პერიკლე ქსანთიპეს ძე ქოლარგელი: ცხოვრება, პოლიტიკა და მისი სახე ანტიკურ წყაროებში

ათენის სახელმწიფო მას ოფიციალურად „პერიკლეს, ქსანთიპეს ძეს, ქოლარგელს“ უწოდებდა. სახელდება სამი ნაწილისგან შედგებოდა: პირადი სახელის, მამის სახელისა და დემოსის სახელისგან. დემოსი ატიკის მცირე ადმინისტრაციული თემი იყო, რომელშიც მოქალაქე სრულწლოვანების მიღწევისას ეწერებოდა და რომლის მეშვეობითაც, კლისთენეს რეფორმის თანახმად, ფილეში, ლაშქარსა და თანამდებობებში მონაწილეობდა. ამ სახელით იყო ცნობილი კაცი, რომელსაც თავისი სახელი მთელი ეპოქისთვის უნდა დაერქმია. სამნაწილიანი სახელდება იმაზე მეტს გვეუბნება, ვიდრე ერთი შეხედვით ჩანს, რადგან პერიკლეს თავიდანვე იმ სისტემაში ათავსებს, რომელსაც შემდგომ თავად ემსახურებოდა და გარდაქმნიდა. ვატიკანის რომაული ჰერმის წარწერა კი დემოსის სახელის ადგილას ეთნიკურ ზედწოდებას, ΑΘΗΝΑΙΟΣ („ათენელი“), გვთავაზობს და გვიჩვენებს, როგორ იქცა ქოლარგელი პოლიტიკოსი მომდევნო თაობებისთვის თავად ათენის სიმბოლოდ. ქოლარგოსი აკამანტიდას ფილეს ეკუთვნოდა. მისი სახელი დღეს დედაქალაქის აღმოსავლეთ გარეუბნებში მდებარე მუნიციპალიტეტს ჰქვია, ანტიკური დემოსის ზუსტი ადგილმდებარეობა კი დანამდვილებით დადგენილი არ არის.

დედით ალკმეონიდი, მიკალეს გამარჯვებულის ძე

ანტიკური ავტორებიდან არც ერთი არ ასახელებს მისი დაბადების წელს. მისი ასაკისა და მოღვაწეობის შესახებ ცნობილი მონაცემებიდან გამომდინარე, ის დაახლოებით ძვ. წ. 495 წლად ითვლება. მამამისი იყო ქსანთიპე, პოლიტიკოსი, რომელიც 484 წელს ოსტრაკიზმით განდევნეს; იგი სამშობლოში დაბრუნდა, როცა სალამინის ბრძოლამდე ყველა დევნილს დაბრუნების ნება დართეს, 479 წელს კი მიკალესთან გამარჯვებულ ათენელებს სარდლობდა. დედამისი, აგარისტე, კლისთენეს ძმისწული, ალკმეონიდების გვარიდან იყო. ამ ოჯახის სახელი პისისტრატიდების დამხობას უკავშირდებოდა, მაგრამ ერთ ძველ წყევლასაც: VII საუკუნეში კილონის მომხრეთა მკრეხელურ ხოცვა-ჟლეტას. ეს წყევლა, წინასწარვე აღვნიშნოთ, არასოდეს დავიწყებია. 432 წელს სპარტელები სწორედ მას მოიშველიებენ და ათენელებს მოსთხოვენ, პერიკლე როგორც შებღალული განდევნონ — ასე მოგვითხრობს თუკიდიდე. ჰეროდოტე, რომელიც რამდენიმე ათეული წლის შემდეგ წერდა, გადმოგვცემს, რომ აგარისტეს დაესიზმრა, თითქოს ლომი შვა, რამდენიმე დღის შემდეგ კი პერიკლე მოავლინა ქვეყნად. სიზმარს ჰეროდოტე არ განმარტავს; ახალი დროის მკვლევრები მას ხან ქებად კითხულობენ, ხან კი მინიშნებად ერთი ადამიანის გადაჭარბებულ ძალაუფლებაზე დემოკრატიულ წყობაში.

