დორიელები, ეოლიელები, იონიელები, აქაველები: ძველი ბერძნული ტომები ჰომეროსიდან ჰეროდოტემდე

ეს წარმოდგენა სკოლიდანვე ყველასთვის ნაცნობია. ძველი ბერძნები ოთხ დიდ ტომად იყოფოდნენ — დორიელებად, ეოლიელებად, იონიელებად და აქაველებად, — და თითოეულს თავისი დიალექტი, თავისი მხარეები და თავისი მითიური მამამთავარი ჰყავდა. ამ სქემას ძველი წარმომავლობა აქვს: იგი უკვე ძვ. წ. VI და V საუკუნეების ტექსტებში გვხვდება. თუმცა მას ერთი პრობლემა აქვს, რომელიც თავად ძველებსაც შენიშნული ჰქონდათ: ბერძნული მწერლობის უძველესი შემორჩენილი ტექსტები მას თითქმის არ იცნობენ.

რას ამბობს ჰომეროსი ძველი ბერძნული ტომების შესახებ

„ილიადა“ და „ოდისეა“ ჩვენამდე მოღწეული უძველესი ბერძნული ლიტერატურული ნაწარმოებებია. ადრინდელ ისტორიულ ნაშრომებში ისინი ძალიან ადრეულ ხანას, ძვ. წ. X საუკუნესაც კი მიეკუთვნებოდა, ჰეროდოტე კი ვარაუდობდა, რომ ჰომეროსი მასზე დაახლოებით ოთხასი წლით ადრე ცხოვრობდა. თანამედროვე კვლევა მათ, როგორც წესი, ძვ. წ. VIII ან VII საუკუნის დასაწყისით ათარიღებს და ხანგრძლივი ზეპირი ტრადიციის დაგვირგვინებად მიიჩნევს. როგორც არ უნდა დავითვალოთ, ეს პოემები საუკუნეებით არიან დაშორებული იმ სამყაროს, რომელსაც აღწერენ.

მოდით, მარტივი დათვლა ჩავატაროთ. ეოლიელები, როგორც ხალხი, ეპოსებში არსად ჩანან. „ოდისეას“ ეოლოსი ქართა მბრძანებელია და არც ერთ ტომთან კავშირი არ აქვს. დორიელები „ილიადაში“ არ არიან. „ოდისეაში“ ისინი მხოლოდ ერთხელ იხსენიებიან, როცა გადაცმული ოდისევსი პენელოპეს კრეტას მრავალენოვან კუნძულად უხატავს, სადაც ცხოვრობენ აქაველები, ეტეოკრეტელები, კიდონიელები, პელასგები და „Δωριέες τε τριχάϊκες“ (ოდ. 19.177). ეს ეპითეტი დღესაც სხვადასხვაგვარად განიმარტება. პელოპონესის დორიელებზე — არც ერთი სიტყვა. ჰომეროსის სპარტა მენელაოსის, ერთ-ერთი ატრიდის, ქალაქია.

იონიელები? ერთი სტრიქონი. ხომალდებთან გამართული ბრძოლისას, მეცამეტე სიმღერაში, ჩნდებიან „Ἰάονες ἑλκεχίτωνες“ — გრძელი, მიწამდე დაშვებული ქიტონებით მოსილი იონიელები — ბეოტიელების, ლოკრების, ფთიელებისა და ეპეიელების გვერდით (ილ. 13.685). რამდენიმე სტრიქონის შემდეგ ირკვევა, რომ საუბარია მენესთევსის ათენელებზე. სახელი აქ ერთი ადგილობრივი რაზმის აღმნიშვნელია და იმავე ჩამონათვალის დანარჩენ სახელებს უთანაბრდება.

