სემიტები, არიელები და ინდოევროპული ენები: პამირის თეორიიდან დღევანდელ კვლევამდე

ანტიკური ელინიზმის შესახებ დაწერილი ერთი ძველი ბერძნული სახელმძღვანელო, მკაცრ კათარევუსაზე შედგენილი, თხრობას ეგეოსიდან ძალიან შორს იწყებს. აზიის შუაგულში, პამირის პლატოზე, წერს ავტორი, ოდესღაც კაცობრიობის „საუკეთესო მოდგმები“ ცხოვრობდნენ. იქიდან ორი დიდი ჯგუფი დაიძრა, სემიტები და არიელები, საერთო რელიგიური რწმენით, მაგრამ ორი განსხვავებული ენით. მეორე ჯგუფიდან, საუკუნეების ხეტიალის შემდეგ, წარმოიშვა „ბერძნულ-ლათინური შტო“, ანუ ბერძენთა და იტალიელთა წინაპრები.

ეს სურათი ბერძენი ავტორის მოგონილი არ ყოფილა. მასში თავმოყრილი იყო ყველაფერი, რასაც XIX საუკუნის ევროპული მეცნიერება უეჭველად მიიჩნევდა. ღირს მისი ყურადღებით განხილვა, რადგან მასში ერთმანეთის გვერდით დგას ნამდვილი სამეცნიერო აღმოჩენა და მთელი რიგი ვარაუდებისა, რომლებმაც დროს ვერ გაუძლეს, ერთ-ერთმა მათგანმა კი მოგვიანებით ძალიან ბნელი მიმართულება მიიღო.

აღმოჩენა, რომელმაც ენათმეცნიერება შეცვალა

დავიწყოთ თანმიმდევრობით. 1786 წელს ბრიტანელმა მოსამართლემ და ფილოლოგმა უილიამ ჯონზმა კალკუტის აზიურ საზოგადოებაში სიტყვით გამოსვლისას შენიშნა, რომ სანსკრიტი, ინდოეთის ძველი სწავლული ენა, ბერძნულსა და ლათინურს იმდენად ჰგავს, რომ ეს მსგავსება შემთხვევითი ვერ იქნება. მისი დასკვნით, სამივე ენა საერთო წყაროდან უნდა მომდინარეობდეს, რომელიც შესაძლოა აღარც არსებობს. რამდენიმე ათწლეულის შემდეგ გერმანელმა ფრანც ბოპმა შედარებას სისტემური საფუძველი დაუდო და ასე დაიბადა შედარებითი ენათმეცნიერება.

კონკრეტულად რას ადარებს ეს მეცნიერება? არა ცალკეულ სიტყვებს, რომლებიც უბრალოდ მსგავსად ჟღერს, არამედ ბგერებისა და გრამატიკული ფორმების კანონზომიერ შესატყვისობებს. ბერძნული πατήρ, ლათინური pater, სანსკრიტული pitár და ინგლისური father სწორედ ასეთ რიგს განეკუთვნება. ასევეა რიცხვითი სახელები, ნათესაობის ძირითადი ტერმინები, ზმნური დაბოლოებები. ოჯახს, რომელიც ამ მუშაობის შედეგად გამოიკვეთა, დღეს ინდოევროპული ეწოდება და მასში შედის, სხვათა შორის, ბერძნული, იტალიკური და კელტური, გერმანიკული, სლავური, ირანული და ინდოარიული ენები. ძველი სახელმძღვანელოს ჩამონათვალი, „ბრაჰმანულით“, სპარსულით, ბერძნულით, ლათინურით, კელტურით, „ტევტონურითა“ და „სლავურით“, არსებითად სწორია.