მისი განათლების შესახებ ცნობები ძირითადად პლუტარქესგან მომდინარეობს. ის ასახელებს მუსიკოს დამონს, რომელსაც პოლიტიკური მრჩევლის როლს მიაწერს, ზენონ ელეელს და, უპირველეს ყოვლისა, ანაქსაგორასს კლაზომენედან — ფილოსოფოსს, რომელიც ასწავლიდა, რომ სამყაროს გონება ამოძრავებს. გადმოცემით, ანაქსაგორასისგან უნდა ესწავლა პერიკლეს სიტყვის დიდებულება და ცრურწმენათა მიმართ ზიზღი. ფილოსოფოსი პოლიტიკოსის ეს სახე, ცხადია, ბევრს უნდა უმადლოდეს გვიანდელ სკოლებს და უკვე პლატონსაც. ახალგაზრდა ალკმეონიდის პირველი საჯარო გამოჩენა კი ეპიგრაფიკულად დადასტურებულია: 472 წელს მან, როგორც ქორეგმა, დააფინანსა ესქილეს „სპარსელების“ დადგმა — ტრაგედიისა სალამინზე, სადაც მამამისიც იბრძოდა.

არეოპაგის დამხობიდან ხანგრძლივ პირველობამდე

პოლიტიკურ ასპარეზზე იგი 463 წელს გამოჩნდა, კიმონის ბრალმდებელთა შორის. კიმონი, იმ დროისთვის ყველაზე გავლენიანი ათენელი, თასოსის ლაშქრობის შემდეგ მექრთამეობის ბრალდებით გაასამართლეს და გაამართლეს. უშუალოდ ამის შემდეგ, 462/1 წელს, პერიკლე ეფიალტეს გარემოცვაში გვხვდება. ეფიალტემ არეოპაგს, ყოფილ არქონტთა საბჭოს, პოლიტიკური უფლებამოსილებების უდიდესი ნაწილი ჩამოართვა და ხუთასთა საბჭოს, სახალხო კრებასა და სახალხო სასამართლოებს გადასცა. ცოტა ხანში ეფიალტე მოკლეს და პერიკლე იმ დაჯგუფების სათავეში აღმოჩნდა, რომლის ძალაც ქალაქისა და ფლოტის უბრალო ხალხს ეყრდნობოდა. წყაროები მის სახელს სამ ღონისძიებას უკავშირებენ, რომლებმაც ათენური დემოკრატიის იერსახე შეცვალა:

1. ჰელიასტების გასამრჯელო. ეს იყო ანაზღაურება მათთვის, ვინც სახალხო სასამართლოებში ისხდნენ, და ღარიბებსაც საშუალება მისცა, თავიანთი პოლიტიკური უფლებები განეხორციელებინათ. არისტოტელეს სკოლის „ათენელთა პოლიტია“ მას მდიდარი კიმონის კერძო გულუხვობის საპირწონედ წარმოადგენს.
2. 451/0 წლის კანონი. მისი თანახმად, მოქალაქედ მხოლოდ ის ითვლებოდა, ვინც ორი ათენელი მშობლისგან იყო დაბადებული.
3. დელოსის კავშირის ხაზინის გადატანა. ხაზინა დელოსიდან ათენში, დიდი ალბათობით, 454/3 წელს გადაიტანეს. ამ აქტმა ბეჭედი დაასვა იმ პროცესს, რომლითაც თეორიულად თანასწორ ქალაქთა კავშირი თანდათან ათენის ჰეგემონიად იქცა.

