წმინდა ამბაკუმ ახალმოწამე (†1628): თესალონიკელი ღირსმოწამე და დიდი ლავრის მინაწერი

წმინდა ამბაკუმ ახალმოწამე აგიოლოგიური ტერმინოლოგიით ღირსმოწამეა, ანუ ბერი, რომელიც მოწამეობრივად აღესრულა. იგი იმ შემთხვევებს განეკუთვნება, როცა ჩვეული აგიოლოგიური ტრადიციის ძირითადი ცნობები პიროვნების შესახებ ერთ წინადადებაში ეტევა. ეს წინადადება უცნობმა ხელმა ჩაწერა ათონის მთაზე, დიდი ლავრის მონასტრის ერთი ხელნაწერის, Ω 89 კოდექსის, 155-ე ფურცელზე, და მისი თანახმად ბერი, სახელად ამბაკუმი, თესალონიკში 1628 წლის 6 აგვისტოს ეწამა. ჩვეულ აგიოლოგიურ საცნობარო გამოცემებში მისი მარტვილობა არ არის გადმოცემული, ანუ ის თხრობითი თხზულება, რომელიც, როგორც წესი, ახალმოწამის ხსენებას ახლავს და მის წარმომავლობას, შეპყრობას, დაკითხვასა და აღსასრულს მოგვითხრობს. მისი სახელი არც „ახალმოწამეთა სვინაქსარშია“ და არც უძველეს ცნობილ ნაბეჭდ სვინაქსარებში. ამრიგად, ამბაკუმი, ვიტყოდი, თითქმის სახელმძღვანელო მაგალითად იქცევა იმისა, თუ როგორ შეიძლება წმინდანის ხსოვნა წიგნში გაკეთებულ ერთ შენიშვნაში გადარჩეს.

Ω 89 კოდექსის მინაწერი

პოსტბიზანტიურ ხელნაწერ ტრადიციაში მოსაგონარ მინაწერს (ენთიმისი) უწოდებენ მოკლე შენიშვნას, რომელსაც მკითხველი, მფლობელი ან მონასტრის ბერი კოდექსის ცარიელ ფურცლებზე ან აშიებზე ურთავდა. ამ გზით იგი აღნუსხავდა იმას, რაც ხსოვნის ღირსად მიაჩნდა: სიკვდილს, მიწისძვრას, ეპიდემიას, ძვირობის წელიწადს ან, როგორც აქ, წამებას. ახალი აღწერილობები ამბაკუმის შესახებ მინაწერს XVII საუკუნის კოდექსს უკავშირებს, მისი ტექსტი კი ასეთია: „Κατὰ τὸ ζρλς’ ἐν μηνὶ Αὐγούστῳ εἰς τὰς ς’ ἐμαρτύρησεν ὁ ὅσιος καὶ νέος μάρτυς Ἀββακοὺμ ἐν τῇ μεγαλουπόλει Θεσσαλονίκῃ, εἰς δόξαν καὶ καύχημα τῶν ὀρθοδόξων χριστιανῶν“ („7136 წელს, აგვისტოს თვის 6-ს, ეწამა ღირსი და ახალი მოწამე ამბაკუმი დიდ ქალაქ თესალონიკში, მართლმადიდებელ ქრისტიანთა სადიდებლად და სასიქადულოდ“). თარიღი, როგორც მაშინ იყო მიღებული, ქვეყნის დასაბამიდან არის ათვლილი, 7136 წელი კი ანბანური ციფრებით არის ჩაწერილი (͵ζ = 7000, ρ = 100, λ = 30, ς = 6). რადგან ბიზანტიური წელი 1 სექტემბერს იწყებოდა, 7136 წლის აგვისტო ქრისტეს შობიდან 1628 წლის აგვისტოს შეესაბამება. დღევანდელმა მკითხველმა თარიღი იულიუსის კალენდრით უნდა წაიკითხოს, რადგან გრიგორიანული კალენდარი მართლმადიდებლურ აღმოსავლეთში მიღებული არ იყო. მინაწერის ავტორის 6 აგვისტო, მაშასადამე, გრიგორიანული კალენდრით იმავე წლის 16 აგვისტოს შეესაბამება.

