სამხრეთ ევბეის კავონდორიტიკოსი: ცამპუნა და ანტიის სასტვენი მეტყველება

სამხრეთ კარისტიის სოფლებში კავონდორიტიკოსი ადგილობრივ საცეკვაო რეპერტუარს უკავშირებს მუსიკალურ ტრადიციას, რომელიც ეგეოსის ზღვის აუზში ფართოდ გავრცელდა და ცამპუნაზე დაკვრის ძველი მანერის ელემენტები შემოინახა. ჰანგის მოსმენა შესაძლებელია ვიოლინისტის შესრულებითაც, ჩანაწერში ნიკოს იკონომიდისი (2001), დომნა სამიუს არქივში. იმავე ფართო მხარეში, ოხის მთის ანტიაში, განვითარდა სფირია: მეტყველების სტვენით გადმოცემა შორ მანძილზე ურთიერთობისთვის. მათი ერთად განხილვა სამხრეთ ევბეის აგრარულ სამყაროში ბგერის სხვადასხვაგვარ გამოყენებას აშუქებს: მუსიკა ლხინს ახლავს, სასტვენი მეტყველება კი ყოველდღიურ შეთანხმებას ემსახურება.

ორწილადი პულსი და წრის მოძრაობა

კავონდორიტიკოსი 2/4 ზომაშია აგებული. მირანდა ტერზოპულუ სამიუს არქივში დართულ განმარტებით ტექსტში მას აღწერს, როგორც თანაბარ და ცოცხალ წრიულ ცეკვას, მოცეკვავეთა ჯვარედინი ხელჩაკიდებით. იგი ასევე აღნიშნავს სატირული, ზოგჯერ თამამი ლექსების ჩართვას ლხინის მსვლელობისას. შესაბამისი ჩანაწერი რეგისტრირებულია სათაურით ნიკოს იკონომიდისი (2001), ტერზოპულუს თანმხლები კომენტარი კი 2018 წლით თარიღდება.

მოსმენისას სასარგებლოა ზომისა და მელოდიური მოძრაობის გამიჯვნა: განმეორებად ორწილად პულსზე შემსრულებელი თავის ფრაზებს აქცენტებითა და მორთულობებით შლის, რამაც შეიძლება დაკვრა უფრო მკვრივი ან უფრო ქარიშხლიანი გახადოს. ამიტომ განსაზღვრება „ასიმეტრიული“ ჰანგის მეტრულ ორგანიზაციასთან დაკავშირებით მხოლოდ გაუგებრობას შექმნიდა.

ცამპუნა და ტუმპი

ცამპუნა გუდასტვირების ოჯახს ეკუთვნის. მუსიკოსი გუდაში უბერავს და, მას ხელით აწვება რა, ბგერის გამომცემ ლულებს ჰაერით ამარაგებს, რითაც ბგერის უწყვეტობას უზრუნველყოფს. ერთი კონკრეტული ნიმუშის აგებულება აღწერილია ექსპონატში ცამპუნა (373), ათენის აკადემიის ბერძნული ფოლკლორის კვლევითი ცენტრის კოლექციიდან: გუდა თხის ტყავისაა, ნახვრეტიანი მილაკები კი ლერწმისა. ნივთი კალიმნოსიდან მომდინარეობს და საკრავის აგებულების ნიმუშს გვთავაზობს, თუმცა მისი გეოგრაფიული წარმომავლობა ევბეური საკრავებისაგან უნდა გაირჩეს.

კავონდორიტიკოსის უფრო ძველ თანხლებაში აღრიცხულია ცამპუნა და ლირა, დასარტყამით, რომელიც ტუმპაკად ან დავლად მოიხსენიება. ჩასაბერი საკრავის უწყვეტი ჟღერადობის გვერდით დარტყმები მოცეკვავეთათვის დროს მიჯნავს. შემდგომ ცენტრალური ადგილი ვიოლინომ და ლაუტომ დაიკავეს, როგორც ამას ჩანაწერის ნიკოს იკონომიდისი (2001) თანმხლები კომენტარიც განმარტავს.

კაფსალაში, 1976 წელს, დომნა სამიუმ ჩაწერა თოდორის ბუიუკოსი, რომელიც „ცამპუნაზე ზურნით“ უკრავდა, ადგილობრივ ვარიანტზე დამატებითი ბანის ლულით, ხოლო თავად სამიუ მას დავლზე აჰყვებოდა. არქივის კომენტარის თანახმად, ბუიუკოსს საკრავი თავად ჰქონდა დამზადებული, ხელობა კი ბაბუისგან ესწავლა. ჩანაწერი წარმოდგენილია მოგზაურობის მასალაში ევბეა, კარისტოსი.

კალიანიოტიკოსიდან ეგეოსურ ვიოლინომდე

ადგილობრივი დაკვრიდან უფრო ფართო გავრცელებისკენ მიმავალ გზას იკვლევს ზაქარიუს ნაშრომი, დიმიტრიოს ზაქარიუს სამაგისტრო ნაშრომი ათენის უნივერსიტეტის მუსიკალურ კვლევათა დეპარტამენტში, 2021 წელი. მისი რეზიუმე ჰანგს აგიოს დიმიტრიოსისა და კალიანუს მიდამოების არვანიტულ სოფლებში ათავსებს, სახელწოდებებით „კალიანიოტიკოსი“ და „გაიდა“.