ამ წლებში მისი უმთავრესი მოწინააღმდეგე იყო თუკიდიდე, მელესიას ძე, კიმონის ნათესავი და არა ისტორიკოსი. ეს თუკიდიდე ამხელდა, რომ მოკავშირეთა ფული ათენის მოსართავად იხარჯებოდა, და დაახლოებით 443 წელს ოსტრაკიზმით განდევნეს. იმ დროიდან, წერს პლუტარქე, პერიკლეს ყოველწლიურად ირჩევდნენ სტრატეგოსად, თხუთმეტი წელი ზედიზედ. თუმცა უნდა დავაზუსტოთ, რას ნიშნავდა ეს თანამდებობა. სტრატეგოსი ქალაქის ათ არჩევით სამხედრო მოხელეთაგან ერთ-ერთი იყო და კოლეგების მიმართ არავითარი ინსტიტუციური უპირატესობა არ გააჩნდა. იგი ანგარიშვალდებული იყო და შეიძლებოდა თანამდებობიდან გადაეყენებინათ. პერიკლეს ძალაუფლება სახალხო კრების დარწმუნების უნარს ეფუძნებოდა. ამიტომაც თუკიდიდეს ცნობილი შეფასება, რომ იმდროინდელი ათენი „სიტყვით დემოკრატია იყო, საქმით კი — პირველი კაცის მმართველობა“, პოლიტიკურ გავლენას აღწერს და არა რომელიმე თანამდებობას, მით უფრო — ტირანიას.

კავშირის ხაზინა და აკროპოლისის ნაგებობები

სამშენებლო პროგრამის ხანას ორი ზავი უკავშირდება. პირველი იყო ზავი სპარსეთთან, რომელსაც წყაროები 449 წლის კალიას საელჩოს უკავშირებენ და რომლის ისტორიულობაც დღემდე სადავოა. მეორე იყო ოცდაათწლიანი ზავი სპარტასთან 446/5 წელს, რომელიც ევბეის აჯანყებასა და მეგარის დაკარგვას მოჰყვა. ამ წლებში პერიკლემ ყურადღება ქალაქის მშენებლობას მიაპყრო და ისეთი პროგრამა წამოიწყო, რომლის მსგავსიც ბერძნულ სამყაროს მანამდე არ ენახა. პართენონის მშენებლობა 447 წელს არქიტექტორებმა იქტინოსმა და კალიკრატემ დაიწყეს, მისი სკულპტურული მორთულობა კი დაახლოებით 432 წელს დასრულდა. მნესიკლეს პროპილეები 437-დან 432 წლამდე შენდებოდა და ბოლომდე არასოდეს დასრულებულა. სამხრეთ ფერდობზე აღიმართა ოდეონი, მუსიკალური შეჯიბრებებისთვის განკუთვნილი გადახურული ნაგებობა. პლუტარქეს თანახმად, მთელ საქმეს ზედამხედველობდა მოქანდაკე ფიდიასი, პერიკლეს მეგობარი. ერექთეიონი და ათენა ნიკეს ტაძარი უმეტესწილად მისი სიკვდილის შემდგომ წლებს განეკუთვნება. ეს ხელს არ უშლის იუნესკოს ნუსხას, V საუკუნის ძეგლთა მთელი ანსამბლი ათენელი პოლიტიკოსის პატივმოყვარე ჩანაფიქრებს მიაწეროს.

ეს ნაგებობები დიდწილად მოკავშირეთა შენატანებით დაფინანსდა. პერიკლეს მოწინააღმდეგეები, კვლავ პლუტარქეს თანახმად, ბრალს სდებდნენ, რომ ქალაქს თავმომწონე ქალივით რთავდა ელადის ფულით, რომელიც სპარსელებთან ომისთვის იყო შეგროვებული. ის კი პასუხობდა, რომ ათენელებს მოკავშირეთა წინაშე მხოლოდ მათი დაცვის ვალი აკისრიათ. იგივე ბიოგრაფი განმარტავს, რომ პერიკლეს სურდა, სამუშაო და გასამრჯელო უზრუნველეყო ხელოსანთა იმ სიმრავლისთვის, რომელიც ფლოტში არ მსახურობდა. ახსნა ლოგიკური ჩანს, თუმცა შესაძლოა, V საუკუნის პოლიტიკოსს გაცილებით გვიანდელი ეპოქის აზრებს მიაწერდეს. ჰეგემონიას, ამასთანავე, თავისი მეორე მხარეც ჰქონდა. იყო კლერუქიები, ანუ ათენელ მოქალაქეთა დასახლებები მოკავშირეთა მიწებზე — თრაკიის ქერსონესში, ნაქსოსსა და ანდროსზე. იყო კოლონიები: თურიები სამხრეთ იტალიაში და ამფიპოლისი თრაკიაში. იყო სამოსის განდგომის სასტიკი ჩახშობაც 440–439 წლებში, ხანგრძლივი ალყის შემდეგ, რომელსაც თავად პერიკლე ხელმძღვანელობდა.

