ყურბანი ლესბოსის აგია პარასკევიში: წმინდა ქარალამპი, კისკეკი და მხედრები

ლესბოსის აგია პარასკევიში წმინდა ქარალამპის დღესასწაული დაუკავშირდა ხარის შეწირვას, რომლის ხორციდანაც მზადდებოდა კისკეკი, დღესასწაულზე მოსულთა საერთო საკვები. ამ შესაწირავის გარშემო ჩამოყალიბდა ზეიმი, რომელიც სალოცავის საზღვრებს სცდებოდა და სოფლის ქუჩებსა და ყავახანებში ვრცელდებოდა. ემიგრაციაში წასულები დღესასწაულზე ბრუნდებოდნენ, ნათესავებს ხვდებოდნენ და ღონისძიებებში მონაწილეობდნენ, რითაც ინარჩუნებდნენ კავშირებს, რომლებსაც უცხოეთში ყოველდღიური ცხოვრება აძნელებდა. დღესასწაულის ამ კავშირს ემიგრაციასთან სპეციალურად იკვლევს ნაშრომი „ტავროსის დღესასწაულის“ შესახებ.

თებერვლის დღესასწაულიდან ზაფხულის ზეიმამდე

10 თებერვალს აღინიშნება წმინდა ქარალამპის საეკლესიო ხსენება. აგია პარასკევის დიდი დღესასწაული კი სხვა კალენდარს მიჰყვება. ძველ ფოლკლორულ ჩანაწერში ნათქვამია, რომ იგი მაისის ბოლო ათ დღეში, ამაღლებამდე იმართებოდა; ევი იოჰანე ჰოლანის საველე კვლევამ 1992 წელს იგი 26–29 ივნისს დააფიქსირა, თეოდორა ქარალამბის 2024 წელს გამოქვეყნებული ნაშრომი კი მას უკვე ივლისის პირველ კვირაში ათავსებს. თარიღის გადატანაზე გავლენა იქონია სასკოლო გამოცდებმა და სტუმრების მეტი ნაკადის მოზიდვის სურვილმა, როგორც ამას შესაბამისი სამეცნიერო ნაშრომი განმარტავს.

მეხრეებისთვის, რომლებიც მიწას თავიანთი პირუტყვის დახმარებით ამუშავებდნენ, წმინდანის მფარველობა უშუალოდ მათ ლუკმაპურს ეხებოდა. ხალხურ ღვთისმოსაობაში პირუტყვის ჯანმრთელობა და ნაყოფიერება კარგი მოსავლის მოლოდინს უკავშირდებოდა. დაკარგულ ან დაავადებულ ხარს შეეძლო ოჯახისთვის საკუთარი ყანის დამუშავების შესაძლებლობა წაერთმია.

ადგილობრივი გადმოცემა და ხარის შეწირვა

დღესასწაულის წარმოშობას ადგილობრივი გადმოცემა ხსნის, რომელსაც ცალკეული ვარიანტები აქვს. ოსმალურ ხანაში აგია პარასკევიელი მეხრე ტავროსის მიდამოებში დაკარგულ ხარს ეძებდა, როცა ყაჩაღს გადაეყარა. გადმოცემის თანახმად, იგი წმინდა ქარალამპის შეწევნით გადარჩა და პირუტყვიც დაიბრუნა. თხრობა გრძელდება იმით, რომ სასწაულის ადგილას მღვდელი და სოფლის თავკაცები მივიდნენ და იქ ყოველწლიური ზეიმი დაწესდა. სწორედ ეს ამბავია ეთნოგრაფიულ კვლევაში ჩაწერილი დღესასწაულის დამაარსებელ გადმოცემად.

ყურბანს, რომელსაც ადგილობრივ მეტყველებაში „ყულბანსაც“ უწოდებენ, ჰყავდა კონკრეტული შემწირველი, მიმღები კი მთელი თემი იყო. პირუტყვის ხარჯს შემწირველი კისრულობდა; მისი ხორცისგან მომზადებული საჭმელი დღესასწაულზე მოსულებს უნაწილდებოდათ. ქრისტოს იოანიდისი ზეიმისადმი მიძღვნილ სადოქტორო დისერტაციაში შესაწირავს სოფლისადმი რიტუალურ ძღვნად განმარტავს და იკვლევს, როგორ ახლდებოდა მისი მეშვეობით ემიგრანტების კავშირი წარმოშობის თემთან.

კისკეკი და ღამის შრომა

დაკვლის შემდეგ, ჩვეულების ისტორიულად აღრიცხულ ფორმაში, კისკეკის მომზადება იწყებოდა. ხორცი მთელი ღამე დიდ ქვაბებში იხარშებოდა, მომზადება კი ხორბლით გრძელდებოდა, სანამ საჭმელი სქელ, ფაფისებრ კონსისტენციას არ მიიღებდა. სალოცავში საერთო ტრაპეზის ადგილს სპეციალური ეთნოგრაფიული ნაშრომი განიხილავს და თვალს ადევნებს გზას პირუტყვის შეწირვიდან საკვების განაწილებამდე.

1992 წლის საველე ჩანაწერში ქვაბებთან მამაკაცები მუშაობდნენ. დილითაც კვამლში ურევდნენ ნარევს, კერების ბოლისგან ცრემლმორეული თვალებით. მზა საჭმლის მიღმა საათობით შრომა იდგა, რომელიც გრძელდებოდა მაშინაც, როცა ახალ-ახალი მლოცველები ჩამოდიოდნენ.

