ბალდრის სიკვდილი და ფითრის ტოტი: ლოკის ღალატი და რაგნარიოკის წინასწარმაუწყებელი

ბალდრის, ოდინისა და ფრიგას ძის, სიკვდილი სკანდინავიურ მითოლოგიაში ღმერთების ერთ-ერთი უმძიმესი დანაკარგია და უკავშირდება გზას რაგნარიოკისკენ, საბოლოო შეტაკებისკენ, რომელიც სამყაროს დაღუპვას მოიტანს მის განახლებამდე. ცნობილი ამბავი ფრიგას ფიცზე, ფითრსა და ბრმა ჰოდზე, რომელიც ლოკის წაქეზებით მომაკვდინებელ ისარს ისვრის, ყველაზე სრულად ისლანდიელმა სწავლულმა სნორი სტურლუსონმა გადმოგვცა. პოეტური მოწმობები მის ცალკეულ ეპიზოდებს ინახავს, დანიელ ისტორიკოს საქსო გრამატიკოსთან კი შეჯიბრი სხვა სახეს იღებს, ლოკისა და საბედისწერო მცენარის გარეშე.

ბალდრის მითის წყაროები

„გილვაგინინგში“, ანუ „გილფის მოტყუებაში“, დაცულია ყველაზე დაწვრილებითი თხრობა. ეს თხზულება პროზაული ედას მთავარი მითოლოგიური ნაწილია, რომელიც სნორი სტურლუსონს (1179–1241) მიეწერება და დაახლოებით 1220 წელს შეიქმნა, ისლანდიაში ქრისტიანობის ოფიციალური მიღებიდან, 999 ან 1000 წლიდან, დაახლოებით ორი საუკუნის შემდეგ. თავად ქრისტიანმა სწავლულმა სნორიმ მითოლოგიისა და პოეტური ხელოვნების შესახებ უფრო ძველი მასალა შეკრიბა და ნაამბობის დასადასტურებლად ხშირად ლექსებს იმოწმებდა. ამიტომ მის თხზულებას XIII საუკუნის ბეჭედი აზის, მაშინაც კი, როცა ბევრად უფრო ძველ ტრადიციებს ინახავს.

ედას სიმღერებიდან „ვოლუსპა“, ანუ „მისნის წინასწარმეტყველება“, ბალდრის ხვედრს სამყაროს დასაბამისა და აღსასრულის შესახებ უფრო ფართო თხრობაში აქსოვს. მისი ტექსტის მთავარი მოწმეა პოეტური ედას Codex Regius, დაახლოებით 1270 წლის ხელნაწერი. სხვა კოდექსში, AM 748 I a 4to-ში, რომელიც დაახლოებით 1300 წელს დაიწერა, შემორჩენილია მოკლე პოემა „ბალდრის სიზმრები“. ხელნაწერების თარიღები ტექსტების ჩაწერის დროს განსაზღვრავს; თავად პოემების შექმნა და მათი თანმიმდევრული სახეები კამათის საგნად რჩება.

ღმერთის დაკრძალვის შესახებ უფრო ადრეულ, დათარიღებად მოწმობას გვთავაზობს სკალდ ულფრ უგასონის „ჰუსდრაპა“, რომელსაც, ჩვეულებრივ, X საუკუნის ბოლოთი, დაახლოებით 985 წლით ათარიღებენ. პოემა ისლანდიური დარბაზის ხის მორთულობაზე გამოსახულ მითოლოგიურ სცენებს აღწერდა და ფრაგმენტულად სნორის ედაშია შემონახული.

ბალდრის სიზმრები და ფრიგას ფიცი

ასთა საუკეთესოდ წარმოგვიდგენს სნორი ბალდრს, იმდენად ბრწყინვალე სილამაზით, რომ მისი იერიდან თითქოს სინათლე გამოსცემოდა. აღწერა მის სიბრძნესა და სიმშვიდეს უსვამს ხაზს, ვიდრე თხრობა შემაშფოთებელ სიზმრებზე გადავა, რომლებიც მის სიცოცხლეს საფრთხეს უწინასწარმეტყველებს.