მუსიკა მოკლე ფრაზებისგან შედგება, რომლებიც ერთმანეთის მიყოლებით ლაგდება და ერწყმის ძველი საკრავების შესაძლებლობათა ფარგლებში. ვიოლინოზე გადატანისას ამ მოტივური ტრადიციის ნაწილი შენარჩუნებულია, ემატება კი ის ელემენტები, რასაც საკრავის მეტი დიაპაზონი და განსხვავებული ტექნიკა იძლევა. ეს ნაშრომის ძირითადი ღერძია, როგორც იგი წარმოდგენილია openarchives.gr-ზე.

ჯერ კიდევ 1976 წელს, აგიოს დიმიტრიოსში, სამიუმ კავონდორიტიკოსი ორი ვიოლინოსა და ლაუტოს შესრულებით ჩაწერა. იმავე მოგზაურობის მასალაში, ცამპუნის ჩანაწერების გვერდით, შედის არვანიტული სიმღერა და მწყემსური ჰანგი სალამურზე. მასალა ევბეა, კარისტოსი ამ თანაარსებობას აღბეჭდავს იმ კონკრეტული ეპოქისათვის.

კავონდორიტიკოსის დამკვიდრებას კიკლადებში და ზოგადად ეგეოსზე ხელი შეუწყო პროფესიონალ მუსიკოსთა ქსელებმა და ფირფიტების ინდუსტრიამ. უნივერსიტეტის ნაშრომი ასევე მიუთითებს საცეკვაო საზოგადოებების როლზე, რომლებმაც ჰანგი ახალ თაობებს გააცნეს, როგორც ეს მის რეზიუმეშია აღნიშნული openarchives.gr-ზე.

ანტიის სფირია

სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევბეის ანტიაში სფირია ემსახურებოდა ურთიერთობას იმ მანძილზე, სადაც ჩვეულებრივი ხმა ძნელად აღწევდა. იგი ბერძნულ სასაუბრო ენას ეფუძნება, რომლის ენობრივ განსხვავებებსა და ინტონაციას სტვენით გადმოსცემს. პრაქტიკა 2019 წელს შევიდა საბერძნეთის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ეროვნულ რეესტრში, შესაბამისი ბარათი კი აღწერს მის გამოყენებას მამაკაცებისა და ქალების მიერ, განსაკუთრებით მინდვრად მუშაობისას.

გამოცდილ მესტვენეს შეუძლია მთელი წინადადებები გადმოსცეს. ჟულიენ მეიერის ფონეტიკურ კვლევაში სასტვენი მეტყველება განიხილება, როგორც ენის გადმოცემის ხერხი სიხშირეთა ვიწრო ზოლში. ხმის მდიდარი აკუსტიკური სიგნალიდან შერჩეული ნიშნები რჩება, საკმარისი იმისათვის, რომ გაწაფულმა თანამოსაუბრემ გზავნილი ამოიცნოს. გაგება გულისხმობს შესაბამისი პრაქტიკისა და იმ ენის ცოდნას, რომელსაც იგი ეყრდნობა, როგორც ეს განმარტებულია სამეცნიერო პუბლიკაციაში Cambridge Core-ზე.

სასტვენი მეტყველების მსგავსი ფორმები მსოფლიოს სხვადასხვა ენობრივ თემშია დაფიქსირებული. მეიერის შედარებითი მიმოხილვა Annual Reviews-ში მათ განიხილავს იმ ენებთან მიმართებით, რომლებსაც გადმოსცემს, და ურთიერთობის გარემოსთან, რომელშიც ცალკეული პრაქტიკები ჩამოყალიბდა.

ორი ტრადიცია ერთსა და იმავე ადგილას

კავონდორიტიკოსი და სფირია შეიძლება ერთად განვიხილოთ, როგორც სამხრეთ კარისტიის კულტურის გამოხატულებები. მათი სიახლოვე ადგილობრივ ცხოვრებაში ბგერის კულტურული წაკითხვის საშუალებას იძლევა; ერთი პრაქტიკის პირდაპირი მუსიკალური ან ისტორიული დამოკიდებულება მეორეზე სტატიის წყაროებში დაუდასტურებელი რჩება.

ცოდნის გადაცემაში კონკრეტულ ადამიანურ გზებს ვხვდებით. ბუიუკოსს ცამპუნის დამზადება ბაბუისგან ესწავლა, არქივის მასალის ევბეა, კარისტოსი მიხედვით. სფირიასთან დაკავშირებით ოფიციალური ბარათი აღრიცხავს ყოველდღიური გამოყენების შესუსტებას და ახალგაზრდებისთვის გადაცემის სიძნელეს, ორგანიზებული სწავლების მცდელობებთან ერთად. 2015 წლის აგვისტოში პანაიოტის ძანავარისმა მხარის ექვს ახალ მესტვენეს გაკვეთილების კურსი ჩაუტარა, როგორც ამას აღნიშნავს საბერძნეთის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობა.