko velikih bratstava. Poticao je iz aristokratije srednjovekovne Gruzije i već je imao porodicu kada se opredelio za monaški život i nastanio se u blizini svetog Atanasija Atonskog; kasnije je preuzeo igumanstvo novog manastira, čiji se razvoj oslanjao i na veze njegovih ktitora sa vizantijskom carskom vlašću.

U njegovom životopisu susreću se, dakle, dve strane iste istorijske stvarnosti: lično udaljavanje jednog čoveka od dotadašnjeg života i postepeno uobličavanje zajednice kojoj su bila potrebna materijalna sredstva i stalna briga da bi očuvala svoj osobeni karakter u svetogorskoj sredini.

Poreklo i put ka Svetoj Gori

U grčkoj literaturi Jovan se pominje pod imenom Varasvace, a njegovo poreklo povezuje se sa Artanudžijem i gruzijskom oblašću Tao-Klardžeti. Odrednica „Iverski” ovde se odnosi na kavkasku Gruziju, u skladu sa srednjovekovnim grčkim imenoslovom, a njeno očuvanje i u imenu prepodobnog i u nazivu manastira beleži poreklo prvog bratstva.

Gruzijsko biografsko predanje smešta ga u krug Davida Kuropalata i njegov prelazak u monaštvo opisuje kao odricanje od društvenog ugleda i imetka. Pre nego što se nastanio na Svetoj Gori, bio je povezan sa monaškim središtima u unutrašnjosti Gruzije i sa bitinijskim Olimpom, oblašću sa snažnim monaškim prisustvom; na tom putu pridružio mu se sin, potonji prepodobni Jevtimije. Njegov dolazak na Svetu Goru smešta se u drugu polovinu X veka, a grčka sinaksarska kazivanja navode 965. godinu.

Uz svetog Atanasija uobličio se odnos koji je trebalo suštinski da utiče na dalji put gruzijskog bratstva. Poverenje ukazano Jovanu ogleda se u tome što je postavljen za epitropa, odnosno upravitelja, Velike Lavre, uz odredbu da ga nasledi Jevtimije, što pokazuje da je stvaranje zasebnog gruzijskog manastira išlo uporedo sa bliskim vezama sa lavrskom zajednicom.

Osnivanje Ivirona i doprinos Tornikija

U uspostavljanju novog manastira presudan je bio doprinos Jovana Tornikija, srodnika Jovana Iverskog i bivšeg vojskovođe, koji je takođe primio monaštvo. Isto ime dvojice ljudi lako izaziva zabunu, ali njihove uloge treba razlikovati: Jovan Iverski postao je prvi iguman, dok se Tornikije vezuje pre svega za obezbeđivanje sredstava za osnivanje.

Kada je pobuna Varde Sklira zapretila vlasti Vasilija II, Tornikije je pozvan da pomogne caru i 979. godine učestvovao je u njenom gušenju. Nagrade koje su usledile omogućile su gruzijskom bratstvu da stekne čvršću ekonomsku osnovu, a istorijski pregled Kritona Hrisohoidisa datuje osnivanje Ivirona u 979/980. godinu, na mestu starijeg manastira poznatog kao manastir Klimenta.

Carska podrška imala je određen institucionalni sadržaj, jer je život brojnog bratstva podrazumevao obezbeđene posede i dovoljne prihode. U tom okviru bolje se razume i položaj ktitora, to jest onoga ko preuzima osnivanje monaške ustanove ili njeno suštinsko materijalno izdržavanje, pri čemu se to svojstvo ne poklapa nužno sa igumanskom službom.

Jevtimije i ustrojstvo biblioteke

Značaj nove zajednice za gruzijsku pismenost postaje jasniji kada se razmotri mesto koje je u manastiru zauzimala izrada knjiga. Jovan je stvorio organizacioni okvir u kome se razvio Jevtimijev rad, dok su biblioteka i skriptorijum – prostorija, dakle, u kojoj su se prepisivali rukopisi – služili potrebama bratstva i širenju crkvenih tekstova na gruzijskom jeziku.

U naučnom opisu biblioteke Ivirona ističe se rad gruzijskog skriptorijuma tokom X i XI veka, u čije okvire spada i šira prevodilačka delatnost manastira. Jevtimije je prevodio grčka crkvena dela i radio na ispravljanju bogoslužbenih tekstova, doprinoseći oblikovanju korpusa čitanja kojim su mogle da se služe zajednice gruzijskog jezika.