როცა ბალდრმა ღმერთებს თავისი სიზმრები აუწყა, მათ მისი დაცვისთვის ითათბირეს. ფრიგამ ფიცი ჩამოართვა ცეცხლსა და წყალს, რკინასა და სხვა ლითონებს, ქვებს, მიწასა და ხეებს, აგრეთვე სენებს, ცხოველებს, ფრინველებს, შხამებსა და გველებს, რომ არაფერს მათგანს არ ევნო მისთვის. როცა მისი უსაფრთხოება უზრუნველყოფილად ჩათვალეს, ასებმა მისი გამოცდით გართობა დაიწყეს: ბალდრი მათ კრებულში იდგა, დანარჩენები კი მას ისრებს და ქვებს ესროდნენ ან დარტყმას ცდილობდნენ და ყოველ ჯერზე აოცებდათ, რომ იგი უვნებელი რჩებოდა.

„ბალდრის სიზმრებში“ ფრიგას ფიცი გამოტოვებულია, წინა პლანზე კი იმის შიშია, რაც მოხდება. რვაფეხა სლეიპნირზე ამხედრებული ოდინი ქვესკნელისკენ ეშვება და საფლავიდან მისანს იხმობს, რომელსაც ვეგტამად წარუდგება. მისგან იგებს, რომ თაფლუჭი ბალდრის დასახვედრად უკვე მომზადებულია, რომ მისი მკვლელი ჰოდი იქნება და რომ რინდი მის შურისმაძიებელს შობს. პოემის დუმილი სხვა ეპიზოდებზე ზღუდავს იმას, რისი გამოტანაც შეგვიძლია მისგან მთელი ამბის მაშინდელი სახის შესახებ.

ფითრის ტოტი და ჰოდის ხელი

ბალდრის ხელშეუხებლობას უკმაყოფილოდ უყურებს ლოკი. სნორი ამ რეაქციას აღნიშნავს რაიმე უფრო ღრმა მოტივის გაშლის გარეშე და მაშინვე გვიჩვენებს მას, ქალად გარდასახულს, ფრიგასთან ფენსალირში მისულს. კითხვებით იგი მისთვის საჭირო ცნობას აგებინებს: ვალჰალას დასავლეთით ამოდის ყლორტი, მისტილტეინი, ანუ ფითრი, რომლისთვისაც ქალღმერთს ფიცი არ მოუთხოვია, რადგან ზედმეტად ახალგაზრდად მიიჩნია.

მცენარის აღებით ლოკი კრებულს უბრუნდება და ჰოდს უახლოვდება, რომელიც განზე დგას, რადგან ბრმაა. ჰოდი განმარტავს, რომ ვერ ხედავს, სად არის ბალდრი, და იარაღიც არ აქვს; ლოკი მას ფითრს სთავაზობს და ჰპირდება, რომ სამიზნეს მიუთითებს, თან აქეზებს, ძმას პატივი მიაგოს, როგორც ამას სხვები აკეთებენ. ისარი ბალდრს განგმირავს და იგი მკვდარი ეცემა.

სნორის თხრობაში, სადაც ჯოხისა და ისრის აღმნიშვნელი ტერმინები გამოიყენება, იარაღის ზუსტი სახე გაურკვეველი რჩება. ასევე „ვოლუსპა“ ლაპარაკობს მომაკვდინებელ ისარზე, რომელიც წვრილი მცენარისგან წარმოიშვა. მისი თარგმნა ისრად ან შუბად სწორედ ამ ენას ეყრდნობა, თუმცა ძველი წყაროები მისი დამზადების დაწვრილებით აღწერას არ გვთავაზობს.

