კლაზომენელი ანაქსაგორასი: გონების ფილოსოფოსი რიბერასა და ლანგეტისთან

მარჯვენა ხელი თავს ზემოთ აუწევია, ისე, რომ მხარი შემობრუნებია და დაფლეთილი პერანგი წელამდე გადახსნია: ფილადელფიის ხელოვნების მუზეუმში დაცული XVII საუკუნის ნახატის მოხუცს ფარგალი თავით უჭირავს და მის ფეხებს ციური სფეროს ზედაპირისკენ უშვებს. მუზეუმი ზეთის ამ ნახატს, რომელსაც დაახლოებით 1660 წლით ათარიღებს, ჯოვანი ბატისტა ლანგეტის მიაწერს, ფიგურაში კი კლაზომენელი ანაქსაგორასი (დაახ. ძვ. წ. 500–428) ამოიცნო — სოკრატემდელი ფილოსოფოსი, რომელიც თავის თანამოძმეთაგან პირველი დასახლდა ათენში და, რამდენადაც ჩვენთვის ცნობილია, პირველმა ახსნა დაბნელებები ერთი ციური სხეულის მეორის წინ მოქცევით. ერთი თაობით ადრე, 1636 წელს, ხუსეპე დე რიბერამ იგი სხვაგვარად დახატა: მოზრდილ წიგნზე დახრილი, დაკერებულ სამოსში. ორივე წარმოსახვითი პორტრეტია და თითოეული სხვადასხვა მხრიდან კითხულობს ტრადიციას, რომელიც თავად ფილოსოფოსის მწირი ფრაგმენტებით იწყება და პლატონისა და არისტოტელეს გავლით გვიანი ანტიკურობის ბიოგრაფებამდე აღწევს.

კლაზომენედან პერიკლეს ათენამდე

მცირე აზიის დასავლეთ სანაპიროზე მდებარე კლაზომენეს შეძლებული არისტოკრატიული ოჯახის შთამომავალმა ანაქსაგორასმა, გადმოცემის თანახმად, მამისეული ქონება ნათესავებს დაუთმო, რათა ფილოსოფიას მიჰყოლოდა. ანეკდოტებმა, რომლებიც დიოგენე ლაერტელმა „ფილოსოფოსთა ცხოვრებაში“ შეკრიბა, ადრევე ჩამოაყალიბა იმ მოაზროვნის სახე, რომელსაც არაფერი აინტერესებს, რაც ცას არ ეხება: ნათესავებს, რომლებიც დაუდევრობას უსაყვედურებდნენ, ჰკითხა, თავად რატომ არ უვლიდნენ ქონებას; ვინც ჰკითხა, სამშობლოზე არ ზრუნავო, ცაზე მიუთითა და უთხრა, მასზე ძალიან ვზრუნავო; ხოლო როცა სთხოვეს, ეთქვა, რისთვის დაიბადა, უპასუხა, მზის, მთვარისა და ცის შესასწავლადო. ბიოგრაფიული ლიტერატურის ეს თხრობები ისტორიულად ძნელად მოწმდება, მაგრამ ფასეულია, როგორც მოწმობა იმისა, თუ როგორ ახსოვდა იგი ანტიკურობას, და მათ კვლავ შევხვდებით ორი ნახატის წინაშე.

იმავე ბიოგრაფის ცნობით, ოცი წლისა იყო, როცა ქსერქსემ ჰელესპონტი გადალახა, ძვ. წ. 480 წელს; აქედან გამომდინარეობს, რომ დაახლოებით ძვ. წ. 500 წელს დაიბადა. ამის მიღმა მისი ცხოვრების თითქმის ყოველი ეტაპი მკვლევრის მიხედვით ინაცვლებს, როგორც ამას დაწვრილებით აჩვენებს პატრიშა კერდისა და ჯონ სისკოს შესაბამისი სტატია სტენფორდის ფილოსოფიის ენციკლოპედიაში. ათენში მისი ჩასვლისთვის შემოთავაზებულია თარიღები ძვ. წ. 480 წლიდან — რაც ნაკლებად სარწმუნოა იმ დროს ომში ჩაბმული ქალაქისთვის — ძვ. წ. 456 წლამდე, რასაც მანსფელდი იცავდა და სხვა მკვლევრებიც გაჰყვნენ; იანკოს განსხვავებული რეკონსტრუქცია კი ფილოსოფოსს ძვ. წ. 466–460 წლებში ლამფსაკოსში, თემისტოკლეს მფარველობის ქვეშ ათავსებს, სანამ ათენს მიაღწევდა და პერიკლეს წრეს შეუერთდებოდა. ქალაქში, სადაც ოციდან ოცდაათ წლამდე დაჰყო, როგორც პერიკლეს მეგობარმა და მისმა შეფარებულმა, მისი იდეები თანამოსაუბრეთა ვიწრო წრეს გასცდა: მათ იცნობდნენ სოფოკლე და ევრიპიდე, შესაძლოა ესქილეც, და უეჭველად კომედიოგრაფი არისტოფანე.