ვინ დაწერა შენიშვნა და მოვლენიდან რამდენი ხნის შემდეგ, არ ვიცით. თარიღის სიზუსტე და სასწაულებრივი ელემენტების სრული არარსებობა თავისთავად საკმარისი არ არის იმისთვის, რომ ჩანაწერი მოვლენებთან ახლო დროით დავათარიღოთ. ჩამწერს წამების ამბავი შეიძლება უშუალოდ შეეტყო ან უფრო ადრეული წყაროდან, რომელსაც სანდოდ მიიჩნევდა. ეს შეფასება ინტერპრეტაციაა და არა მტკიცებულება.

რას ამბობს და რაზე დუმს მოწმობა

რისი დასკვნა შეიძლება, მაშ, დანამდვილებით ასეთი მწირი ფორმულირებიდან? პირველ რიგში სახელისა, რომელიც ძველი აღთქმის თანამოსახელე წინასწარმეტყველის სახელია. შემდეგ ეპითეტისა „ὅσιος καὶ νέος μάρτυς“ („ღირსი და ახალი მოწამე“), რომელიც იმდროინდელ საეკლესიო ენაზე წამებულ ბერზე მიუთითებს. აქედან მომდინარეობს საყოველთაოდ მიღებული ვარაუდი, რომ ამბაკუმი ბერი იყო, სავარაუდოდ ათონელი. მაგრამ ეს ვარაუდად რჩება, რადგან მინაწერი მონასტერს არ ასახელებს. ის, რომ იგი ლავრის კოდექსში შემორჩა, ათონთან კავშირს დამაჯერებელს ხდის, მაგრამ არ ამტკიცებს. ხელნაწერები ადგილს იცვლიდა, ამბები მონასტრიდან მონასტერს ვრცელდებოდა, ათონის მონასტრებს კი თესალონიკსა და ქალკიდიკეზე მეტოქები ჰქონდათ, ანუ დაქვემდებარებული მეურნეობები მამულებითა და ბერების საცხოვრებლებით. მათი მეშვეობით ქალაქის ამბავი წმინდა მთამდე აღწევდა ისე, რომ აუცილებელი არ იყო, მოწამე თავად ყოფილიყო ათონელი.

ის, რასაც შენიშვნა არ ამბობს, გაცილებით მეტია: მისი წარმომავლობა, ასაკი, მისთვის წაყენებული ბრალდება, სიკვდილის სახე, დაკრძალვის ადგილი. დასკვნითი ფრაზა „εἰς δόξαν καὶ καύχημα τῶν ὀρθοδόξων χριστιανῶν“ („მართლმადიდებელ ქრისტიანთა სადიდებლად და სასიქადულოდ“) იმ პერიოდის საეკლესიო მწერლობის სტერეოტიპულ ლექსიკას განეკუთვნება. იგი უნდა წავიკითხოთ არა როგორც ცნობა გარემოებების შესახებ, არამედ როგორც მინიშნება იმისა, თუ როგორ გაიაზრა ჩამწერმა მომხდარი და ვისთვის აღნუსხა იგი. ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ წამების დღე დიდ საუფლო დღესასწაულს, მაცხოვრის ფერისცვალებას ემთხვევა. წყარო ამ დამთხვევას არ განმარტავს, და მისი ნებისმიერი სიმბოლური წაკითხვა გვიანდელი ინტერპრეტატორის პასუხისმგებლობაა და არა ეპოქის მოწმისა.