პირადი ცხოვრება და მეგობართა სასამართლო პროცესები

პირველად იგი თავის ნათესავ ქალზე დაქორწინდა, რომელიც მანამდე მდიდარ ჰიპონიკეს ცოლად ჰყავდა. ამ ქორწინებიდან ორი ვაჟი შეეძინა, ქსანთიპე და პარალოსი, და, როგორც პლუტარქე წერს, ცოლს მისივე თანხმობით გაეყარა. ამას მოჰყვა თანაცხოვრება ასპასია მილეთელთან, განათლებულ ქალთან, კომიკოს პოეტთა საყვარელ სამიზნესთან. როგორც არაათენელს, ასპასიას თავად პერიკლეს კანონის ძალით არ შეეძლო, მისთვის ათენის მოქალაქეობის უფლების მქონე შვილები გაეჩინა. მათი ვაჟი, პერიკლე უმცროსი, ათენის მოქალაქეობას მხოლოდ დემოსის განსაკუთრებული გადაწყვეტილებით მიიღებს, როცა მამამისს პირველი ქორწინებიდან შეძენილი ვაჟები უკვე დაკარგული ეყოლება.

ომის წინა უკანასკნელ წლებში პლუტარქე პერიკლეს გარემოცვის წინააღმდეგ აღძრულ სასამართლო საქმეთა მთელ რიგს ათავსებს. ფიდიასს ბრალი დასდეს ათენას ოქროსა და სპილოს ძვლის ქანდაკებისთვის განკუთვნილი მასალის მითვისებაში. ასპასია უღვთოობისთვის გაასამართლეს, ბრალმდებლად კი კომიკოსი პოეტი ჰერმიპოსი გამოვიდა. ანაქსაგორასი მისანი დიოპითეს ფსეფიზმის საფუძველზე დაიდევნა, რომელიც მათ წინააღმდეგ იყო მიმართული, ვისაც ღმერთების არ სწამდა. ისტორიკოსთა აზრი იყოფა იმის თაობაზე, რამდენად ისტორიულია ეს ამბები. გაურკვეველია, რა ზომით ეყრდნობა ისინი კომედიას ან სტესიმბროტე თასოსელის — პერიკლეს თანამედროვე, მაგრამ მისდამი მტრულად განწყობილი ავტორის — პამფლეტებს. არც ის არის ცხადი, კონკრეტულად როდის უნდა დათარიღდეს ისინი. ამ კითხვებზე არც ერთი პასუხი არ შეიძლება უეჭველად ჩაითვალოს.

ომი, სამგლოვიარო სიტყვა და ჟამი

თუკიდიდე სპარტასთან შეჯახებას გარდაუვლად მიიჩნევდა იმ შიშის გამო, რომელსაც ათენის ძლიერება იწვევდა. ომი 431 წელს დაიწყო. მანამდე ათენმა ე.წ. მეგარის ფსეფიზმით მეგარელებს ჰეგემონიის ნავსადგურებითა და ათენის აგორით სარგებლობა აუკრძალა, პერიკლემ კი სახალხო კრება დაარწმუნა, სპარტის ულტიმატუმები უარეყო. მისი სტრატეგია ჩანაფიქრით მარტივი იყო, განხორციელებით კი — მკაცრი. სოფლის მოსახლეობა იმ კედლებს შიგნით უნდა შეხიზნულიყო, რომლებიც ქალაქს პირეოსთან აკავშირებდა, მინდვრები კი მტრის თარეშისთვის უნდა მიეტოვებინათ. ათენი ხმელეთზე ბრძოლას არ მიიღებდა, ფლოტსა და ჰეგემონიის შემოსავლებს დაეყრდნობოდა და, სანამ ომი გრძელდებოდა, ახალ დაპყრობებს არ წამოიწყებდა.