მხოლოდ ერთი წიგნი დაწერა, რომლის შეძენაც, როგორც სოკრატე ამბობს პლატონის „აპოლოგიაში“, არაუმეტეს ერთ დრაქმად შეიძლებოდა. მისი დათარიღებაც იმავე რყევებს განიცდის — ძვ. წ. 470-იანი წლებიდან 440 წლამდე; სტენფორდის სტატიაში განსაკუთრებით დამაჯერებლად მიიჩნევა გრეჰემის მოსაზრება, რომელიც ძვ. წ. 478–466 წლებს გულისხმობს და ორ ასტრონომიულ მოვლენას ეყრდნობა, რომლებსაც ქვემოთ შევხვდებით. შემორჩენილია ოცდაორი ფრაგმენტი, სულ ტექსტის 118 სტრიქონი, რომლებიც გვიანდელმა ფილოსოფოსებმა და კომენტატორებმა გადმოგვცეს. დილსისა და კრანცის მიერ შედგენილ სოკრატემდელთა კანონიკურ კრებულში ანაქსაგორასს 59-ე ნომერი აქვს. დიოგენეს თანახმად, თხზულება იწყებოდა დებულებით, რომ ყველა საგანი ერთად იყო, სანამ გონება არ მოვიდა და არ მოაწესრიგა ისინი, და ამ საწყისის გამო ფილოსოფოსმა მეტსახელად „გონება“ (ნუსი) დაიმკვიდრა.

უღმერთობის ბრალდება და ლამფსაკოსი

მზე, რომელსაც ტრადიციული რელიგია ღმერთად სცემდა პატივს, ანაქსაგორასისთვის გავარვარებული ქვა იყო, და ამ დებულებამ, სხვებთან ერთად, რომლებიც სახიფათოდ ჩაითვალა, იგი უღმერთობის ბრალდების პირისპირ დააყენა. სასამართლო პროცესის ვითარებაზე ანტიკური თხრობები იმდენად განსხვავდება, რომ დიოგენე ვერსიებს ერთმანეთის მიყოლებით ჩამოთვლის და არცერთს არ ანიჭებს უპირატესობას. სოტიონის თანახმად, ბრალმდებელი კლეონი იყო, ფილოსოფოსი კი, რომელსაც მზისთვის გავარვარებული ლითონის მასა ეწოდებინა, ხუთი ტალანტის ჯარიმითა და გაძევებით დასაჯეს. სატიროსის თანახმად, ბრალი მას პერიკლეს პოლიტიკურმა მოწინააღმდეგემ, თუკიდიდემ, წაუყენა, რომელმაც უღმერთობას სპარსელებთან შეთანხმების ბრალდებაც დაურთო, და ფილოსოფოსს დაუსწრებლად სიკვდილი მიესაჯა. ჰერმიპოსი დაპატიმრებასა და განთავისუფლებაზე ლაპარაკობდა, რაც პერიკლეს მიერ ხალხისადმი მიმართვას მოჰყვა, იერონიმოსი კი — გამართლებაზე, რაც უფრო მოსამართლეთა თანაგრძნობით იყო განპირობებული.