აქაველებთან პირიქითაა. მათი სახელი თითქმის ყოველ გვერდზე გვხვდება. „დანაელებთან“ და „არგოსელებთან“ ერთად იგი მთელ იმ ლაშქარს აღნიშნავს, რომელიც ტროას ალყას არტყამს. მაგრამ ჰომეროსმა გაცილებით ვიწრო მნიშვნელობაც იცის. „ხომალდთა კატალოგში“, ფთიიდან და ელადიდან მოსული აქილევსის მეომრების ჩამოთვლისას, იგი წერს: „Μυρμιδόνες δὲ καλεῦντο καὶ Ἕλληνες καὶ Ἀχαιοί“ („ეწოდებოდათ მირმიდონელები, ელინები და აქაველები“) (ილ. 2.684). ჰომეროსის ელადა სამხრეთ თესალიის ერთი მხარეა, ელინები კი — მისი ერთ-ერთი ხალხი.

პელასგები და ელინები თუკიდიდესა და ჰეროდოტესთან

ეს ხარვეზი უკვე ძვ. წ. V საუკუნის ისტორიკოსებს ჰქონდათ შენიშნული. თავისი „ისტორიის“ პირველ წიგნში თუკიდიდე სწორედ ჰომეროსის მოწმობას იყენებს იმის დასასაბუთებლად, რომ სახელი „ელინები“ თანდათან გავრცელდა. მისი სათავე იყო დევკალიონის ძე ელინი და მისი ვაჟები, რომლებიც ფთიოტიდაში გაძლიერდნენ, იქიდან კი სახელი ქალაქიდან ქალაქზე გადავიდა. ჰომეროსი, შენიშნავს თუკიდიდე, არსად უწოდებს ელინებს ყველას ერთად, მხოლოდ აქილევსის თანმხლებთ. არც სიტყვა „ბარბაროსებს“ ხმარობს, რადგან ჯერ არ არსებობდა საერთო სახელი, რომლის საპირისპიროდაც სხვები განისაზღვრებოდნენ.

ჰეროდოტე, ცოტა უფრო ადრე, უფრო თამამ ვერსიას გვთავაზობს. მისი აზრით, დორიელები თავიდანვე ბერძნული ტომი იყვნენ, მრავალგზის მოხეტიალე, რომელიც ფთიოტიდიდან ჰისტიეოტიდაში გადავიდა, იქიდან — პინდში, დრიოპიდაში და ბოლოს პელოპონესში. იონიელები კი, პირველ რიგში ათენელები, პირიქით, პელასგური წარმომავლობისანი იყვნენ და ბერძნული ენა მოგვიანებით შეითვისეს (ჰეროდ. 1.56–58). პელასგების ენის შესახებ თავადვე აღიარებს, რომ მხოლოდ ვარაუდის გამოთქმა შეუძლია.

ღირს დაკვირვება, რა მწირი მასალა იდგა ამ თეორიის მიღმა. ეპოსებში პელასგები გაფანტული სახელია: თესალიის „პელასგური არგოსი“, დოდონის ზევსი, რომელსაც პელასგურს უწოდებენ, პელასგები კრეტაზე და პელასგები ტროელთა მოკავშირეებს შორის. ეს სპორადული მოხსენიებები V საუკუნის ისტორიკოსთა ხელში მთელი წინაბერძნული მოსახლეობის სახელად იქცა. იმის შესახებ, თუ ზუსტად როგორ დამკვიდრდა სახელები „ელადა“ და „ელინები“ ჰომეროსსა და ჰეროდოტეს შორის მოქცეულ ხანაში, წყაროები ძუნწია. თუმცა არსებობს ერთი მნიშვნელოვანი გამონაკლისი.

ელინი და მისი ძეები: ეტაპობრივად აგებული გენეალოგია

ეს გახლავთ „ქალთა კატალოგი“, გენეალოგიური ეპოსი, რომელსაც ძველები ჰესიოდეს მიაწერდნენ და რომელიც მხოლოდ ფრაგმენტებად შემოგვრჩა. მკვლევართა უმეტესობა მას ძვ. წ. VI საუკუნით ათარიღებს, თუმცა დათარიღება სადავოა. სწორედ აქ ვხვდებით პირველად ცნობილ გენეალოგიას. ელინს სამი ვაჟი ჰყავს — დოროსი, ქსუთოსი და ეოლოსი, — ქსუთოსს კი, თავის მხრივ, აქაიოსი და იონი შეეძინა. ოთხი ტომი ახლა უკვე ერთ საგვარეულო ხეზე თავსდება, საერთო წინაპრით.