431/0 წლის ზამთარში პერიკლემ ომის პირველ დაღუპულთა პატივსაცემად სამგლოვიარო სიტყვა წარმოთქვა. ტექსტი თუკიდიდემ თავისი ისტორიის მეორე წიგნში ჩაწერა. განსაკუთრებით XIX საუკუნიდან მოყოლებული, იგი ათენური დემოკრატიის ყველაზე ცნობილ ხოტბად იქცა — ხოტბად იმ წყობილებისა, სადაც ძალაუფლება მრავალს ეკუთვნის, კანონები ყველას თანაბრად იცავს, ღირსება კი წარმომავლობაზე მაღლა დგას. თუმცა თავად თუკიდიდე თხზულების დასაწყისშივე გვაფრთხილებს, რომ მის მიერ მოტანილი სიტყვები ორატორთა საერთო აზრს გადმოსცემს და არა მათ ზუსტ ნათქვამს. მაშასადამე, პერიკლეს სამგლოვიარო სიტყვა ნაწილობრივ თუკიდიდეს სამგლოვიარო სიტყვაც არის, დაწერილი კაცის მიერ, რომელმაც უკვე იცოდა, როგორ დასრულდა ომი. გერმანელმა მხატვარმა ფილიპ ფოლცმა რომანტიკული პერიკლე დახატა — კორინთული მუზარადითა და თეთრი ჰიმატიონით, დასრულებული აკროპოლისის ფონზე. ტილოს ფოტორეპროდუქცია შესულია მიუნხენის მაქსიმილიანეუმისადმი მიძღვნილ ალბომში. ნაწარმოები ცხადყოფს, რამდენად იქცა ეს სიტყვა ამ დროისთვის ევროპული პოლიტიკური წარმოსახვის ნაწილად.

430 წლის ზაფხულს ხალხით გადავსებულ ქალაქში ჟამი გაჩნდა — ეპიდემია, რომელიც თანამედროვე კვლევას დანამდვილებით არც ერთ ცნობილ დაავადებასთან არ გაუიგივებია. განრისხებულმა ათენელებმა პერიკლეს სტრატეგოსობა ჩამოართვეს და ჯარიმა დააკისრეს. ცოტა ხნის შემდეგ ის კვლავ აირჩიეს სტრატეგოსად. ამასობაში ეპიდემიამ მისი და და ორივე ვაჟი იმსხვერპლა. პლუტარქე მოგვითხრობს, რომ პერიკლე, რომელსაც მანამდე საჯაროდ არასოდეს ეტირა, ქვითინს მისცა თავი, როცა პარალოსის ცხედარს გვირგვინი დაადო. იგი 429 წლის შემოდგომაზე, ხანგრძლივი ავადმყოფობის შემდეგ გარდაიცვალა — თუკიდიდეს თანახმად, ომის დაწყებიდან ორი წლისა და ექვსი თვის თავზე. მეგობრებს, რომლებიც მის ტროფეებს ჩამოთვლიდნენ, თითქოს ასე უპასუხა: ეს ბედის დამსახურებაც იყოო. უფრო დიდ ქებად იმას მიიჩნევდა, რომ მისი მიზეზით არც ერთ ათენელს არ ჩაუცვამს გლოვის სამოსი.