თანამედროვე მკვლევრები პროცესს ძვ. წ. 450, 437, 434 ან 430 წლით ათარიღებენ. ბოლო თარიღი, რომელსაც სტატიის ავტორები ყველაზე სავარაუდოდ მიიჩნევენ, საქმეს იმ პერიოდს უკავშირებს, როცა ძვ. წ. 431 და 430 წლების წარუმატებელმა ლაშქრობებმა და ჭირის აფეთქებამ პერიკლეს მდგომარეობა შეარყია და მასთან ერთად დაუცველი დატოვა მისი გარემოცვის პირებიც, მათ შორის ფიდიასი და ასპასია. პლუტარქე დევნას დიოპითესის დადგენილებას უკავშირებს, რომელიც მიმართული იყო მათ წინააღმდეგ, ვისაც ღმერთების არ სწამდა და ციურ მოვლენებზე ასწავლიდა. იმავე კონტექსტში იკითხება ფრაზაც, რომელსაც სატიროსი ფილოსოფოსს მიაწერს: როცა ციხეში ერთდროულად შეიტყო თავისი განაჩენიც და ორი ვაჟის სიკვდილიც, თქვა, რომ იცოდა, მოკვდავები იყვნენ, იმ წუთიდან, რაც გააჩინა. ჭირიანობის შუაგულში ნათქვამი — ჭირმა პერიკლესაც წაართვა საკუთარი ვაჟები — ეს სიტყვები ნაკლებად ცივად ჟღერს, ვიდრე სხვა წელს რომ გადავიტანოთ.

ჰელესპონტის სამხრეთ სანაპიროზე, ლამფსაკოსში დამკვიდრებული, იქვე გარდაიცვალა ძვ. წ. 428 წელს. ლამფსაკოსელებმა იგი დიდი პატივით დაკრძალეს. როცა, დიოგენეს თქმით, ჰკითხეს, რა სურდა, რომ მისი ხსოვნის პატივსაცემად გაეკეთებინათ, ითხოვა, ქალაქის ბიჭებს ყოველწლიურად, მისი გარდაცვალების თვეში, დასვენება ჰქონოდათ — ჩვეულება, რომელიც ბიოგრაფის დროსაც ჯერ კიდევ ცოცხლობდა.

ყველაფერი ყველაფერში: ანაქსაგორასის ფიზიკა

მისი აზროვნება ორ ტრადიციას შორის მოძრაობდა. ერთი მხრივ, მილეტელები — თალესი, ანაქსიმანდრე და ანაქსიმენე — ცდილობდნენ, სამყარო თავად ბუნებრივი სისტემის კანონზომიერებებით აეხსნათ ისე, რომ პერსონიფიცირებული ღმერთებისთვის არ მიემართათ, და ამ ხაზს ეკუთვნის ანაქსაგორასიც, რომლის შემორჩენილ ფრაგმენტებში სიტყვა „ღმერთი“ არ გვხვდება. მეორე მხრივ, პარმენიდე ამტკიცებდა, რომ არარსებული ვერ იარსებებს და, შესაბამისად, წარმოშობა და მოსპობა შეუძლებელია. ამ აკრძალვას კლაზომენელი იღებს, მაგრამ თავისებურად განმარტავს: ელინები, წერს იგი ერთ-ერთ ფრაგმენტში (B17), არასწორად ფიქრობენ წარმოშობასა და დაღუპვაზე, ვინაიდან არაფერი იბადება და არაფერი იღუპება, არამედ უკვე არსებულისგან ერთვება და გამოიყოფა, და უფრო სწორი იქნებოდა, წარმოშობისთვის შერევა ეწოდებინათ, მოსპობისთვის კი — გაყოფა. მოძრაობა კი, რომელსაც ელეელი უარყოფდა, ანაქსაგორასს სჭირდება, და სწორედ ამ წერტილში შორდება მას.

პრინციპი, რომელიც ყველაზე მეტად დაუკავშირდა მის სახელს, სხვა ფრაგმენტშია ჩამოყალიბებული (B11): ყოველ საგანში ყოველი საგნის წილია. ამ ლოგიკით, ოქროს ზოდი შეიცავს მიწასაც და წყალსაც, ხორცსა და თმას, და მატერიის ყველა ძირითადი სახის წილს, რომლებიც, ყველგან რომ თანაარსებობდნენ, ერთმანეთში უნდა აღწევდნენ. კვება თითქმის სახელმძღვანელოსეულ მაგალითს იძლეოდა. როცა ბავშვი პურს ჭამს და რძეს სვამს, მისი სხეული კი ხორცს, სისხლსა და ძვლებს იძენს, ცვლილება ერთი ნივთიერების მეორედ გარდაქმნით როდი აიხსნება: ეს შემადგენლები საკვებში უკვე იყო და მხოლოდ გროვდება. კითხვა „როგორ შეიძლება თმა წარმოიშვას იქიდან, რაც თმა არ არის?“, რომელიც გრიგოლ ნაზიანზელის ერთმა ანონიმმა კომენტატორმა შემოგვინახა, მსჯელობის არსს გადმოსცემს, თუმცა შესაბამისი ფრაგმენტის ავთენტიკურობა სადავოდ არის მიჩნეული.