საღმრთო ლიტურგიისა და მღვდლის მიერ საჭმლის კურთხევის შემდეგ განაწილება იწყებოდა. დღესასწაულზე მოსულნი ჭურჭლით ელოდნენ, ხშირად იმისთვის, რომ წილი სახლში დარჩენილებისთვისაც წაეღოთ. შესაწირავის კავშირი საერთო ტრაპეზთან ლესბოსის სხვა დღესასწაულებშიც გვხვდება, ინგრედიენტებსა და ადგილობრივ სახელწოდებებში განსხვავებებით.

საჯარო დაკვლის აღწერებს, ყოველ შემთხვევაში, მკაფიო ქრონოლოგიური განსაზღვრა სჭირდება. თეოდორა ქარალამბი 2024 წლის ნაშრომში აღნიშნავს, რომ ცხოველებისადმი მოპყრობის გამო გამოთქმული პროტესტის შემდეგ საჯარო დაკვლა და დამსწრეთათვის სისხლის დარიგება გაუქმდა. ეს დაკვირვება მისი უფრო ფართო კვლევის ნაწილია ლესბოსის დღესასწაულებსა და სადღესასწაულო პრაქტიკების ცვლილებებზე.

მორთული ცხენები და დოღი

სოფლის ქუჩებში ყურადღებას მხედრები იპყრობენ. ცხენების მოვლა და აკაზმულობის მორთვა დღესასწაულზე მათი საჯარო გამოჩენის ნაწილია, მხედრები კი დღესასწაულზე მოსულთა გადაადგილებაში მონაწილეობენ.

თანმხლებ გამოსახულებაზე ჩანს ორი თეთრი ცხენი შავი, მორთული აკაზმულობით და უნაგირების უკან ყვითელ-ნარინჯისფერი ნაქსოვი სამკაულებით. მარჯვნივ უნაგირზე ქალი ზის, რომელსაც წინ პატარა ბავშვი უზის, მარცხნივ კი მამაკაცი მეორე ცხენზე ზის. მაგიდები განათებულ ქვაფენილზე, მაღაზიების წინ, თითქმის ცხოველებამდე აღწევს.

დღესასწაულში განსაკუთრებული ადგილი დოღს უჭირავს. 1992 წლის ჩანაწერი აღწერს ორგანიზებულ შეჯიბრებებს მონაწილეობის პირობებითა და ჯილდოების გადაცემით, რომლებშიც მხედრები უნაგირის გარეშე რბოდნენ. ბევრი ახალგაზრდა მონაწილისთვის შეჯიბრება მოსვლის მთავარი მიზეზი იყო, მისთვის მზადება კი დღესასწაულიდან დღესასწაულამდე გრძელდებოდა.

მუსიკალური დასები მხედრებს შორის

მხედრებთან ერთად მუსიკოსებიც მოძრაობდნენ. ჩრდილოეთ ეგეოსის მუსიკალური კულტურის არქივში დაცულია 1996 წლის ფოტოჩანაწერი, რომელზეც საყვირის, კლარნეტისა და დავლისგან შემდგარი დასი ტავროსის დღესასწაულზე მხედრებს ახლავს. იმავე არქივში არის 1995 წლის დოკუმენტი განსხვავებული შემადგენლობით: კლარნეტი და ვიოლინო, დავლთან ერთად. ფოტოები კონკრეტულ მუსიკალურ შემადგენლობებს აღბეჭდავს და საშუალებას გვაძლევს დავინახოთ, როგორ თანაარსებობდა სხვადასხვა საკრავი ერთსა და იმავე დღესასწაულზე.

სპილენძის ჩასაბერ საკრავებს ამ მუსიკალურ ისტორიაში თავისი ადგილი აქვს. 1953 წლის დღესასწაულის ლხინის ფოტოზე ტრომბონი სიმებიან და სხვა საკრავებთან ერთად ჩანს, უფრო ადრეული, 1950 წლის დოკუმენტი კი ორი ტრომბონის მქონე ანსამბლს გვიჩვენებს. ზოგან მუსიკოსები მხედრებს მიჰყვებიან, ზოგან კი მოლხენეთა წრეებს შორის დგანან, ყავახანისა და ქუჩის სივრცე კი ლხინის გაგრძელებად იქცევა.

წყაროები და ლიტერატურა

• Charalampi, T. (2024). „Feasts in Lesbos: Highlighting the Social and Cultural Changes“. International Journal of Humanities and Social Science, 14, 385–395.
• Håland, E. J. (2014). „The Legend and Popular Festival of Agios (Saint) Charalampos, and its Parallels in the Wider Greek Context, Ancient and Modern“. Folk Life, 52(1), 13–48.
• Håland, E. J. (2022). „Bull Sacrifice and Communal Meal — Kesketsi: Pilgrimage at a Greek Saint’s Feast“. Mediterranean Review, 15(2), 1–27.
• Ioannidis, Ch. (1997). „წმინდა ქარალამპის დღესასწაული ლესბოსის აგია პარასკევიში: ყულბანი, როგორც თემური იდენტობის რიტუალური ფორმირება“. სადოქტორო დისერტაცია, ეგეოსის უნივერსიტეტი. რეზიუმე ინსტიტუციურ რეპოზიტორიუმში.
• ეგეოსის უნივერსიტეტი, ჩრდილოეთ ეგეოსის მუსიკალური კულტურის არქივი. „დასი მხედრებს ახლავს ტავროსის დღესასწაულზე, 1996“. ფოტოდოკუმენტი.