მეორე ოჯახს, სემიტურს, სახელი უკვე ჰქონდა. ტერმინი 1781 წელს შემოიღო გერმანელმა ისტორიკოსმა ავგუსტ ლუდვიგ ფონ შლიოცერმა, რომელმაც იგი ნოეს ძის, სემის, სახელიდან ისესხა; დაბადების წიგნის მეათე თავში სემი ახლო აღმოსავლეთის მრავალი ხალხის მამამთავრად არის წარმოდგენილი. ამრიგად, სახელწოდება თავიდანვე პირობითი იყო. სემიტურ ოჯახს მიეკუთვნება ბაბილონისა და ასურეთის აქადური, არამეული, ებრაული, ფინიკიური, არაბული და ეთიოპიის ძველი ენა, გეეზი. მათი საერთო ნიშანია, სხვა თვისებებთან ერთად, სამთანხმოვნიანი ძირები, რომელთა გარშემოც სიტყვები ხმოვანთა მონაცვლეობით ეწყობა.

აქ ძველი ტექსტი შეცდომას უშვებს, რომელიც ყურადღებას იმსახურებს. იგი ეგვიპტელებს სემიტურენოვან ხალხთა შორის ათავსებს. ძველი ეგვიპტური, რომელიც პირველად შამპოლიონმა ამოიკითხა 1822 წელს, სემიტური ენების ნათესავია, მაგრამ ძალიან შორეული. ორივე უფრო ფართო ჯგუფს მიეკუთვნება, რომელსაც ენათმეცნიერები აფროაზიურს უწოდებენ და რომელშიც ეგვიპტური ცალკე შტოს წარმოადგენს.

ორი ენა ერთი პლატოდან?

ძველი თეორიის ყველაზე მყიფე ადგილი არის აზრი, თითქოს სემიტები და ინდოევროპელები ერთი ადგილიდან დაიძრნენ, ღმერთის შესახებ ერთნაირი რწმენითა და ერთნაირი გადმოცემებით. სამართლიანობისთვის უნდა ითქვას, რომ სახელმძღვანელოს ავტორი აღიარებს: არ იცის, როგორ დაიწყო საერთო რელიგიის მქონე ხალხმა ორ ენაზე ლაპარაკი, არც ის, როდის დაიწყო გადასახლება. თუმცა პრობლემა დეტალების უბრალო უცოდინრობაზე ბევრად ღრმაა.

ორ ოჯახს დადასტურებული საერთო წინაპარი არ ჰყავს. იყო ცდები მათი ზეოჯახებად გაერთიანებისა, რომელთაგან ყველაზე ცნობილია ე. წ. „ნოსტრატული“ ჰიპოთეზა; ენათმეცნიერთა დიდი უმრავლესობა მას დაუმტკიცებლად მიიჩნევს. კიდევ უფრო ნაკლებად დგას საერთო რელიგიის იდეა. ინდოევროპულ ციურ ღმერთ-მამას, რომელიც ისმის ბერძნულ Ζεύς πατήρ-ში, ლათინურ Iuppiter-სა და ვედურ Dyaus pitā-ში, სემიტურ ღვთაებებს შორის შესატყვისი არ ჰყავს. დაბოლოს, პამირი XIX საუკუნის მრავალ ნაჩქარევ გადაწყვეტათაგან ერთ-ერთი იყო: ეს საუკუნე „აკვანს“ სადღაც აზიაში ეძებდა, ნაწილობრივ იმ ბიბლიური სურათის გავლენითაც, რომლის მიხედვითაც ხალხები ერთი ცენტრიდან განიბნენ. არც ერთი არქეოლოგიური თუ ენობრივი მონაცემი მას არ ადასტურებს.