უხმოდ დარჩნენ ღმერთები ბალდრის სხეულის წინაშე, ადგილის წმინდა ხელშეუხებლობა კი დაუყოვნებლივ შურისძიებას აბრკოლებდა. ყველაზე მძიმედ დანაკარგი ოდინმა იგრძნო, რადგან ყველაზე სრულად ესმოდა უბედურება, რომელიც ასებს დაატყდა.

ჰერმოდის მისია და დაუღვრელი ცრემლი

ფრიგამ ითხოვა, რომ გამოჩენილიყო ვინმე, ვინც ჰელში გამგზავრებასა და შვილის დაბრუნებაზე მოლაპარაკებას იკისრებდა. სახელი როგორც ქვესკნელის მბრძანებელს, ისე მის სამფლობელოს აღნიშნავს. მისია ოდინის ძემ, ჰერმოდმა, იკისრა და სლეიპნირით გაემგზავრა.

ამასობაში ღმერთებმა ბალდრის სხეული ზღვაზე გაიტანეს, რათა ხომალდ ჰრინგჰორნიზე დაეწვათ. რადგან მისი დაძვრა ვერ შეძლეს, იხმეს გოლიათი ქალი ჰიროკინი, რომელიც მგელზე ამხედრებული, გველების აღვირით მოვიდა და ხომალდს ისეთი ძალით უბიძგა, რომ მიწა შეირყა. როცა სხეული ხომალდზე აიტანეს, ბალდრის მეუღლე ნანა მწუხარებისგან გარდაიცვალა და იმავე კოცონზე დაასვენეს. თორმა კოცონი თავისი ჩაქუჩით აკურთხა, ოდინმა კი ოქროს ბეჭედი დრაუპნირი შესწირა.

ბნელ ხეობებში ცხრა ღამის სვლის შემდეგ ჰერმოდმა მდინარე გიოლს მიაღწია და ჰელის სამყოფელისკენ გააგრძელა გზა, სადაც ბალდრი საპატიო ადგილას მჯდომარე იპოვა. მისი გაშვებისთვის ჰელმა ერთი პირობა დასვა: მისთვის სამყაროს ყველა საგანს უნდა ეტირა, ცოცხალსა და უსულოს. ერთი უარიც საკმარისი იყო, რომ იგი მასთან დარჩენილიყო.

ღმერთების მაცნეებმა ეს საყოველთაო გლოვა ითხოვეს და გამოეხმაურნენ ადამიანები, ცხოველები, მიწა, ქვები, ხეები და ლითონები. იმ ნესტში, რომელიც გაყინულ საგნებს სითბოში შეტანისას უჩნდებათ, სნორი მათ ტირილს ხედავს. გამოქვაბულში კი გოლიათმა ქალმა თიოკმა გლოვაზე უარი თქვა და განაცხადა, რომ ჰელს შეეძლო შეენარჩუნებინა ის, რაც ჰქონდა. მთხრობელი გადმოსცემს რწმენას, რომ მისი სახის მიღმა ლოკი იმალებოდა, და ამ ფორმულირებას სხვებისთვის მიწერილ აზრად ტოვებს.

ლოკის დასჯა და გზა რაგნარიოკისკენ

ბალდრის დაბრუნების ჩაშლის შემდეგ ლოკი დაიმალა და ორაგულის სახე მიიღო, მაგრამ ღმერთებმა შეიპყრეს. ქვებზე მისივე ერთ-ერთი ძის ნაწლავებით დააბეს, სკადიმ კი მის თავზე შხამიანი გველი დაამაგრა. მის გვერდით მისი მეუღლე სიგინი შხამს ჭურჭელში აგროვებს; როცა მის დასაცლელად შორდება, წვეთები სახეზე ეცემა და მისი კრუნჩხვები მიწას არყევს. ასე აიხსნება თხრობაში მიწისძვრები, ლოკი კი რაგნარიოკამდე შებოჭილი რჩება.