თუ ყველაფერი ყველაფერშია, ასახსნელი რჩება, რატომ ჩანს ოქრო ოქროდ. პასუხი B12 ფრაგმენტშია, რომლის მიხედვითაც ყოველი საგანი არის და იყო აშკარად ის, რისიც ყველაზე მეტს შეიცავს; ეს კი, როგორც ხშირად ფიქრობენ, არ ნიშნავს, რომ გაბატონებული შემადგენელი მასის ნახევარს უნდა აღემატებოდეს. საკმარისია, ცალ-ცალკე აღებულ ყოველ სხვა შემადგენელს სჭარბობდეს. სრული გამოყოფის შესაძლებლობას, რომელიც საყოველთაო შერევას მოსპობდა, გამორიცხავს მისი შეხედულება უსასრულოზე: მცირეს უმცირესი არ გააჩნია, ყოველთვის არსებობს რაღაც უფრო მცირე, ხოლო დიდს — ყოველთვის რაღაც უფრო დიდი (B3). ნაკლებად ნათელია „თესლები“, რომლებსაც B4b ფრაგმენტი ახსენებს: მათ ხან ბიოლოგიურ თესლებად განმარტავდნენ, ხან კი თავად ძირითადი ნივთიერებების აღმნიშვნელ ტერმინად, რომლებიდანაც, გარკვეული აზრით, ყველაფერი დანარჩენი აღმოცენდება. და ბოლოს, ტერმინი „ჰომეომერიები“, რომლითაც გვიანდელმა ტრადიციამ მისი სისტემა შეაჯამა, დიდი ალბათობით, არისტოტელეს ეკუთვნის და არა თავად მას.

გონება და სამყაროს გრიგალი

ყოველივე შერეულს შორის მხოლოდ ერთი რჩება შეურეველი. გონება, ყველაზე ვრცელი შემორჩენილი ფრაგმენტის (B12) თანახმად, უსასრულო და თვითმპყრობელია და არცერთ საგანს არ შერევია, ვინაიდან, შერეული რომ ყოფილიყო, ის საგნები, რომლებშიც აირეოდა, ხელს შეუშლიდა, მათზე ებატონა; ახლა კი, მარტოდ თავისთავად მყოფი, ყოველივეს შორის ყველაზე ფაქიზი და ყველაზე წმინდა, ყველაფრის სრული ცოდნა აქვს და უდიდესი ძალა გააჩნია. მან აამოძრავა ბრუნვა, რომელიც მცირე არიდან დაიწყო, ახლა უფრო ფართოდ ბრუნავს და კიდევ უფრო ფართოდ იბრუნებს; მანვე მოაწესრიგა ყოველივე, რაც უნდა ყოფილიყო, რაც იყო და ახლა აღარ არის, რაც არის და რაც იქნება, ისევე როგორც ის წრიული სვლა, რომლითაც მოძრაობენ ვარსკვლავები, მზე, მთვარე, ჰაერი და ეთერი. გრიგალი, ფართოვდება რა, მატერიას გადაანაწილებს და სამყაროს ცალკეულ საგნებს წარმოაჩენს; სხვა ფრაგმენტში (B4a) კი ფილოსოფოსი ლაპარაკობს ადამიანებზე, რომლებიც ქალაქებში ცხოვრობენ და მიწას ამუშავებენ, ჰყავთ მზე და მთვარე, „როგორც ჩვენ“, — და ამით მრავალი ერთნაირი სამყაროს შესახებ თეზისს აყალიბებს, რომელთა ტოპოგრაფია არსად არ არის დაზუსტებული.

ამ პრინციპმა, რომელიც იმაზე მეტს ჰპირდებოდა, ვიდრე იძლეოდა, ანტიკური ფილოსოფიის ყველაზე ცნობილი იმედგაცრუება გამოიწვია. პლატონის „ფედონში“ სოკრატე ჰყვება, როგორ გაუხარდა, როცა გაიგო, რომ გონება ყოველივეს აწესრიგებს, და იმედი ჰქონდა, ანაქსაგორასის წიგნიდან შეეტყო, რატომ ჯობს, რომ საგნები ისე იყოს, როგორც არის; წაკითხვისას კი დაინახა, რომ ავტორი გონებას სამყაროს წყობის ასახსნელად კი არ იყენებდა, არამედ მიზეზებად ჰაერს, ეთერს, წყალს და სხვა უცნაურობებს ასახელებდა. არისტოტელემ ეს კრიტიკა გაიმეორა, მაგრამ დაწერა ის ფრაზაც, რომელმაც ანაქსაგორასის ადგილი აზროვნების ისტორიაში განსაზღვრა: როცა მან განაცხადა, რომ გონება ბუნებაში ისევე არსებობს, როგორც ცოცხალ არსებებში, როგორც სამყაროსა და მთელი მისი წესრიგის მიზეზი, ფხიზელ კაცად მოჩანდა მათ შორის, ვინც მანამდე ალალბედზე ლაპარაკობდა („მეტაფიზიკა“ I.3, 984b15).

