წმინდა ადალბერტ პრაღელი: ცხოვრება და მისი ხსოვნა ევროპაში

წმინდა ადალბერტ პრაღელი, რომელიც ჩეხურ ტრადიციაში ვოიტეხის (Vojtěch), პოლონურში კი ვოიციეხის (Wojciech) სახელით არის ცნობილი, იყო ეპისკოპოსი ქალაქისა, სადაც ქრისტიანული ორგანიზაცია ჯერ კიდევ ჩამოყალიბების პროცესში იყო. მისი მოღვაწეობა ბოჰემიის საზღვრებს გასცდა და ისეთ ევროპულ სივრცეს მოიცვა, სადაც საეკლესიო მისია მმართველთა ურთიერთობებთან მჭიდროდ იყო გადაჯაჭვული. დაახლოებით 956 წელს დაბადებულმა და 997 წლის 23 აპრილს, პრუსიელებთან მისიის დროს მოკლულმა, სიკვდილის შემდეგ ცენტრალური ევროპის ისტორიაში განსაკუთრებული ადგილი დაიმკვიდრა. სხვადასხვა მხარესთან მისი კავშირი ხსნის იმასაც, რომ წყაროებში ერთსა და იმავე პირს რამდენიმე სახელით მოიხსენიებენ.

ბოჰემიიდან პრაღის საეპისკოპოსო კათედრამდე

მომავალი ეპისკოპოსი სლავნიკიდების ოჯახში დაიბადა, რომლის რეზიდენციაც ბოჰემიის ლიბიცეში იყო; მამამისი სლავნიკი იყო, დედა — სტრეზისლავა. ასეთი წარმომავლობა მას განათლების მიღების შესაძლებლობას აძლევდა, მაგრამ, ამავდროულად, მხარის ძლევამოსილ საგვარეულოთა ურთიერთობების ქსელშიც აბამდა, რომელთა გავლენისგან საეკლესიო კარიერა ძნელად თუ დარჩებოდა თავისუფალი. აგიოგრაფიული თხრობები ეკლესიისადმი მის მიძღვნას ბავშვობაში გადატანილ მძიმე ავადმყოფობასა და მშობლების აღთქმას უკავშირებს — მოტივი, რომელიც იმ ხერხს განეკუთვნება, რომლითაც ბიოგრაფები წმინდანის ადრეულ მოწოდებას წარმოაჩენდნენ.

მაგდებურგში სწავლამ იგი ლათინურ საეკლესიო განათლებას და მთავარეპისკოპოს ადალბერტს დაუკავშირა, რომლის სახელიც მიიღო. ბოჰემიაში დაბრუნებული სამღვდელოების რიგებში შევიდა და პრაღის პირველი ეპისკოპოსის, დიტმარის, გარდაცვალების შემდეგ მის მემკვიდრედ აირჩიეს; მისი საეპისკოპოსო ხელდასხმა 983 წლით თარიღდება. იგი პრაღის მეორე ეპისკოპოსი იყო იმ ხანაში, როცა კათედრა საეკლესიო თვალსაზრისით მაინცს ექვემდებარებოდა.

მკაცრი მწყემსის სახე, რომელიც ღარიბებს საშუალებებს უნაწილებდა და ტყვე ქრისტიანებით ვაჭრობას ეწინააღმდეგებოდა, მისი ცხოვრების გადმოცემაში მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს. თუმცა უნდა აღვნიშნოთ, რომ ეს აღწერები ძირითადად ისეთი ტექსტების მეშვეობით შემოგვრჩა, რომლებიც მისი სიწმინდის წარმოსაჩენად დაიწერა; მათში ეპისკოპოსის კონფლიქტები გარემოცვასთან სამაგალითო ფუნქციასაც იძენს, რადგან სამწყსოზე პასუხისმგებლობის სიძნელეებს წარმოაჩენს.

