ჰანს ფონ ახენი: სამართლიანობის ალეგორია

მახვილით, დაცემული ფიგურებისკენ მიმართულით, და სასწორით, სვეტის გვერდით აღმართულით, სამართლიანობა ბატონობს ჰანს ფონ ახენის ნახატზე „სამართლიანობის ალეგორია“ — 1598 წლის ნამუშევარზე, რომელიც მიუნხენის ძველ პინაკოთეკაში ინახება. სპილენძზე ზეთით შესრულებული, 56 × 47 სმ ზომის კომპოზიცია მუზეუმის კატალოგში აღრიცხულია სახელწოდებით „სამართლიანობის გამარჯვების ალეგორია“, საინვენტარო ნომრით 1611. მის გვერდით მჯდომი შიშველი ჭეშმარიტება ხელს თავისი მფარველისკენ იწვდის, ქვემოთ კი, დამარცხებულთა სხეულებს შორის, ლომი მოჩანს.

სამართლიანობის ალეგორია და ფიგურების მოძრაობა

ნახატის მარჯვენა ნაწილში თავმოყრილია გამოსახულების ძირითადი მასა, და ორი ქალის ფიგურა ურთიერთსაპირისპირო მოძრაობებით არის ერთმანეთთან დაკავშირებული: სამართლიანობა ქვემოთ იხრება და მზერით მახვილის მიმართულებას მიჰყვება, ჭეშმარიტება კი ტანის შემობრუნებით სამართლიანობის მკერდისკენ იწვდის ხელს. ეს შეხება ფიგურებს ვიზუალურად ერთმანეთთან ახლოს აკავებს, მიუხედავად აღმართული მკლავის გაშლისა და სამოსის ფართო ნაკეცებისა, რომლებიც ნახატის კიდისკენ ვრცელდება.

მახვილის ირიბ მოძრაობას ქვემოთ სხეულების დახრილობა აგრძელებს. წინა პლანის საფეხურებზე კაცი გადაქცეულა, თავი ზემოთ აქვს აპყრობილი, ხელები — გაშლილი, ქვედა მარცხენა კუთხეში კი ნიღაბი მოჩანს. ფიგურების ერთმანეთზე გადაფარვა კონტურების უშუალო წაკითხვას აძნელებს, რადგან წითელი ქსოვილი ლომის უკან ეშვება.

ჭეშმარიტება ძირითადად ზურგიდან არის ნაჩვენები. მის განათებულ ტანს, რომელიც შემობრუნებისას კონტურის უწყვეტობას არ კარგავს, ცისფერი ქსოვილის ღრმა ჩრდილი უპირისპირდება. სახე, უფრო პატარა და ნაწილობრივ მაყურებლისკენ მიბრუნებული, სამართლიანობის თავთან ახლოსაა, მაგრამ მაყურებლის მზერა ისევ ზურგის ვრცელ ზედაპირსა და მოხრილ ფეხებს უბრუნდება, იქ, სადაც სხეული სკამის კიდეს უახლოვდება.

მარცხნივ პეიზაჟი იშლება: პატარა ქალის ფიგურები დანგრეული ნაგებობების წინ, ჰორიზონტი კი ვრცელი ღრუბლების ქვეშ იხევს უკან. მანძილი ფერების შესუსტებითა და ფორმების გამარტივებით არის გადმოცემული, წინა პლანზე კი ლომის ფაფარი მკვრივ, თითქმის მასიურ არსებობას ინარჩუნებს.

ჭეშმარიტება და სიმკაცრის შერბილება

პერსონიფიკაცია, ანუ აბსტრაქტული ცნების ადამიანის სახით გამოხატვა, მხატვარს საშუალებას აძლევს, პოლიტიკური და ზნეობრივი შინაარსის სცენა სხეულებრივი მიმართებებით გაშალოს. სასწორი და მახვილი სამართლიანობის ნიშნებია, მისი მოქმედება კი, მუზეუმის ინტერპრეტაციით, კარგი მმართველობის გამარჯვებას უკავშირდება თაღლითობასა და ბოროტებაზე.