სახელი „არიელები“ და მისი უიღბლო ბედი

სახელს, რომელიც ეპოქამ ინდოევროპელებისთვის აირჩია, ნამდვილი ისტორიული საფუძველი ჰქონდა. ძველ ინდურ და ირანულ ტექსტებში ამ ენებზე მოლაპარაკენი საკუთარ თავს ვედურად ā́rya-ს, ავესტურად airiia-ს და ძველ სპარსულად ariya-ს უწოდებდნენ, როგორც ამას Encyclopaedia Iranica-ს შესაბამისი სტატია განმარტავს. იმავე ძირიდან მომდინარეობს ირანის სახელიც. ჰეროდოტე აღნიშნავს, რომ მიდიელებს ძველად ყველა არიელებს უწოდებდა, ხოლო ქსერქსეს ლაშქრის ჩამონათვალში ახსენებს არეიებსაც, აღმოსავლეთ ირანული სამყაროს ხალხს. ავესტა, ზოროასტრიელთა წმინდა წიგნი, მოგვითხრობს Airyanəm Vaējah-ზე, არიელთა პირველ ქვეყანაზე, ინდური მწერლობა კი Aryavarta-ზე, ჩრდილოეთ ინდოეთის ქვეყანაზე, სადაც არიელები ცხოვრობენ. სად მდებარეობდა ავესტური Airyanəm Vaējah, დანამდვილებით არავინ იცის. მისი პამირთან გაიგივება მხოლოდ ვარაუდია.

აქამდე საუბარია მხოლოდ ინდოირანულ შტოზე. XIX საუკუნემ კი ეს სახელი მთელ ოჯახზე გაავრცელა და, რაც ყველაზე უარესია, ენებიდან ადამიანებზე გადაიტანა. ფრანგმა გრაფმა დე გობინომ საუკუნის შუა ხანებში, თავის ნარკვევში ადამიანთა რასების უთანასწორობის შესახებ, უმაღლეს „არიულ რასაზე“ ილაპარაკა. თვით მაქს მიულერიც კი, რომელმაც ეს ტერმინი პოპულარული გახადა, მოგვიანებით აფრთხილებდა, რომ ენათმეცნიერებისა და რასობრივი ანთროპოლოგიის აღრევა სამეცნიერო უხეში შეცდომაა. გაფრთხილება არავინ შეისმინა. ნაციონალ-სოციალიზმმა „არიული რასა“ თავის ცენტრალურ დოგმად აქცია, ცნობილი შედეგებით. ბერძნულ სახელმძღვანელოში პამირის „საუკეთესო მოდგმების“ შესახებ ფრაზა იმავე სულისკვეთებას განეკუთვნება, თუნდაც უწყინარი სახით.

ამიტომაც დღევანდელი ენათმეცნიერება ამ ტერმინს ერიდება. იგი ინდოევროპულ ენებზე ლაპარაკობს, ხოლო „არიულს“, სადაც მას იყენებს, ინდოირანული შტოსთვის ინახავს. და რაც მთავარია: ენობრივი ოჯახი რასა არ არის. ენები გადაეცემა, ითვისება, მიტოვებული ხდება. სრულიად განსხვავებული წარმოშობის ხალხები შეიძლება საბოლოოდ მონათესავე ენებზე ლაპარაკობდნენ, და პირიქით.

სად იყო, ბოლოს და ბოლოს, აკვანი?

თუ არა პამირში, მაშინ სად? კითხვა კვლავ ღიაა, მაგრამ ძიების არე შევიწროვდა. ათწლეულების განმავლობაში ორი ჰიპოთეზა ბატონობდა. პირველი პრაინდოევროპული ენის, ანუ რეკონსტრუირებული დედაენის, პირველ მატარებლებს შავი და კასპიის ზღვების ჩრდილოეთით მდებარე სტეპებში ათავსებს, დაახლოებით ძვ. წ. IV ათასწლეულში. მეორე მათ ანატოლიაში ხედავს, უფრო ადრეულ ხანაში, და ენების გავრცელებას მიწათმოქმედების გავრცელებას უკავშირებს.

ბოლო წლებში მსჯელობაში ძველი დნმ-ის ანალიზიც ჩაერთო. ჰააკისა და თანაავტორების კვლევამ, რომელიც 2015 წელს Nature-ში გამოქვეყნდა, აჩვენა მოსახლეობის დიდი გადაადგილება სტეპიდან ცენტრალური ევროპისკენ დაახლოებით 4500 წლის წინ და იგი ევროპის ინდოევროპული ენების სულ მცირე ნაწილის სტეპური წარმოშობის საყრდენად მიიჩნია. ფორმულირება ფრთხილია, და სამართლიანადაც. გენები არ ლაპარაკობენ. ისინი გვიჩვენებენ, ვინ გადაადგილდა და ვინ ვის შეერია, და არა იმას, რა ენაზე ლაპარაკობდნენ. მკვლევრები დღემდე კამათობენ, საწყისი წყარო სტეპში იყო თუ უფრო სამხრეთით, კავკასიისა და სომხეთის მთიანეთის რეგიონში.