თუ კონკრეტულად რა იყო გონება, ამაზე თანამედროვე კვლევა შეთანხმებული არ არის. ზოგიერთი ინტერპრეტატორისთვის ეს განსაკუთრებული, უაღრესად ფაქიზი მატერიაა, სხვებისთვის — მცდელობა, აღწერილიყო რაღაც არამატერიალური მანამდე, სანამ ასეთი რამისთვის ენა გაჩნდებოდა, მესამე წაკითხვა კი მასში თავად ბუნების კანონს ხედავს. თანამედროვე მკვლევართა უმრავლესობა, პლატონისეული სოკრატეს შეფასების საპირისპიროდ, მას ტელეოლოგიურ მიზეზად მიიჩნევს: სედლი — კოსმოგონიის ანთროპოცენტრული მიმართულების ხაზგასმით, ლაქსი — როგორც შემადგენელთა მუდმივ შემეცნებით გარჩევას. ფილოდემოსის ფრაგმენტი ჰერკულანუმის პაპირუსებიდან (PHerc. 1428), რომელიც დილსისა და კრანცის კრებულში არ შედის და ვასალომ გამოსცა, ანაქსაგორასს მიაწერს აზრს, რომ გონებით გამოწვეული მოძრაობა იყო, არის და მარად იქნება, ანუ კოსმოგონიას პირველი წამი არ ჰქონია. პრინციპის გავლენა ადვილად იკითხება პლატონის „ტიმეოსის“ კოსმიურ გონებაში, არისტოტელეს უძრავ მამოძრავებელსა და ადამიანის გონების მის თეორიაში, რომელიც თხზულებაშია „სულის შესახებ“ გადმოცემული.

დაბნელებები, მეტეორიტები და მზე, როგორც გავარვარებული ქვა

დაბნელებების ახსნა ერთი სხეულის მიერ მეორის დაფარვით, მისი წინ მოქცევით, როგორც ჩანს, დაკვირვებასა და მოწმობებს ეყრდნობოდა. ძვ. წ. 478 წლის 17 თებერვალს რგოლისებრმა მზის დაბნელებამ, რომელიც ათენიდან, კლაზომენედან და ლამფსაკოსიდან ჩანდა, ჩრდილი პელოპონესის უდიდეს ნაწილს დააფინა, ეგეოსის ზღვის გადამკვეთ მეზღვაურებს კი ამ ცნობის გავრცელება შეეძლოთ. შესაძლოა, სწორედ ასეთი ცნობებიდან მომდინარეობს მისთვის მიწერილი ორი, სხვაგვარად უცნაურად კონკრეტული მტკიცება — რომ მთვარე პელოპონესის ოდენაა და რომ მზე მთვარეზე დიდია, — და ამიტომაც 478 წლის დაბნელება მისი წიგნის დაწერის ქვედა ქრონოლოგიურ ზღვრად მიიჩნევა.