„ვოლუსპაში“, როგორც იგი ედვარდ პეტიტის აკადემიურ გამოცემაშია წარმოდგენილი, Codex Regius-ის ვერსიის 31–34-ე სტროფები ბალდრის ხვედრს ფითრსა და ჰოდის სროლას უკავშირებს. მას მოსდევს შურისძიება მიცვალებულის ახალშობილი ძმის მიერ, ფრიგას გლოვა და ლოკის მსგავსი ტყვის სახე, სიგინით გვერდით. შურისმაძიებელი, რომელსაც „ბალდრის სიზმრებში“ ვალი ჰქვია, ჰოდის, მკვლელობის უშუალო ჩამდენის, წინააღმდეგ ილაშქრებს.

მოგვიანებით, როცა მისანი აღწერს მიწას, რომელიც დაღუპვის შემდეგ ამოიწევს, ბალდრი და ჰოდი კვლავ ერთად ჩნდებიან. ორი ძმის დაბრუნების გადმოცემას სნორიც ინარჩუნებს და მათ იმ ღმერთებს შორის ათავსებს, რომლებიც განახლებულ სამყაროში დაემკვიდრებიან.

ლოკის პასუხისმგებლობა „ლოკასენაშიც“ დასტურდება. ღმერთებთან ნადიმზე სიტყვიერი შეტაკებისას იგი ფრიგას წინაშე ტრაბახობს, რომ თავადაა დამნაშავე ბალდრის არყოფნაში, რომელიც დარბაზებში ცხენით აღარ დაბრუნდება. მოწმობა მითის შესწავლისთვის მნიშვნელოვანია, რადგან ლოკს სიკვდილთან სნორის პროზაული თხრობის მიღმაც აკავშირებს.

საქსო გრამატიკოსის ვერსია

„დანიელთა საქმეების“ (Gesta Danorum) მესამე წიგნში, თხზულებაში, რომელიც XIII საუკუნის დასაწყისში დასრულდა, საქსო გრამატიკოსი საბრძოლო და სასიყვარულო მეტოქეობას გადმოგვცემს. თავისი ევჰემერისტული მიდგომის ფარგლებში, რომელიც ღმერთებს სავარაუდო ადამიანურ წარსულში ათავსებს, ჰოთერუსი (Hotherus) წარმოდგენილია მოკვდავ გმირად და ოდინის ძის, ბალდერუსის (Balderus), მეტოქედ ნანასთვის ბრძოლაში.

ნანა ჰოთერუსს ამჯობინებს და მისი მეუღლე ხდება, ბალდერუსთან შეტაკება კი თანმიმდევრული ბრძოლებით გრძელდება. უვნებელ მოწინააღმდეგესთან გასამკლავებლად ჰოთერუსი განსაკუთრებულ მახვილს იღებს მიმინგისგან, ზებუნებრივი არსებისგან, რომელიც უდაბნოში ცხოვრობს. ამ იარაღით იგი ბალდერუსს სასიკვდილოდ ჭრის და ის სამი დღის შემდეგ კვდება. მის შურისძიებას ბოუსი, ოდინისა და რინდას ძე, კისრულობს. ამბავში არ ჩანს ფრიგას ფიცი და ფითრი, ჰოდის შესატყვისი კი თვალხილულია და შეგნებული მოწინააღმდეგის როლს ასრულებს.

ფითრი და ლოკი სამეცნიერო დისკუსიაში

ჟურნალ Alvíssmál-ში გამოქვეყნებულ ვრცელ 2004 წლის ნაშრომში ანატოლი ლიბერმანი განიხილავს სიძნელეებს, რომლებსაც მითის რეკონსტრუქცია აწყდება. იგი მიუთითებს, რომ ფითრი ისლანდიის ადგილობრივ ფლორაში არ არის და ნორვეგიასა და სამხრეთ შვედეთში შეზღუდულად არის გავრცელებული, და ამტკიცებს, რომ ისლანდიელი მთხრობლები მას, სავარაუდოდ, არაპირდაპირ იცნობდნენ. ძველი ინგლისურიდან შესაძლო ნასესხებად მიიჩნევს სიტყვა mistilteinn-საც, ხოლო უარყოფს ინტერპრეტაციას, თითქოს მცენარე რომელიმე მახვილის სახელის არასწორი გაგებიდან წარმოიშვა.