როდის მოაღწია ბერძნულმა ეგეოსამდე

ბერძნული ყველაზე ძველ დადასტურებულ ინდოევროპულ ენათა რიცხვს მიეკუთვნება. ხაზოვანი B-ის ფირფიტები კნოსოსიდან, პილოსიდან და სხვა მიკენური ცენტრებიდან მას უკვე ჩამოყალიბებულს წარმოგვიდგენს ძვ. წ. XIV და XIII საუკუნეებში. მანამდე სურათი ბუნდოვანდება. ენა ეგეოსში არ დაბადებულა. იგი იქ რაღაც მომენტში მივიდა, და მოსაზრებათა უმეტესობა პირველი ბერძნულენოვანი მოსახლეობის ან მათი წინაპრების მოსვლას ძვ. წ. III ათასწლეულის ბოლოს ან II ათასწლეულის დასაწყისში ათავსებს, თუმცა ერთსულოვნება არ არსებობს.

უფრო ძველი მკვიდრების კვალი თვით ბერძნულ ენაში შემორჩა. სიტყვები და ტოპონიმები ისეთი დაბოლოებებით, როგორიცაა -νθος და -σ(σ)ος, მაგალითად კორინთო (Κόρινθος), პარნასი (Παρνασσός), ლაბირინთი (λαβύρινθος), კნოსოსი (Κνωσός), მიიჩნევა იმ ენების მემკვიდრეობად, რომლებზეც ამ მხარეში ბერძნულამდე ლაპარაკობდნენ და რომლებიც დღეს ჩვენთვის უცნობია.

საკითხის გენეტიკური მხარე ლაზარიდისისა და თანაავტორების 2017 წლის კვლევამ გაანათა. მისი რეზიუმეს თანახმად, მინოსელები და მიკენელები გენეტიკურად მონათესავენი იყვნენ და თავიანთი წარმოშობის სულ მცირე სამი მეოთხედით დასავლეთ ანატოლიისა და ეგეოსის პირველ ნეოლითურ მიწათმოქმედებს უკავშირდებოდნენ. მიკენელებს, გარდა ამისა, ჰქონდათ უფრო მცირე კომპონენტი, რომელიც ან ევრაზიული სტეპის, ან სომხეთის მოსახლეობას უკავშირდება. ავტორები ლაპარაკობენ უწყვეტობაზე, იზოლაციის გარეშე. ეს სურათი შეესაბამება ენას, რომელიც შედარებით მცირე ჯგუფებთან ერთად მოვიდა და ღრმა ადგილობრივი ფესვების მქონე მოსახლეობაში გაბატონდა, თუმცა ამას არ ამტკიცებს.

ჭურჭელი, რომელიც სტატიას ახლავს, სწორედ ამ, დიდი ალბათობით, წინაბერძნული სამყაროდან მომდინარეობს. იგი ნაპოვნია ლიმანი-პასაში, ლავრიოსა და სუნიონს შორის, გამოფენილია ლავრიოს არქეოლოგიურ მუზეუმში და თარიღდება ადრეული ბრინჯაოს ხანით, აშკარა კიკლადური გავლენით. ლავრეოტიკას უკვე მაშინ ჰქონდა კავშირები პირისპირ მდებარე კუნძულებთან. რა ენაზე ლაპარაკობდნენ ისინი, ვინც ვიწროყელიანი ეს სფერული ჭურჭელი გამოძერწეს და იყენებდნენ, არ ვიცით. ყველაზე სავარაუდოა, რომ ეს ჯერ კიდევ ბერძნული არ იყო.