ისიც პირველმა ამტკიცა, რომ ცაში მყარი, მძიმე სხეულებია, რომლებსაც გრიგალის ძალუმი ბრუნვა იჭერს, და რომ ზოგიერთი მათგანი, მის ძალას რომ სძლევს, ოდესმე დედამიწაზე ჩამოვარდება. რამდენიმე წლის შემდეგ, პლინიუსის მიხედვით ძვ. წ. 466 წელს, როცა ღამის ცაზე კომეტა ჩანდა, ეტლის ოდენა ქვა ჩამოვარდა ეგოსპოტამში, ჰელესპონტის ლამფსაკოსის პირდაპირ მდებარე ნაპირზე, და ანაქსაგორასმა იმ კაცის სახელი მოიხვეჭა, ვინც ეს ვარდნა „იწინასწარმეტყველა“. დიოგენე წერს, რომ მას წინასწარ ჰქონდა ნათქვამი, მზიდან ქვა ჩამოვარდებაო, და რომ ევრიპიდე, რომელსაც ანაქსაგორასის მოწაფედ მიიჩნევს, „ფაეთონში“ მზეს ოქროს ბელტს უწოდებს. იმავე წელმა, იმ ანალიზის მიხედვით, რომელსაც სტენფორდის სტატია იზიარებს, უარყოფაც მოიტანა: კომეტების თეორია, რომლებსაც ფილოსოფოსი პლანეტების შეყრით ხსნიდა, ჰალეის კომეტამ გააბათილა, რომელიც მთელ ხმელთაშუა ზღვისპირეთში ძვ. წ. 466 წლის ივნისიდან აგვისტომდე ჩანდა, — გარემოება, რომელიც იმ წლამდე წიგნის გამოცემის სასარგებლოდ მეტყველებს. იმავე ბუნებრივი გზით ხსნიდა ქუხილსა და ელვას, ქარიშხლებს, სეტყვასა და ნილოსის წყალდიდობებს, რომლებსაც ეთიოპიის მთებში თოვლის დნობას მიაწერდა, დედამიწა კი ბრტყლად, დოლის ფორმისად წარმოედგინა.

პლუტარქეს მიერ მოთხრობილი ერთი ეპიზოდი აჩვენებს, როგორ გადავიდა თეორია პერიკლეს წრეში. ძვ. წ. 431 წლის 3 აგვისტოს, როცა ფლოტი ზღვაში გასასვლელად ემზადებოდა, მზე დაბნელდა და ეკიპაჟები პანიკამ მოიცვა. პერიკლემ თავისი მოსასხამი შეშინებულ მესაჭეს თვალებთან აუფარა და ჰკითხა, ეს თუ მიაჩნდა საშინელ ნიშნად; როცა მან უარყოფითად უპასუხა, ჰკითხა, რით განსხვავდებოდა ეს დაბნელებისგან, გარდა იმისა, რომ ის მოსასხამზე უფრო დიდმა რამემ გამოიწვია. რაც შეეხება შეგრძნებებს, ანაქსაგორასი აღიარებდა, რომ მათი სისუსტე ჭეშმარიტების გარჩევაში გვიშლის ხელს (B21), მაგრამ იმასაც იღებდა, რომ მოვლენები უხილავის ხედვას გვთავაზობს (B21a), და არისტოტელე მოგვიანებით მის მიერ დაბნელებების ახსნას მეცნიერული ახსნის ნიმუშად გამოიყენებს „მეორე ანალიტიკაში“.

ანაქსაგორასი XVII საუკუნის ფერწერაში

XVI–XVII საუკუნეებში კლასიკური ტექსტების აღმოჩენამ და გამოცემამ ანტიკური ფილოსოფოსებისადმი ინტერესი ხელახლა გააღვივა, და ნეაპოლში, სადაც ვიცე-სამეფოს ესპანური არისტოკრატია რიბერას უმთავრეს დამკვეთებს შეადგენდა, ბრძენი მოხუცის — ღარიბისა და თავმდაბლის — სახე ფერწერულ თემად იქცა, რომელზეც საკუთარი მოთხოვნა არსებობდა. LACMA-ს კატალოგი ამავე ჯგუფის ერთ-ერთი ფილოსოფოსის შესახებ აღნიშნავს, რომ მხატვარი მოაზროვნეებს ღატაკებად გამოსახავდა და ამით ხაზს უსვამდა მათ ერთგულებას მეტაფიზიკური და არა მატერიალური მისწრაფებებისადმი, ხოლო ასკეტიზმი, რომელსაც ტრადიცია ანტიკურ ფილოსოფოსებს, წინასწარმეტყველებსა და წმინდანებს მიაწერდა, ესპანურ კათოლიკურ საზოგადოებაში გამოძახილს პოულობდა. დიოგენე ლაერტელი, ბოლოს, არა მხოლოდ ანეკდოტების, არამედ ფიზიონომიური მინიშნებების წყაროც იყო, და ასეთი აღწერილობების საფუძველზე დღესაც ცდილობენ წარწერის არმქონე ფიგურების იდენტიფიკაციას.

