პარგა: ბუნება და ისტორია 1913 წელს საბერძნეთთან გაერთიანებამდე

პარგა, ეპირის სანაპირო ქალაქი პაქსოსის პირდაპირ, ამფითეატრივით გაშლილა იონიის ზღვის ერთ-ერთი ყურის ზემოთ აღმართულ ფერდობებზე. კრამიტის სახურავებითა და ფერადი ფასადებით სახლები საფეხურებად ადის სანაპირო ქუჩიდან, ციხესიმაგრეს კი უკავია კლდოვანი ნახევარკუნძული ნავსადგურსა და ვალტოსის პლაჟს შორის. ზღვიდან ადვილად შესამჩნევია, რამდენად მჭიდროდ არის დასახლება სანაპიროსთან დაკავშირებული. სწორედ ზღვით ინარჩუნებდა იგი ურთიერთობას კორფუსთან, რომელზეც ვენეციის ბატონობის საუკუნეებში ადმინისტრაციულად იყო დამოკიდებული.

კონტინენტურ სანაპიროზე მდებარეობა პარგას განსაკუთრებულ სტრატეგიულ მნიშვნელობას ანიჭებდა. ვენეციისთვის ის იყო სავაჭრო პუნქტი და წინ წამოწეული საყრდენი ეპირის პირისპირ, მაშინ როცა სიღრმეში ოსმალეთის სამფლობელო იყო გადაჭიმული.

ძველი ტორინე და პლუტარქეს ცნობა

პარგის უფრო ფართო მიდამოებში, როგორც წესი, ათავსებენ ძველ ტორინეს, ზღვისპირა ადგილს, რომელიც ძვ. წ. 31 წლის აქციუმის საზღვაო ბრძოლის წინა მოვლენებთან დაკავშირებით მოიხსენიება. ეს იდენტიფიკაცია სიფრთხილეს მოითხოვს, რადგან ძველი დასახლების ზუსტი ადგილმდებარეობა გაურკვეველი რჩება. მისი დაკავშირება დღევანდელი ქალაქის მიდამოებთან არ ამტკიცებს, რომ ორივე დასახლებას ზუსტად ერთი და იგივე ადგილი ეკავა.

პლუტარქეს თანახმად, ანტონიუსის ბიოგრაფიაში, ოქტავიანემ იონიის ზღვა გადაცურა და ტორინე დაიკავა, რამაც შეშფოთება გამოიწვია ანტონიუსის ბანაკში, რადგან მისი სახმელეთო ძალები ჯერ კიდევ აგვიანებდნენ. კლეოპატრამ ეს ამბავი სიტყვათა თამაშით შეხვდა. რადგან სიტყვა „ტორინე“ ჩამჩას ნიშნავდა, ხუმრობით თქვა, შიშის მიზეზი არ არის, კეისარი ხომ ჩამჩაზე ზისო.

ავტორს იმ მოვლენებისგან, რომლებსაც მოგვითხრობს, საუკუნეზე მეტი აშორებს. ეპიზოდი ინახავს იმას, თუ როგორ იყო წარმოდგენილი კლეოპატრა ბიოგრაფიულ ტრადიციაში, მაგრამ ტოპოგრაფიულ საკითხს ვერ წყვეტს. ციხის ბორცვის დასავლეთ მხარეს შემორჩენილია ძველი გალავნის ნაშთები, რაც ადგილის უფრო ადრეულ გამოყენებაზე მიუთითებს. ამ ფრაგმენტულ კვალსა და შუა საუკუნეების პარგას შორის დოკუმენტაციაში დიდი ხარვეზებია.

ოთხი საუკუნე ვენეციის მფარველობის ქვეშ

სახელი პარგა წერილობით წყაროებში XIV საუკუნის დასაწყისში ჩნდება. მისი შემდგომი ბედისთვის გადამწყვეტი აღმოჩნდა 1401 წელი, როცა მცხოვრებლებმა ვენეციასთან ხელშეკრულება დადეს და დასახლება, პრივილეგიების შენარჩუნებით, ვენეციის სამფლობელო გახდა. კორფუსთან ადმინისტრაციული კავშირი ზღვიდან მხარდაჭერას უზრუნველყოფდა და ქალაქს იონიის ზღვის ვენეციური პუნქტების ქსელში რთავდა.