თესალონიკი 1628 წელს და ახალმოწამენი

იმ დროს, როცა ჩვენი ჩამწერი მას „დიდ ქალაქს“ უწოდებს, თესალონიკი თითქმის ორი საუკუნე, 1430 წლიდან, ოსმალთა მმართველობის ქვეშ იმყოფებოდა, კონსტანტინოპოლის ტახტზე კი სულთანი მურად IV (1623–1640) იჯდა. ეს მრავალრიცხოვანი და მრავალენოვანი ქალაქი იყო. მასში თანაცხოვრობდნენ ქრისტიანები, მუსლიმები და დიდი სეფარდი ებრაული თემი, რომელიც აქ XV საუკუნის მიწურულს, პირენეის ნახევარკუნძულიდან ებრაელთა განდევნის შემდეგ დამკვიდრდა. როგორც ყველა დიდ ოსმალურ საქალაქო ცენტრში, ყოველდღიური ცხოვრება განსხვავებული სამართლებრივი სტატუსის მქონე რელიგიური თემების სისტემით რეგულირდებოდა. ახალმოწამეებს მართლმადიდებელი ეკლესია უწოდებს ქრისტიანებს, რომლებიც რწმენისთვის ახალ დროში, ძირითადად ოსმალთა ბატონობის პერიოდში, მოკლეს; ამ სახელით ეკლესია მათ პირველი საუკუნეების მოწამეებისგან განასხვავებს. მათი მარტვილობები ხშირად ბერებს, მათ შორის მრავალ ათონელს, შეუდგენიათ და ისინი სრულიად განსხვავებულ ვითარებებს აღწერს. სწორედ ეს მრავალფეროვნება არ გვაძლევს უფლებას, კონკრეტული თხრობითი მოწმობის გარეშე ამბაკუმს რომელიმე ცნობილი სქემა მივუსადაგოთ.

სიმეონ პასხალიდისი თესალონიკის არისტოტელეს უნივერსიტეტის ღია აკადემიურ კურსში, რომელიც ქალაქის წმინდანებს ეძღვნება, ამბაკუმს XVII საუკუნის თესალონიკელ ახალმოწამეთა რიგში პირველს ასახელებს, რიგში, რომელიც XIX საუკუნემდე გრძელდება. იგი ასევე ორ ცნობას მოიყვანს, რომლებიც სხვა წყაროებში არ გვხვდება. პირველი ისაა, რომ იგი ასკეტად მოღვაწეობდა „კარიესის ლავრაში“, ანუ ათონის მთის ადმინისტრაციულ ცენტრში. ეს სახელწოდება არ უნდა გავაიგივოთ დიდი ლავრის მონასტერთან, რომელიც ათონის ნახევარკუნძულის სხვა ადგილას მდებარეობს. მეორე ისაა, რომ, მაშინ როცა ბოლო დრომდე მხოლოდ მისი სახელი და წამების სახე იყო ცნობილი, შემორჩენილია მისი მარტვილობის თარგმანი უკრაინული ენიდან. თუ ეს უკანასკნელი ცნობა გამოქვეყნებული გამოცემით დადასტურდება, ეს ნიშნავს, რომ წამების თხრობა სლავურ მართლმადიდებლურ სამყაროში გავრცელდა, თუმცა სასწავლო მასალიდან ვერ დგინდება, როდის შედგა ან გავრცელდა იგი. ეს არსებითად შეცვლიდა ჩვენთვის აქამდე ცნობილ სურათს. სასწავლო მასალა კი მარტვილობის გამოცემაზე მითითებას არ შეიცავს. ამიტომ ეს ცნობა უნდა განვიხილოთ როგორც კვლევითი მინიშნება, რომელიც დოკუმენტურ დადასტურებას ელის. იგივე ეხება მითითებას წამების ცნობილ სახეზე, რომელსაც მინაწერი არ აკონკრეტებს.

ხელნაწერის აშიიდან აგიოლოგიონამდე

მინაწერის გზა აგიოლოგიონისკენ სოფრონიოს ევსტრატიადისზე, ლეონტოპოლის ყოფილ მიტროპოლიტზე გადიოდა. ლავრელ ბერ და ექიმ სპირიდონთან ერთად ევსტრატიადისმა 1925 წელს, სერიაში Harvard Theological Studies, ლავრის ბერძნული ხელნაწერების კატალოგი გამოსცა. კატალოგის სქოლიოში განმარტებულია, რომ ვარსკვლავით აღნიშნული კოდექსების ქრონოლოგიური და სხვა შენიშვნები ევსტრატიადისს უკვე ცალკე ჰქონდა გამოქვეყნებული ჟურნალში „გრიგოლ პალამა“ (Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς), სათაურით „ათონური კოდექსების შენიშვნები“ (Ἁγιορειτικῶν Κωδίκων Σημειώματα), და ამიტომ კატალოგში ხელახლა აღარ დაბეჭდილა. ეს დეტალი გვახსენებს, რომ ამბაკუმის შესახებ არსებულის მსგავსი მოწმობები ბეჭდურ ფურცლამდე ხშირად მინაწერების გამოცემების გზით აღწევდა, ხელნაწერთა აღწერილობებისგან დამოუკიდებლად. სწორედ ევსტრატიადისმა შეიტანა პირველმა ღირსმოწამის სახელი აგიოლოგიურ საცნობარო ნაშრომში, „მართლმადიდებელი ეკლესიის აგიოლოგიონში“.