ფარგალი და ციური სფერო ფილადელფიის ნახატში

მუზეუმის კატალოგის ჩანაწერი ნამუშევარს ასათაურებს The Philosopher Anaxagoras, ათარიღებს დაახლოებით 1660 წლით და, „მიეწერება“-ს დათქმით, ჯოვანი ბატისტა ლანგეტს (1625–1676) მიაკუთვნებს. ტილოზე ზეთით შესრულებული, 99,7 × 134 სმ ზომის ნახატი, საინვენტარო ნომრით W1904-1-25, კოლექციაში 1904 წელს მოხვდა, უ. პ. უილსტაკის ფონდიდან შეძენით. მოკლე ანოტაციაში მუზეუმი ანაქსაგორასს ძვ. წ. IV საუკუნეში ათავსებს, მაშინ როცა ანტიკური მოწმობები და ფილოსოფიური ლიტერატურა დაახლოებით ძვ. წ. 500–428 წლებზე, ანუ V საუკუნეზე, თანხმდება. ფიგურის ნიშნებად მუზეუმი ასახელებს ასტრონომიული და მათემატიკური აღმოჩენებით მოხვეჭილ სახელს და ასკეტურ ცხოვრებას, რასაც მხატვარი ცხოველის ტყავის სამოსით აღნიშნავს. ეს იდენტიფიკაცია, ამასთანავე, ერთადერთი არ არის: ნამუშევრის ციფრული რეპროდუქციის აღწერებში არქიმედეს სახელიც ჩნდება.

ჰორიზონტალური კომპოზიცია მარცხნივ ქარიშხლიან ცაზე იხსნება — მონაცრისფრო-თეთრი ღრუბლებითა და მუქი ლურჯის ნაგლეჯებით, დაბალი, ბნელი ჰორიზონტის ზემოთ, — დიაგონალურად განლაგებული ფიგურა კი ცენტრს ავსებს. სინათლე ძლიერად ეცემა შიშველ ტანსა და თეთრ პერანგს, რომელიც დაფლეთილია და გახსნილი ჰკიდია; მხარზე, სფეროსთან ახლოს, სამოსის ბეწვი მოჩანს. სახე, გრძელ, თბილი ანარეკლების მქონე მონაცრისფრო წვერში ჩასმული, რაკურსშია მოცემული, მზერა სფეროსკენ აქვს მიპყრობილი. მარჯვენა ხელი თავს ზემოთ იხრება და იარაღს წვეროთი იჭერს, მარცხენა კი სხეულის წინ გადადის და ქვედა მარცხენა ნაწილში მოთავსებულ დაკეცილ ფურცელს ან წიგნს ეყრდნობა. სფეროს, მუქ ხარატულ სადგამზე დადგმულსა და რგოლებით შემოსაზღვრულს, თანავარსკვლავედების გამოსახულებები აქვს მოხაზული, მათ შორის გველის სხეულის მსგავსი გრძელი, დაკლაკნილი ხაზი, და პატარა მოწითალო ნიშნები. მარჯვნივ, მაგიდაზე — პატარა ჭურჭელი თეთრი საწერი ბუმბულით და გაშლილი ქაღალდი ასოების მწკრივით, რომლებიც ხელმისაწვდომ რეპროდუქციაზე არ იკითხება.

რიბერას მკითხველი ფილოსოფოსისგან განსხვავებით, ლანგეტის ფილოსოფოსი ღია ცის ქვეშ, ბუნებაშია დახატული, გაზომვის წუთას. ეს არჩევანი შეიძლება წავიკითხოთ, როგორც დიოგენეს ანეკდოტების სახვითი თარგმანი — იმ ადამიანისა, რომელიც სამშობლოდ ცაზე მიუთითებს და აცხადებს, რომ მზის, მთვარისა და ციური მოვლენების შესასწავლად დაიბადა, — თუმცა არ ვიცით, მხატვარს ან მის დამკვეთს სწორედ ეს ადგილები ჰქონდათ თუ არა მხედველობაში.