პრაქტიკაში ეს მფარველობა არაერთხელ გამოიცადა. ოსმალებმა პარგა 1452 წელს აიღეს, მაგრამ ორი წლის შემდეგ, პარგელებისა და კორფუელების დახმარებით, ის კვლავ ვენეციელებს დაუბრუნდა. სიმაგრეებისთვის არსებული სახსრები შეზღუდული რჩებოდა, თავდასხმები კი არ წყდებოდა.

1537 წელს ხაირ ად-დინ ბარბაროსას ოსმალურმა ფლოტმა პარგა გაანადგურა. მოჰყვა ვენეციური აღდგენა 1567 წელს და ახალი ნგრევა 1571 წელს, იმ თავდასხმების დროს, რომლებიც ნავპაქტოსის (ლეპანტოს) საზღვაო ბრძოლას წინ უძღოდა. ამ ბოლო შეტევის შემდეგ ვენეციელებმა ციხე აღადგინეს და გააფართოვეს, რითაც დღემდე შემორჩენილი სიმაგრის დიდი ნაწილი ჩამოაყალიბეს. XVII საუკუნეში დასახლებამ აყვავების ხანა განიცადა და გალავნის გარეთ, ციხის ქვემოთ მდებარე ფერდობებზე, გაფართოება დაიწყო.

პარგის ციხესიმაგრე

ბორცვის რელიეფს ერგება ციხის არარეგულარული გეგმა. გარე კედლები კლდოვან კიდეებს მიუყვება და მათ ბუნებრივ დაცვას იყენებს, ხოლო მისადგომი სამხრეთ-აღმოსავლეთი მხარე ნახევარწრიული კოშკით არის გამაგრებული. გარე კარიბჭის თავზე შემორჩენილია წარწერა 1707 წლით და მმართველის, მარკოს თეოტოკისის, სახელით.

მეორე კარიბჭე შიგნით ვიწრო თაღოვანი გასასვლელით შეჰყავს. მისი წარწერა პარგის კორფუზე დამოკიდებულებას მოიხსენიებს, ოდნავ ზემოთ კი კედელში ჩასმულია რელიეფი წმინდა მარკოზის ფრთოსანი ლომით, ვენეციის ემბლემით. გალავნის შიგნით შემორჩენილია XIX საუკუნის დასაწყისის ყაზარმების ნაშთები და ცხრა ეკლესიის ნანგრევები. ერთ-ერთი მათგანი, აკროპოლისის კარიბჭის დასავლეთით, სავარაუდოდ წმინდა სპირიდონის ძველი სამრევლო ეკლესიაა.

ყველაზე მაღალ წერტილში ალი-ფაშას მიშენებაა. 1819–1820 წლებში აიგო ძლიერი შიდა კედელი მრავალკუთხა ბასტიონით და ამით დამოუკიდებელი აკროპოლისი შეიქმნა. მისი კარიბჭის წარწერებზე 1820 წელი და ალი-ფაშას სახელია. შიგნით აშენდა ორსართულიანი სარაი საცხოვრებელი სათავსებითა და დამხმარე ნაგებობებით, მათ შორის პატარა აბანოთი და მეჩეთით. კულტურის სამინისტროს დოკუმენტაციის მიხედვით, XIX საუკუნის მეორე ნახევარში ციხე უყურადღებოდ დარჩა და თანდათან მიატოვეს.

ვენეციის დაცემიდან 1817 წლის დათმობამდე

1797 წელს ვენეციის რესპუბლიკის გაუქმების შემდეგ პარგა ფრანგებს გადაეცა. საფრანგეთის ყოფნა შეწყდა 1798–1799 წლებში, იონიის ზღვაში რუსულ-ოსმალური ინტერვენციის დროს, რასაც 1800 წლის კონსტანტინოპოლის ხელშეკრულება მოჰყვა. შეთანხმება ითვალისწინებდა შვიდ კუნძულთა რესპუბლიკის შექმნას რუსეთის მფარველობითა და ოსმალეთის სიუზერენიტეტით. კონტინენტური სანაპიროს ყოფილი ვენეციური სამფლობელოები კი, მათ შორის პარგა, განსაკუთრებული გარანტიებით ოსმალეთის იმპერიას უნდა დაქვემდებარებოდა.

ამ განსხვავებას შედეგები მოგვიანებით გამოუჩნდა. პარგა მჭიდრო კავშირებს ინარჩუნებდა იონიის კუნძულებთან, მაგრამ მისი სახელშეკრულებო სტატუსი მაღალ პორტას საშუალებას აძლევდა, ქალაქის გადაცემა მოეთხოვა.