კათედრის მიტოვება და მონაზვნური ცხოვრება

ადალბერტის ორჯერ ყოფნა იტალიაში მისი ბიოგრაფიის ყველაზე სადავო საკითხთა რიცხვს მიეკუთვნება. რომში იგი ავენტინის ბორცვზე, წმინდა ბონიფატესა და ალექსის მონასტერში დასახლდა, სადაც მონაზვნური ცხოვრება საეპისკოპოსო მმართველობისგან განსხვავებულ ჩარჩოს სთავაზობდა, თუმცა ეს არ ნიშნავდა, რომ პრაღის კათედრასთან მისი კავშირი საბოლოოდ გაწყვეტილი იყო.

ისტორიკოს დავიდ კალჰოუსის მიერ ქრონოლოგიის გადასინჯვის თანახმად, პირველი რომაული ყოფნა 989 წლის მეორე ნახევრიდან 992 წლის შუა ხანებამდე გრძელდებოდა, მეორე კი — 995 წლის შემოდგომიდან 996 წლის ივნისამდე. მკვლევარი გვთავაზობს კიდეც, პირველი წასვლა უფრო მომლოცველობით მოგზაურობად განვიხილოთ, ვიდრე მოსალოდნელი კონფლიქტისგან უბრალო გაქცევად, მეორე შემთხვევაში კი საფრთხის არსებობას უფრო მკაფიოდ აღიარებს. შესაბამისი კვლევა გვიჩვენებს, რამდენად შეიძლება შეიცვალოს ცხოვრების გაგება, როცა ქრონოლოგიური მონაკვეთები და მთხრობელთა განზრახვები გადამოწმებულია.

ამრიგად, პრაღაში დაბრუნება და ახალი წასვლა ეპოქის ვითარების ფონზე უნდა წავიკითხოთ, როცა საეკლესიო კანონების დანერგვა დამკვიდრებულ სოციალურ პრაქტიკებს ეხებოდა და შეიძლებოდა გავლენიანი ძალების წინააღმდეგობას წაწყდომოდა. ყველა ამ სიძნელის მხოლოდ ეპისკოპოსის ხასიათისთვის ან მთლიანად ერთი ხალხის ქცევისთვის მიწერა დაავიწროებდა ისტორიას, რომლის შესახებაც მხოლოდ ფრაგმენტული ცნობები გაგვაჩნია.

როგორ უნდა წავიკითხოთ მისი ადრეული ცხოვრებანი

ადალბერტის ცხოვრებას ძირითადად ორი ადრეული ლათინური აგიოგრაფიული თხზულებიდან ვიცნობთ: Vita prior-იდან, რომელიც ტრადიციულად იოანე კანაპარიუსს მიეწერებოდა, და ბრუნო კვერფურტელის მიერ დაწერილი ცხოვრებიდან. მოვლენებთან ქრონოლოგიური სიახლოვე მათ განსაკუთრებულ ღირებულებას ანიჭებს, ის კი, რომ ისინი წმინდანის ცხოვრებებად არის აგებული, მოითხოვს, ისტორიულ მასალასთან ერთად ისიც განვიხილოთ, როგორ არის ორგანიზებული თხრობა.

კერძოდ, Vita prior-ის შექმნასთან დაკავშირებით ავტორისა და წარმოშობის გარემოს შესახებ სხვადასხვა ინტერპრეტაციაა შემოთავაზებული, ტექსტის რამდენიმე რედაქციაც არის შემორჩენილი. ეს დისკუსია თავად პიროვნების სახესაც ეხება, ვინაიდან რომელიმე შემთხვევის შერჩევა, კონფლიქტის გაშლა ან მისი მონაზვნური მოწოდების ხაზგასმა შესაძლოა სიწმინდის კონკრეტულ მოდელს ემსახურებოდა.