ბუბრიაკის კვლევაში მოყვანილია შიშველი ჭეშმარიტების ის წაკითხვაც, რომლის მიხედვითაც იგი სამართლიანობას ამშვიდებს და ხელისუფლების განხორციელებაში ლმობიერება შემოაქვს. ლომი განმარტებულია, როგორც მმართველის ძალა და, შესაძლოა, ვიტელსბახებისადმი ჰერალდიკური მინიშნება. სიღრმეში მკვლევარი სიუხვესა და მშვიდობას ცნობს, თანხმობასთან ერთად.

ასეთი ინტერპრეტაციით ორ მთავარ ფიგურას შორის ჟესტი განსაკუთრებულ წონას იძენს. მხატვარი მათ შეხებას ზედა ჯგუფის ცენტრთან ახლოს ათავსებს, სასწორის ვერტიკალურ აღმართვასა და მახვილის პირის მკვეთრ დაშვებას შორის. დაძაბულობა ქვედა ნაწილში რჩება, სადაც სხეულები ერთმანეთს აწვება, ზემოთ კი მოძრაობა წამიერად ჩერდება ჭეშმარიტების ხელისგულზე.

რუდოლფ II-ის კარი და შესაძლო შეკვეთა

კიოლნში დაბადებული ჰანს ფონ ახენი იტალიასა და ბავარიაში მუშაობდა, სანამ პრაღაში დამკვიდრდებოდა, სადაც, ნაციონალური გალერეის ცნობით, 1596 წლიდან რუდოლფ II-ს ემსახურებოდა როგორც მხატვარი და ხელოვნების ნიმუშების შეძენის მრჩეველი. ამ გზამ იგი უშუალო კავშირში მოიყვანა ევროპული რენესანსის სხვადასხვა კარის მხატვრულ პროდუქციასა და კოლექციონერულ მისწრაფებებთან.

„ალეგორიაში“ სხეულების წაგრძელება და მათი რთული შემობრუნებები ამ ფერწერის მანიერისტულად დახასიათებას კონკრეტულ შინაარსს ანიჭებს. ჭეშმარიტება სამართლიანობისკენ ბრუნდება, ფეხებს კი სხვა მიმართულებით ინარჩუნებს, ქსოვილები კი ნაკეცებად იშლება, რომლებიც ჟესტებს აფართოებს. წითელ სამოსზე, განსაკუთრებით აღმართული მკლავის ირგვლივ, ღია ვარდისფერი ზედაპირები ღრმა ჩრდილებს ემეზობლება და ნაკეცებს მეტ სიმკვეთრეს სძენს.

ძველი პინაკოთეკა ნამუშევარს რუდოლფ II-ის შესაძლო საჩუქრად მიიჩნევს ბავარიის ახალგაზრდა ჰერცოგ მაქსიმილიან I-ისთვის. ეს ვარაუდი უკავშირდება მის ინტერპრეტაციას, როგორც „მმართველის სარკისა“ — იმ სათნოებების ფერწერული ფორმულირებისა, რომლებიც მმართველს უნდა ახასიათებდეს. თუმცა ბუბრიაკი აღნიშნავს, რომ ჩუქება წერილობითი წყაროთი არ დასტურდება და რომ მაქსიმილიანის სიცოცხლეში ნახატის მიუნხენში ყოფნა დოკუმენტურად არ არის დადასტურებული. სანდოდ იგი 1748 წლის ინვენტარშია აღრიცხული, სადაც აღწერილია, როგორც მშვიდობისა და სამართლიანობის გამოსახულება.

წყაროები და ლიტერატურა

• Bayerische Staatsgemäldesammlungen. Allegorie des Sieges der Gerechtigkeit. Alte Pinakothek, ელექტრონული კატალოგი, საინვ. № 1611.
• Bubryák, Orsolya (2022). „Hans von Aachens Werke in Augsburger Sammlungen“. Studia Rudolphina, 21–22, განსაკუთრებით გვ. 37–42.
• National Gallery. Hans von Aachen. ელექტრონული ბიოგრაფიული ცნობა.