ეს გენეალოგია ნეიტრალური არ ყოფილა, და ათენმა ეს ნათლად აჩვენა. ევრიპიდეს „იონში“, რომელიც პელოპონესის ომის წლებში დაიდგა, იონი უკვე ქსუთოსის კი არა, აპოლონისა და ათენელი კრეუსას ძეა, დოროსი და აქაიოსი კი კრეუსასა და ქსუთოსის მომავალ შვილებად არიან ნაწინასწარმეტყველები. იონიელები, მათთან ერთად კი ათენიც, ღვთაებრივ წარმომავლობასა და პირველობას იძენენ. დორიელები, სხვაგვარად რომ ვთქვათ, უპირველესად სპარტა, ოჯახის უმცროს ძმებად იქცევიან.

საქმის ამ მხარეს თანამედროვე კვლევა დიდ მნიშვნელობას ანიჭებს. ჯონათან ჰოლი და სხვა მკვლევრები ამტკიცებენ, რომ არქაულ ხანაში ბერძნული იდენტობა ფხვიერი და „აგრეგატული“ იყო. არგოსელი თუ მილეთელი თავს უწინარეს ყოვლისა საკუთარი ქალაქის მოქალაქედ ან რომელიმე ტომის წევრად გრძნობდა და გაცილებით ნაკლებად — ბერძნად. ძლიერი საერთო ცნობიერება ძირითადად ბერძნულ-სპარსული ომების შემდეგ ჩამოყალიბდა, „ბარბაროსის“ ხატის საპირწონედ. დამახასიათებელია, რომ ჰეროდოტე ათენელებს ბერძნულობას საერთო წარმომავლობით, ენით, სიწმინდეებითა და მსხვერპლშეწირვებით და საერთო ზნე-ჩვეულებებით განსაზღვრინებს (ჰეროდ. 8.144). ეს განსაზღვრება V საუკუნეს ეკუთვნის.

დიალექტები როგორც მოწმეები

თუ გენეალოგიები კონსტრუქციებია, დიალექტები რაღაც უფრო ხელშესახებია. ენათმეცნიერები ძველ ბერძნულში დიალექტთა ოთხ ჯგუფს გამოყოფენ. იონიურ-ატიკურზე ლაპარაკობდნენ მცირე აზიის სანაპიროებზე, ევბეასა და ატიკაში, ეოლიურზე — ლესბოსზე, ბეოტიასა და თესალიაში. არკადულ-კვიპროსული დადასტურებულია არკადიისა და კვიპროსის წარწერებში. დასავლური ჯგუფი მოიცავს დორიულსა და ჩრდილო-დასავლურ დიალექტებს; დორიული ისმოდა ლაკონიაში, არგოლიდაში, კორინთიაში, კრეტაზე, როდოსზე და სიცილიისა და სამხრეთ იტალიის კოლონიებში.

ტომებთან შესაბამისობა საკმაოდ კარგად მუშაობს იონიელების, ეოლიელებისა და დორიელების შემთხვევაში. აქაველები კი ისევ არ ეტევიან სქემაში. „აქაველური“ დიალექტი იმ სახით, როგორც დორიული, არ არსებობს. არკადულ-კვიპროსული, რომელიც არკადიის მთიანეთსა და შორეულ კვიპროსზე შემორჩა, ხშირად მიიჩნევა პელოპონესის იმ ენის გამოძახილად, რომელიც დორიელთა დასახლებამდე არსებობდა. კიდევ უფრო შორს მიკენური ბერძნული დგას, რომელიც ცნობილია კნოსოსის, პილოსის, მიკენისა და თებეს ხაზოვანი B დამწერლობის თიხის ფირფიტებიდან (დაახლოებით ძვ. წ. 1400–1200 წწ.) და რომელიც 1952 წელს მაიკლ ვენტრისმა გაშიფრა. ესენი ძირითადად სამეურნეო-საანგარიშო დოკუმენტები და სახელთა სიებია და ტომების შესახებ თითქმის არაფერს ამბობენ.