ეუგენ მოგკის უფრო ადრეულ თვალსაზრისს მიყოლით ლიბერმანი ლოკის თანამონაწილეობას ნორვეგიულ-ისლანდიური ტრადიციის თავისებურ განვითარებად მიიჩნევს. მისი შეხედულებები ხანგრძლივი სამეცნიერო დისკუსიის ფარგლებში წამოყენებული მოსაზრებებია, რომელსაც ასევე განეკუთვნება ჯეიმზ ფრეზერის შედარებები მცენარეულობის რიტუალებთან და ჟორჟ დიუმეზილის შედარებითი მიდგომები. მანძილი შემორჩენილ თხრობებს შორის, განსაკუთრებით სნორისა და საქსოს შორის, ღიად ტოვებს კითხვებს ამბის უძველეს რელიგიურ შინაარსსა და გადაცემის პროცესში მის ცვლილებებზე.

ხელნაწერის NKS 1867 4to მინიატურა

ედების გადაწერა ისლანდიაში ახალ დროშიც გრძელდებოდა, ხშირად ილუსტრაციებით, რომლებიც მითოლოგიურ გმირებს მათი შემქმნელებისთვის ნაცნობ ჩაცმულობის გარემოში გადაიყვანდა. 1760 წლის ქაღალდის ხელნაწერში NKS 1867 4to, რომელიც კოპენჰაგენის სამეფო ბიბლიოთეკაში ინახება, შედის სნორის ედას თექვსმეტი მთელგვერდიანი ილუსტრაცია და კიდევ ოთხი გამოსახულება. ვიქტორიის უნივერსიტეტის ციფრული არქივი MyNDIR ილუსტრაციებს იაკობ სიგურდსონს (1727–1779) მიაწერს, მღვდელ ოლავურ ბრინიოლფსონს (1713–1765) კი, რომელსაც ხელნაწერი ასევე მიაწერეს, მის თავდაპირველ მფლობელობასა და ტექსტობრივ შინაარსს უკავშირებს.

ფურცელ 96v-ზე სცენა მოთავსებულია წითელკონტურიანი ჩარჩოს ქვეშ, რომელშიც ისლანდიური წარწერაა. ტექსტი აჯამებს ფითრის სროლას ლოკის მითითებით და ბალდრის სიკვდილს, ედას ორმოცდამეორე თხრობაზე მითითებით, იმ ნუმერაციის მიხედვით, რომელსაც აქ ხელნაწერი მისდევს.

მარცხნივ დგას წვეროსანი ჰოდი, დახუჭული თვალებითა და განიერფარფლებიანი ქუდით, და ორივე ხელით უჭირავს გრძელი წითელი იარაღი, რომელიც ბალდრის ტანს განგმირავს. მის მხარს უკნიდან ლოკი გამოჩნდება, სახით მის ყურთან ახლოს და ერთი ხელით წინ გაწვდილით. მარჯვნივ ბალდრი უკან იხრება, მოხრილი მუხლებითა და აწეული ხელით, გვირგვინის მსგავსი თავსაბურავით. ფიგურებზე დაწერილი სახელები მათ ამოცნობას გვიადვილებს; სამოსში წითელი და ყავისფერი ფერები ჭარბობს, მოლურჯო-მომწვანო ზედაპირებითა და ზოლიანი წინდებით.

იარაღი სქემატურად არის გადმოცემული, ფითრის მკაფიო ფოთლების ან სხვა ბოტანიკური ნიშნების გარეშე. გამოსახულების ქვედა ნაწილში, ფიგურების ფეხების გარშემო, მცენარეულობის რამდენიმე კონა და მოლურჯო-მომწვანო წყლის ზოლი ავსებს ნიადაგს.