წიგნი და დაკერებული სამოსი რიბერას ნახატში

1636 წელს ნეაპოლის სულიწმინდის ბანკის (Banco dello Spirito Santo) დავთრებში გატარდა ასი დუკატის გადახდა — ავანსი ხუთასიდან — ლორენცო კამბისა და სიმონე ვერცონეს მიერ „Gioseppe de Ribera“-სთვის, თორმეტი ნახატისთვის, ხუთი პალმის სიმაღლისა და ოთხის სიგანისა, რომელთაგან თითოეულზე მხატვარს საკუთარი ხელით უნდა დაეხატა თითო ფილოსოფოსი „conte Carlo Felesbergh“-ის, ანუ თავად კარლ ევსებიუს ფონ ლიხტენშტაინის, სახმარად, ექვსთვიანი ჩაბარების ვადით. დოკუმენტი, რომელიც 1983 წელს ედუარდო ნაპიმ გამოაქვეყნა, 1986 წელს კი კრეიგ ფელტონმა Burlington Magazine-ში განიხილა, მოყვანილია ინდიანაპოლისის მუზეუმის კლოუზის კოლექციის კატალოგში, რიბერას ერთი ფილოსოფოსის ჩანაწერში — ფიგურა, დიდი ალბათობით, ევკლიდეა, ნახატი კი ხელმოწერილი და 1637 წლით დათარიღებულია. თორმეტი ნახატიდან საბოლოოდ ექვსი ჩააბარეს; ისინი ლიხტენშტაინის თავადების კოლექციებში 1954 წლამდე რჩებოდა, როცა გაიფანტა. ინდიანაპოლისის „ევკლიდე“ დაახლოებით 124,7 × 98,7 სმ-ია, LACMA-ს ფილოსოფოსი კი — 124,3 × 99,1 სმ.

„ანაქსაგორასი“, 1636 წლის ზეთის ნახატი ტილოზე, 120 × 95 სმ, კერძო კოლექციაშია. მარცხნივ, პროფილში მიბრუნებული ფიგურა თავს სქელ წიგნზე ხრის, რომელიც ორივე ხელით უჭირავს, ერთით — ქვემოდან ეყრდნობა. ხვეულ თეთრ თმასა და თეთრ წვერს, შუბლსა და ლოყას მარცხნიდან და ზემოდან დაცემული სინათლე ეფინება — იგივე სინათლე, რომელიც ათეთრებს გვერდებს, რომლებზეც ხაზოვანი გეომეტრიული ფიგურებია მოხაზული, ფონი კი ბნელი და თითქმის ერთგვაროვანი რჩება. უხეში ყავისფერი ქიტონი მხარსა და მკლავზე უფრო ღია ფერის ქსოვილის ნაჭრებითაა დაკერებული, ქვემოდან კი მონაცრისფრო-ცისფერი საყელო და წითელი სახელო მოჩანს. მაგიდის კიდეზე, წინა პლანზე, დაკეცილ ქაღალდის ფურცლებსაც ხაზების მკრთალი კვალი ატყვია. მათ ზემოთ, ბნელ არეში, იმ ხელის ქვემოთ, რომელიც წიგნს იჭერს, ღია ფერის მონასმით შესრულებული წარწერა ხელმისაწვდომ რეპროდუქციაზე სანდოდ არ იკითხება.

სამოსის საკერებლები ღარიბი ბრძენის კონვენციას ეკუთვნის, რომელსაც რიბერა ფილოსოფოსთა თავის ყველა სერიაში ავითარებდა. ანაქსაგორასის შემთხვევაში კი ეს კონვენცია განსაკუთრებულ ჟღერადობას იძენს, თუ გავიხსენებთ თხრობას კლაზომენელ შეძლებულ ჭაბუკზე, რომელმაც ქონება ნათესავებს დაუტოვა. გვერდების გეომეტრიული ფიგურები, მეორე მხრივ, გამოსახულ პირს მათემატიკოსისა და ასტრონომის სახელს უკავშირებს — იმავეს, რომელსაც ფილადელფიის მუზეუმიც იმოწმებს ლანგეტის ნახატთან დაკავშირებით. ნამუშევრის თავადის შეკვეთაში შესვლა დოკუმენტურად დასტურდება კლოუზის კოლექციის კატალოგში, სადაც „ანაქსაგორასი“ ექვს ჩაბარებულ ნახატს შორისაა და იმ ფიგურებს შორის იხსენიება, რომლებიც წარწერებით ამოიცნობა.

წყაროები და ლიტერატურა

• Curd, P., & Sisko, J. (2026). Anaxagoras. Stanford Encyclopedia of Philosophy, Stanford University (პირველი გამოქვეყნება 2007, არსებითი გადამუშავება 2026 წლის 9 აგვისტო).
• Diogenes Laertius (1925). Lives of Eminent Philosophers, წიგნი II, თავი 3 (ანაქსაგორასი). თარგმ. R. D. Hicks. Loeb Classical Library, Harvard University Press.
• Los Angeles County Museum of Art. Jusepe de Ribera, A Philosopher (1637), № M.91.125.2, კოლექციის ჩანაწერი.
• Philadelphia Museum of Art. The Philosopher Anaxagoras (დაახ. 1660), კოლექციის ჩანაწერი.