დორიელები თუ აქაველები? სპარტის შემთხვევა

ძველი გადმოცემით, დორიელები პელოპონესში ჰერაკლეს შთამომავლებთან, ჰერაკლიდებთან ერთად ჩამოვიდნენ ტროას ომიდან ოთხმოცი წლის შემდეგ, როგორც ამას თუკიდიდე აღნიშნავს (1.12). არქეოლოგიას მიკენური სამყაროს დასასრულისთვის დიდი, ერთიანი შემოსევის კვალი არ უპოვია, და ის, თუ როდის და როგორ დასახლდნენ დორიული თემები, ღია კითხვად რჩება. უეჭველია ის, რომ კლასიკურ ხანაში სპარტა უპირატესად დორიულ ქალაქად ითვლებოდა.

და მაინც, სპარტის მეფეს შეეძლო უარეყო, რომ დორიელი იყო. ჰეროდოტე მოგვითხრობს, რომ როცა კლეომენეს I დაახლოებით ძვ. წ. 508 წელს ათენის აკროპოლისზე ავიდა, ათენას ქურუმი ქალი ტახტიდან წამოდგა და სიწმინდეში შესვლა აუკრძალა, რადგან დორიელებს შესვლის ნება არ ჰქონდათ. მან უპასუხა: „ὦ γύναι, ἀλλ’ οὐ Δωριεύς εἰμι ἀλλ’ Ἀχαιός“ („ქალო, მე დორიელი კი არა, აქაველი ვარ“) (ჰეროდ. 5.72). როგორც ჰერაკლიდები, სპარტის სამეფო სახლები თავს იმ ხალხზე უფრო ძველ წარმომავლობას მიაწერდნენ, რომელსაც მართავდნენ. კლეომენესი ლეონიდეს ნახევარძმა იყო — იმ მეფისა, რომელიც ძვ. წ. 480 წელს თერმოპილესთან დაეცა.

სპარტის აკროპოლისზე, ათენის ბრიტანული სკოლის გათხრებისას XX საუკუნის 20-იან წლებში, აღმოაჩინეს ჩაფხუტიანი და მაღალჯიღიანი ჰოპლიტის მარმარილოს ტორსი, დაახლოებით ძვ. წ. 480–470 წლების ნაწარმოები, რომელიც ამჟამად სპარტის არქეოლოგიურ მუზეუმშია გამოფენილი. მას ადრევე უწოდეს „ლეონიდე“. ეს გაიგივება პირობითია და არც წარწერას ეყრდნობა, არც სხვა სარწმუნო მოწმობას. თაბაშირის ასლის აღწერილობაში, რომელიც ბრიტანულმა სკოლამ კემბრიჯის კლასიკური არქეოლოგიის მუზეუმს აჩუქა, აღნიშნულია, რომ ტორსის ახლოს ფეხის, ფარისა და ჩაფხუტის ფრაგმენტები იპოვეს და რომ ჯიღის უდიდესი ნაწილი შევსებულია.

სახელი, რომელმაც გადარჩა

ოთხი სახელიდან ყველაზე უცნაური ბედი ეწია იმას, რომელსაც ჰომეროსი ყველას აღსანიშნავად იყენებდა. ისტორიულ ხანაში აქაია ეწოდებოდა ვიწრო ზოლს პელოპონესის ჩრდილოეთ სანაპიროზე, ფთიოტიდის აქაია კი — სამხრეთ თესალიის ერთ მხარეს, ჰომეროსისეულ ფთიასთან ახლოს. პელოპონესური აქაიის ქალაქებმა დააარსეს აქაველთა კავშირი, რომელიც ელინისტურ ხანაში თითქმის მთელ პელოპონესზე გავრცელდა, სანამ ძვ. წ. 146 წელს რომაელებმა არ დაშალეს. როცა ავგუსტუსმა ძვ. წ. 27 წელს სამხრეთ საბერძნეთი ცალკე პროვინციად მოაწყო, მას აქაია უწოდა.