Taj posao zahtevao je poznavanje oba jezika i neprestane tumačke izbore, budući da je teološki pojam ili biblijsko upućivanje trebalo preneti razumljivo u novu jezičku sredinu. Odnos oca i sina ovde dobija poseban značaj: prvi se vezuje pre svega za ustrojstvo zajednice, a drugi je u njoj razvio prevodilačko delo po kome je ostao poznat.

Izvori žitija i različita datovanja

Glavni izvor o dvojici ktitora jeste gruzijsko Žitije Jovana i Jevtimija, koje je u XI veku napisao Georgije Svetogorac. Univerzitetski prikaz dela smešta njegov nastanak približno u 1042–1044. godinu i ističe da se pisac oslanjao na svedočanstva starijih monaha. Reč je, dakle, o kazivanju bliskom vremenu osnivanja, ali napisanom u zajednici kojoj je bilo stalo da sačuva spomen na svoje oce i da potkrepi svoja prava.

Pri istorijskom čitanju teksta treba imati u vidu njegov hagiografski oblik, jer pohvala ktitorima stoji uporedo sa podacima o svakodnevnom životu manastira. Kako pokazuje studija Nine Čičinadze Documenting Arts of Iviron, pomeni darova ikona i bogoslužbenih predmeta pružaju podatke o odnosima među monaškim zajednicama i o upotrebi umetnosti u oblikovanju njihovog pamćenja.

Izvori se ne slažu u pogledu godine Jovanovog upokojenja. Godina 998, koju prenose grčki hagiografski navodi, javlja se i u starijoj Enciclopedia Italiana, dok novija studija Čičinadze prihvata 1005. godinu, sa kojom se slaže i Hrisohoidisov prikaz njegovog igumanstva. Zbog toga godinu 998 treba navoditi uz napomenu da literatura nudi različita datovanja.

Crkveni spomen i lik ktitora

U Pravoslavnoj crkvi spomen prepodobnog Jovana Iverskog proslavlja se 13. maja, zajedno sa prepodobnim Jevtimijem i drugim iverskim ocima. Zajednički spomen obuhvata i prepodobnog Georgija, koga predanje smatra Jovanovim srodnikom i koji pripada prvom nizu igumana, a reč je o licu različitom od kasnijeg Georgija Svetogorca, pisca žitija.

Jovan pripada hrišćanskom predanju iz vremena pre raskola i javlja se i u katoličkoj hagiografskoj književnosti, gde je njegov spomen zabeležen 12. jula. Reč je, dakle, o svetitelju zajedničkom pravoslavnom i katoličkom predanju, sa različitim datumom spomena u njihovim kalendarima.

Na zidnoj slici u spoljnoj priprati katolikona Ivirona, povezanoj sa ponovnim oslikavanjem prostora 1888. godine, Jovan je predstavljen sa belom bradom i u monaškoj odeći, sa krstom i razvijenim svitkom u rukama. Natpis ga označava kao ktitora i na oslikanoj površini čuva svojstvo po kome je ostao vezan za manastir, mnogo vekova posle njegovog osnivanja.

Arhangel Gavrilo i monah Gavrilo pred ikonom Bogorodice na zidnoj slici u keliji Dostojno jest.
Prepodobnom Gavrilu dolazi arhangel Gavrilo, prema predanju o himni „Dostojno jest”. Zidna slika na zazidanom ulazu istoimene svete kelije u Kapsali na Svetoj Gori. Ulaz je zazidan 1897. godine u spomen na čudo.

Druga zidna slika koja se ovde donosi, iz kelije „Dostojno jest” u Kapsali, pripada drugom narativnom ciklusu: prikazuje monaha Gavrila kome pred ikonom Bogorodice dolazi arhangel Gavrilo, prema svetogorskom predanju o himni „Dostojno jest”. Godina 1897 odnosi se na zazidavanje ulaza sa kojim je predstava povezana. Ova scena zahteva poseban natpis, jer ne prikazuje epizodu iz Jovanovog života niti Gavrila Iverskog iz predanja o ikoni Portaitisi.

Izvori i literatura