ასეთივე სიფრთხილეს მოითხოვს გადმოცემები უნგრეთთან მისი კავშირისა და მომავალი მეფის, სტეფანეს, ნათლობის შესახებ, რომლებიც მის საეკლესიო ბიოგრაფიაში ფართოდ არის შეტანილი. ეს ტრადიცია შეიძლება ტრადიციად მოვიხსენიოთ, ზუსტი ქრონოლოგიისა და გარემოებების საკითხი ღიად დავტოვოთ და არ გამოვიყენოთ იმისთვის, რომ მისი გზის ხარვეზები დარწმუნებით შევავსოთ.

მისია პრუსიელებთან და მოწამეობა

პოლონეთის მმართველის, ბოლესლავ I-ის, მხარდაჭერით ადალბერტი 997 წელს სამხრეთ ბალტიისპირეთისკენ გაემართა, რათა პრუსიელებისთვის ექადაგა. საუბარია ლიტველების მონათესავე ძველ ბალტიურ მოსახლეობაზე, რომლის იდენტობა გვიანდელი გერმანული პრუსიისგან უნდა განვასხვავოთ, რათა თხრობა X საუკუნის გეოგრაფიისა და პოლიტიკური ვითარების ფარგლებში დარჩეს.

მისიას წინააღმდეგობა შეხვდა და 997 წლის 23 აპრილს მისი სიკვდილით დასრულდა. თხრობები შეიარაღებულ თავდასხმასა და თავის მოკვეთას აღწერს, თუმცა ზუსტი ადგილი და მისი უკანასკნელი დღეების ზოგიერთი დეტალი დღემდე სადავოა. მისი თანმხლებნი გადარჩნენ და ამბავი ჩამოიტანეს, რამაც მისიის ხსოვნის შენარჩუნება და მისი წმინდა ნაწილების მოძიება შესაძლებელი გახადა.

ამ ეტაპზე ისტორიულ დისტანციას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს. პრუსიელთა რელიგიის გვიანდელი აღწერები ხშირად ეკუთვნის ქრისტიან ავტორებს, რომლებსაც განსხვავებული გამოცდილება და მიზნები ჰქონდათ; ამიტომ მათი უცვლელად გადატანა ადალბერტის ეპოქაში შეიძლება ერთგვაროვან სურათს ქმნიდეს ისეთ საზოგადოებებზე, რომელთა შიდა სხვაობების შესახებ ჩვენი ცოდნა შეზღუდულია.

გნეზნო და მისი თაყვანისცემის ჩამოყალიბება

ბოლესლავმა უზრუნველყო ცხედრის დაბრუნება და მისი დაკრძალვა გნეზნოში, სადაც საფლავი სწრაფად იქცა მომლოცველთა ცენტრად. ცნობილი გადმოცემა, რომლის თანახმადაც ცხედრის გამოსასყიდად მისი წონის ტოლი ოქრო გაიღეს, წმინდა ნაწილების გადასვენების ირგვლივ ჩამოყალიბებულ ტრადიციას განეკუთვნება და განსაკუთრებით თვალსაჩინოდ გამოხატავს იმ ფასეულობას, რომელსაც მათ ანიჭებდნენ.

999 წლით თარიღდება მისი წმინდანად შერაცხვა პაპ სილვესტრე II-ის მიერ, 1000 წელს კი იმპერატორმა ოტონ III-მ მის საფლავს მიაგო თაყვანი. ეს ვიზიტი დაუკავშირდა გნეზნოს სამთავარეპისკოპოსოს დაარსებას და პოლონეთის სამთავროს საეკლესიო პოზიციის განმტკიცებას იმ გარემოში, სადაც მოწამის თაყვანისცემას ადგილის საჯარო აღიარებაზეც შეეძლო გავლენის მოხდენა. ამ კავშირს იკვლევს მონიკა სალმონ-სიამა თავის ნაშრომში, რომელიც შუა საუკუნეების პოლონეთში მისი კულტის დაბადებას ეძღვნება.