1807 წლის ტილზიტის ზავის შემდეგ ფრანგები დაბრუნდნენ. 1814 წელს პარგელებმა ბრიტანელებს მიმართეს, რადგან იოანინელი ალი-ფაშასგან დაცვას ეძებდნენ. ალი-ფაშას უკვე ჰქონდა გავრცელებული კონტროლი სანაპიროს სხვა ყოფილ ვენეციურ საყრდენებზე და ვენის კონგრესის შემდეგ, 1800 წლის შეთანხმებაზე დაყრდნობით, პარგაც მოითხოვა.

ადგილობრივ მოლოდინებსა და ბრიტანულ სტრატეგიულ გათვლებს შორის დაპირისპირებას იკვლევს როზა მარია დელი კვადრის ახალი ნაშრომი. იონიის კუნძულების ბრიტანულმა ადმინისტრაციამ, თომას მეიტლენდის ხელმძღვანელობით, 1817 წელს შეთანხმება გააფორმა ქალაქის ოსმალეთის მხარისთვის გადაცემის შესახებ. მისი შესრულება პარგას ალი-ფაშას კონტროლქვეშ მოაქცევდა. მცხოვრებლებს შეეძლოთ დარჩენა ან წასვლა და მიტოვებული ქონებისთვის კომპენსაციის მიღება.

პარგელების გასვლა 1819 წელს

1819 წლის აპრილში, ქალაქის გადაცემამდე ცოტა ხნით ადრე, პარგელები მასობრივად გაემგზავრნენ იონიის კუნძულებზე, უმთავრესად კორფუზე. მათ რაოდენობად, ჩვეულებრივ, დაახლოებით ოთხ ათასს ასახელებენ. ქონებისთვის კომპენსაცია ოსმალეთის მხარეს უნდა გაეცა, თუმცა ეს ვერ აბათილებდა საცხოვრისისა და ადგილობრივი კავშირების დაკარგვას.

წასვლას უკავშირდება ცნობილი გადმოცემა წინაპართა ძვლების ამოთხრისა და დაწვის შესახებ, რათა ისინი შესაძლო შებღალვისგან დაეცვათ. ეპიზოდი ისტორიოგრაფიასა და ლიტერატურაში დამკვიდრდა, თუმცა ცალკეული თხრობები განსხვავდება ძვლების ბედისა და მათი გადატანის წესის მხრივ. ასე მცხოვრებთა წასვლამ მეორე სახეც შეიძინა: ადამიანებისა, რომლებიც ცდილობდნენ, თან წაეღოთ თავიანთი მკვდრებიც კი.

პარგის დათმობამ ბრიტანეთში რეაქცია გამოიწვია და პარლამენტშიც განიხილეს. ევროპის ფილელინურ წრეებში ის იქცა იმის მაგალითად, თუ როგორ მიატოვა მოსახლეობა იმ ძალამ, რომელსაც მან თავისი დაცვა მიანდო. ჯოვანი ბერშემ დაწერა პოემა I profughi di Parga, ანდრეას კალვოსმა კი პარგელებს მიუძღვნა ოდა „პარგას“, რომლის ცენტრშიც უცხოეთის არჩევაა დამორჩილების ნაცვლად. მცხოვრებთა შემდგომი დაბრუნებები ვერ აბათილებდა 1819 წლის დემოგრაფიულ წყვეტას.

გაერთიანება საბერძნეთთან

ოსმალეთის მმართველობის ქვეშ დარჩა პარგა პირველ ბალკანეთის ომამდე. 1913 წლის 23 თებერვალს, მაშინ მოქმედი კალენდრით, ბერძნული სამხედრო რაზმი უმცროსი ლეიტენანტის, ანგელოს ფეტსისის, მეთაურობით ქალაქში შევიდა და ციხე ჩაიბარა. განთავისუფლება ეპირში მიმდინარე ოპერაციების ნაწილი იყო და იოანინას აღებიდან ორი დღის შემდეგ მოხდა.

XX საუკუნეში, ზეთისხილის მოყვანისა და მხარის სხვა სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობის გვერდით, თანდათან ტურიზმი განვითარდა. სანაპირო ქუჩაზე კვების ობიექტები გაჩნდა, ზღვისპირა დასახლება კი სტუმრების საჭიროებებს მოერგო. 2011 წლის აღწერით თავად ქალაქს 2 088 მუდმივი მცხოვრები ჰყავდა. ეს რიცხვი დასახლებას ეხება და განსხვავდება თემის ან უფრო ფართო პარგის მუნიციპალიტეტის მოსახლეობისგან.