თუკიდიდესა და კომედიას შორის: წყაროების პერიკლე

პერიკლეს ნაწერები არ დაუტოვებია და მისი სახე ერთმანეთთან შეუთანხმებელი ცნობებისგან იკვრება. თუკიდიდემ, მისმა თანამედროვემ და თაყვანისმცემელმა, თავისი საბოლოო შეფასება 404 წლის მარცხის შემდეგ დაწერა. მას სურდა, პერიკლეს წინდახედული წინამძღოლობა დაეპირისპირებინა მისი მემკვიდრეებისთვის, რომლებიც, მისი აზრით, დემოსს ეპირფერებოდნენ და ქალაქი დამღუპველ თავგადასავლებში ჩაითრიეს, როგორიც სიცილიის ლაშქრობა იყო. იმდროინდელი კომიკოსი პოეტები — კრატინოსი, ტელეკლიდე, ჰერმიპოსი და ევპოლისი — მას ოლიმპიელს უწოდებდნენ და უზარმაზართავიანი ზევსის სახით გამოჰყავდათ. მასხრად იგდებდნენ, აგრეთვე, როგორც „სქინოკეფალოსს“, ანუ კაცს, რომლის თავიც ზღვის ხახვის წაგრძელებულ ბოლქვს მოგაგონებდათ. არისტოფანეს „აქარნელებში“ იგი მეგარელთა გამო ქუხს და ელავს. და ბოლოს, პლუტარქემ მისი ცხოვრება ახ. წ. დაახლოებით 100 წელს, თითქმის ხუთი საუკუნის შემდეგ დაწერა. მან იგი რომაელ ფაბიუს მაქსიმუსს შეადარა და ერთდროულად თუკიდიდეს, კომედიასა და სტესიმბროტეს დაეყრდნო. შედეგად მივიღეთ პორტრეტი, სადაც ადრეული წლების დემაგოგი სიმწიფის ხანაში არისტოკრატიულ წინამძღოლად გარდაისახება — გარდასახვა, რომელსაც თანამედროვე ისტორიკოსი სიფრთხილით ეკიდება.

ამავე ორმაგ ტრადიციას განეკუთვნება მისი იერსახეც. პლინიუს უფროსი აღნიშნავს, რომ მოქანდაკე კრესილასს „ოლიმპიელი პერიკლეს“ ბრინჯაოს პორტრეტი ჰქონდა შექმნილი. შემორჩენილი მარმარილოს ასლები, შუბლზე მაღლა აწეული კორინთული მუზარადით, ამ პროტოტიპიდან მომდინარედ ითვლება. მუზარადი, სტრატეგოსის ნიშანი, დღეს იმ თანამდებობის აღნიშვნად აიხსნება, რომელიც პერიკლეს თხუთმეტი წლის განმავლობაში უწყვეტად ეკავა. პლუტარქე კი განმარტავს, რომ ხელოვანები მას იმიტომ ამჯობინებდნენ, რომ არ ეჩვენებინათ მისი წაგრძელებული, არაპროპორციული თავი, რომელსაც კომიკოსები დაუსრულებლად დასცინოდნენ. ვატიკანის ჰერმა, წარწერით ΠΕΡΙΚΛΗΣ ΞΑΝΘΙΠΠΟΥ ΑΘΗΝΑΙΟΣ, ცნობილ ბერძენთა ბიუსტების სერიას ეკუთვნის, რომელიც Museo Pio-Clementino-ს მუზების დარბაზშია გამოფენილი. მუზეუმის ცნობით, ეს ნამუშევრები იმპერატორ ადრიანეს ეპოქით თარიღდება და ტივოლის მახლობლად, ე.წ. კასიუსის ვილაში აღმოაჩინეს. იქ, მისი სიკვდილიდან დაახლოებით ხუთას ორმოცდაათი წლის შემდეგ, ქოლარგელი, რომელსაც თანამოქალაქეები ოლიმპიელადაც იცნობდნენ და სქინოკეფალოსადაც, სტრატეგოსის მუზარადით იდგა სხვა ცნობილ ბერძენთა პორტრეტებს შორის.

წყაროები და ბიბლიოგრაფია

• Aristotle. Ἀθηναίων Πολιτεία, 26-27.
• Herodotus. Ἱστορίαι, 6.131.
• Jones, H. S. (რედ.), გადამუშ. J. E. Powell (1942). Thucydidis Historiae. Oxford: Clarendon Press. Ἱστορίαι 2.65.
• Musei Vaticani. Museo Pio-Clementino. Sala delle Muse.
• Perrin, B. (თარგმ.) (1916). Plutarch’s Lives, ტ. III: Plutarch, Pericles. Cambridge, MA: Harvard University Press.
• Pliny the Elder. Naturalis Historia, 34.74.
• Stadter, P. A. (1989). A Commentary on Plutarch’s Pericles. Chapel Hill: University of North Carolina Press.
• UNESCO World Heritage Centre (1987). Acropolis, Athens.