იქიდან სახელი უფრო ახალ საცნობარო გამოცემებში გადავიდა. რუსული „მართლმადიდებლური ენციკლოპედია“ ამბაკუმს თავის პირველ ტომში მოკლე სტატიას უძღვნის. მასში აღნიშნულია, რომ იგი თესალონიკში ეწამა და რომ იხსენიება ლავრის კოდექსსა და „მცირე კურთხევანში“, ხსენების დღით 6 აგვისტოს. სტატია, ევსტრატიადისის „აგიოლოგიონის“ გარდა, მიუთითებს „რელიგიურ და ზნეობრივ ენციკლოპედიასა“ და პერანტონისის „ლექსიკონზეც“. აგიოლოგიური ტრადიცია ისიც გადმოგვცემს, რომ მისი წმინდა ნაწილების ფრაგმენტები ინახება ღვთისმშობლის შობისადმი მიძღვნილ მონასტერში აკარნანიაში. ამ ცნობისთვის ვერ იძებნება გამოქვეყნებული დოკუმენტაცია, რომელიც მონასტერს დაადგენდა ან ახსნიდა, როგორ მოხვდა იქ ნაწილები. გარდა ამისა, უნდა აღინიშნოს, რომ ეს ცნობა მოწამის ნეშტის ნაწილის მაინც გადარჩენას გულისხმობს, რაზეც მინაწერი დუმს.

წმინდა ამბაკუმის ხსენება 6 აგვისტოს

მართლმადიდებელი ეკლესია წმინდა ამბაკუმ ახალმოწამის ხსენებას 6 აგვისტოს, მისი წამების დღეს, აღნიშნავს. მისი სახელი შეტანილია ახალმოწამეთა სიაში, რომელიც საბერძნეთის ეკლესიის „აპოსტოლიკი დიაკონიამ“ გამოაქვეყნა. დამთხვევა ფერისცვალებასთან, რომელიც ამ დღეს ლიტურგიკულად დომინირებს, შესაძლოა ხსნიდეს, რატომ დარჩა მისი ხსოვნა შეზღუდული, უფრო აგიოლოგიის მკვლევრებისა და ათონური ტრადიციისთვის ცნობილი, ვიდრე ფართო სახალხო ღვთისმოსაობისთვის. დიდი ლავრის მონასტერი 963 წელს ღირსმა ათანასე ათონელმა დააარსა. ICOMOS-ის შეფასების თანახმად, რომლის საფუძველზეც ათონის მთა 1988 წელს UNESCO-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში შევიდა, მისი დაარსება ნახევარკუნძულზე ორგანიზებული მონაზვნობის გაძლიერების ნიშანსვეტია. მის ბიბლიოთეკას, 1925 წლის კატალოგის მიხედვით, ეკუთვნის კოდექსი, რომელმაც შემოინახა ძირითადი წერილობითი მოწმობა სხვაფრივ თითქმის უცნობი ბერის შესახებ: რამდენიმე სიტყვა 155-ე ფურცელზე.

წყაროები და ბიბლიოგრაფია

• ICOMOS (1988). World Heritage List No 454: Mount Athos, Advisory Body Evaluation. პარიზი: UNESCO World Heritage Centre.
• Spyridon of the Laura & Eustratiades, S. (1925). Catalogue of the Greek Manuscripts in the Library of the Laura on Mount Athos, with Notices from Other Libraries (Harvard Theological Studies 12). Cambridge, MA: Harvard University Press.
• О. Е. П. (2000). Аввакум. წიგნში: Православная энциклопедия, ტ. 1, გვ. 83. მოსკოვი: Церковно-научный центр «Православная энциклопедия».
• Πασχαλίδης, Σ. (2014). Οι Άγιοι της Θεσσαλονίκης [თესალონიკის წმინდანები]. ერთეული 8: Οι Νεομάρτυρες της Θεσσαλονίκης [თესალონიკის ახალმოწამენი] (XVII–XIX სს.). თესალონიკი: თესალონიკის არისტოტელეს უნივერსიტეტი, ღია აკადემიური კურსები.