კათოლიკურ ეკლესიაში მისი ხსენება 23 აპრილს აღინიშნება და განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ცენტრალური ევროპის ქვეყნებში. იგივე თარიღი მართლმადიდებლურ კალენდრებშიც არის აღნიშნული, ხოლო იულიუსის კალენდრით მცხოვრებ თემებში საეკლესიო 23 აპრილი დღეს სამოქალაქო კალენდრის 6 მაისს შეესაბამება. ორივე ტრადიციაში მისი ადგილი იმით არის განპირობებული, რომ იგი 1054 წლის განხეთქილებამდე მცხოვრებ წმინდანთა რიცხვს მიეკუთვნება.

მისი გამოსახულება მხატვრობასა და სანაწილეში

ეგენბურგის ოსტატის დაახლოებით 1490–1500 წლების ფერწერულ ნამუშევარზე ადალბერტი მარცხნივაა გამოსახული, საეპისკოპოსო მიტრითა და სამწყემსო კვერთხით, ხელში გაშლილი წიგნით, მის გვერდით კი წმინდა პროკოპი საზაველი დგას. ოქროს ფონი და სამოსი ამ ფიგურებს გვიანი შუა საუკუნეების ევროპული ხელოვნების ფერწერულ ენაში ათავსებს, გამოსახულ პირთა ცხოვრებიდან რამდენიმე საუკუნის შემდეგ. ნამუშევარი ნიუ-იორკის მეტროპოლიტენ-მუზეუმში ინახება.

ფიგურის განსხვავებულ გამოყენებას ვხედავთ პრაღის წმინდა ვიტის ტაძრის საგანძურის სანაწილეში, სადაც წმინდანი ნაწილობრივ მოოქროვილი ვერცხლის ბიუსტის სახით არის წარმოდგენილი, ქვებით შემკული მიტრით. ვლადისლავ II-ის შეწირულობა 1503 წლის საგანძურის აღწერაშია დაფიქსირებული, ხოლო შესაბამისი დოკუმენტები ადგილობრივ წმინდანთა ბიუსტების დამზადებას 1498–1500 წლების სამუშაოებს უკავშირებს. ეპისკოპოსის გამოსახულება ამ დროისთვის უკვე საკათედრო ტაძრის ლიტურგიკული ცხოვრების ნაწილი იყო, რადგან დიდ დღესასწაულებზე სანაწილეებს მთავარ ტრაპეზზე ათავსებდნენ.

წყაროები და ბიბლიოგრაფია

• Bayerische Akademie der Wissenschaften. Vita s. Adalberti episcopi Pragensis. Geschichtsquellen des deutschen Mittelalters, № 3051.
• Bayerische Akademie der Wissenschaften. Vitae s. Adalberti episcopi Pragensis recensio I. Geschichtsquellen des deutschen Mittelalters, № 718.
• Davies, N. (1997). Adalbert or Wojciech: Gdansk and Danzig. A Multinational Millennium 997–1997. School of Slavonic and East European Studies, University of London.
• Kalhous, D. (2012). „Svědectví z první ruky? Nad „pramennou hodnotou” nejstarších vojtěšských legend“. Historia Slavorum Occidentis, 1(2), 37–58. იხ. აგრეთვე უნივერსიტეტის რეზიუმე.
• Metropolitan Museum of Art. Saint Adalbert and Saint Procopius. ეგენბურგის ოსტატი, დაახლ. 1490–1500, № 44.147.1.
• Pavelec, P. (რედ.) (2014). Hrady a zámky objevované a opěvované. Národní památkový ústav, გვ. 67.
• Salmon-Siama, M. (2011). „La couronne et la sépulture, ou la naissance du culte de saint Adalbert de Prague en Pologne médiévale“. Iris, 32, 153–168.
• Schmale, F.-J. (1953). „Adalbert (heilig)“. Neue Deutsche Biographie, 1, 45–46.