თესალონიკის აია-სოფიის ღვთისმშობელი

კონქის ძირში, იქ, სადაც შავი ასოები ოქროსფერ მოზაიკას გასდევს, ღვთისმშობლის ტახტი წარწერას წყვეტს და ტაძრის განმტკიცებისთვის აღვლენილი ვედრების ნაწილს იკავებს. ფიგურისა და უფრო ადრეული ტექსტის ამ შეხვედრიდან ჩანს ჩარევათა თანმიმდევრობა თესალონიკის აია-სოფიის აფსიდაში, სადაც ტახტზე მჯდომარე ღვთისმშობელმა ქრისტესთან ერთად დიდი ჯვარი ჩაანაცვლა. მისი კვალი ოქროსფერ ფონზე მკრთალად შემორჩა, როგორც ამას მიუთითებს თესალონიკის ქალაქის სიძველეთა ეფორია ძეგლის მოზაიკური მორთულობის აღწერაში.

ვრცელ ოქროსფერ ზედაპირზე დედისა და ყრმის ჯგუფი მზერას სახეების ფრონტალურობით იზიდავს, უფრო ქვემოთ კი ნაკეცები და ხელების არათანაბარი განლაგება მჯდომარე სხეულის წაკითხვას ართულებს, განსაკუთრებით ქრისტეს ფეხებსა და ღვთისმშობლის მუხლებს შორის არეში.

უფრო ადრეული მორთულობა და დათარიღების საკითხი

კონსტანტინე VI-ისა და მისი დედის, ირინეს, ხანას უკავშირდება საკურთხევლის ანიკონური მოზაიკური მორთულობა, ჯვრებითა და გეომეტრიული თუ მცენარეული მოტივებით. საიმპერატორო მონოგრამები, ეპისკოპოს თეოფილეს მონოგრამასთან ერთად, ამ ფაზისთვის ქრონოლოგიურ საყრდენს იძლევა, რომელსაც რობინ კორმაკი 780–797 წლებით ათარიღებს. იმავე დეკორატიულ ერთობაში იგი აერთიანებს კონქის დიდ ჯვარს და წარწერებს, რომლებიც ოქროსფერ ველს ახლდა.

ნაკლებად სარწმუნოდ რჩება ტახტზე მჯდომარე ღვთისმშობლის დათარიღება. აფსიდის ნახაზის საარქივო ჩანაწერში ათენის ბრიტანული სკოლა ჯვრის ჩანაცვლების სავარაუდო ეპოქად XI საუკუნეს ასახელებს. იმავე საუკუნით ათარიღებს გამოსახულებას სასექსის უნივერსიტეტის კვლევითი ბაზაც, თუმცა იქვე აღრიცხავს ბიბლიოგრაფიულ მოსაზრებას IX საუკუნის სასარგებლოდ. განსხვავება თავად ღვთისმშობლის ყრმით დათარიღებას ეხება, რაც შესაბამისი სიფრთხილით უნდა აღინიშნოს.

აფსიდის მოზაიკებისადმი მიძღვნილ ნაშრომში კორმაკი განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევს ტახტისა და ფეხსადგამის შეჭრას წარწერის ზოლში: ახალი კომპოზიციის განსათავსებლად წარწერის ცენტრალური მონაკვეთი მოიხსნა. დაკვირვება სამუშაოთა თანმიმდევრობას ადასტურებს, თუმცა თავისთავად ჩანაცვლების დროს არ განსაზღვრავს.

თესალონიკის აია-სოფიის ღვთისმშობელი კონქში

კონქის, ანუ აფსიდის გადამხურავი მრუდი ზედაპირის, დიდი ნაწილი ცენტრალური ფიგურის გარშემო თავისუფალი რჩება. ფართო შარავანდედიდან ფეხსაცმელებამდე და ფეხსადგამამდე ღვთისმშობელი ოქროსფერ ფონზე მკაფიო კონტურით გამოიკვეთება, დეკორატიული ლენტები კი არქიტექტურულ მრუდს მიჰყვება და გამოსახულებას საზღვრავს.

მუქი მაფორიუმი თავსა და მხრებს ფარავს, ოქროსფერი არშიებით, რომლებიც სახეს შემოუყვება და ტანისკენ ეშვება. წითელი ზედაპირები გვერდით ნაკეცებში ჩნდება, სამოსის ქვედა ნაწილს კი ცისფერი და მუქი ტონები იკავებს. მუხლებისკენ ქსოვილი ფართო მრუდებს ქმნის, კუბიკების წვრილი ხაზები მის ნაკეცებს ავლებს, თუმცა მის ქვეშ არსებული ანატომია ყველგან ადვილად არ იკითხება.

მაღლა, დედის მკერდის წინ, გამოსახულია ქრისტე ოქროსფერ-ყვითელი სამოსით და ნაკეცებში წითელი ხაზებით. მისი მარჯვენა ხელი მნახველის მარცხნივ არის გაწვდილი, მარცხენაში კი ღია ფერის დახვეული გრაგნილი უჭირავს. მის მხარს ღვთისმშობლის მარცხენა ხელი ეყრდნობა; მარჯვენა ბევრად დაბლაა, მისი ფეხების ქვემოთ, კალთის შეკრებილ ქსოვილზე, და თეთრი მანდილი უჭირავს.

ყრმის ფეხებსა და ღვთისმშობლის დაშვებულ ხელს შორის მანძილი ამ თავისებურ განლაგებას განსაკუთრებით შესამჩნევს ხდის, რაც კომპოზიციის ახლო ხედზე უფრო მკაფიოდ ჩანს.

გვერდებზე ჩანს წითელი ბალიშები ცისფერი არშიებით და მორთული ტახტის ნაწილები. ორივე მხარეს თეთრი ქსოვილები ჩამოკიდებულა მუქი ხაზოვანი ორნამენტებით, ფუძეს კი პატარა ნათელი კუბიკები შემოუყვება, ძვირფასი სამკაულების მწკრივებივით განლაგებული.

სახეების ძერწვა

ღვთისმშობლის დიდი თვალები, მუქი გუგებითა და მკვეთრი კონტურებით, სახის მკაცრ გამომეტყველებას განსაზღვრავს. მათ ზემოთ წარბები მრუდდება, წაგრძელებული ცხვირი კი სხეულის თბილ ტონებს შორის ნათელ წიბოს იძენს; პატარა და დახურული რჩება პირი, ტუჩების წითელი კი ღაწვებზე უფრო მკვეთრად ბრუნდება.

ახლო ფოტოზე მოზაიკის ოსტატთა შრომა ქუთუთოების გარშემო მიმართულების მცირე ცვლილებებშიც კი იკითხება. თვალების ქვემოთ მწკრივები ერთმანეთზე დაწყობილ მრუდებს ქმნის და ლოყებისკენ გრძელდება, თეთრი კუბიკები კი შუბლზე და პირის გარშემო თავს იყრის. ძერწვა მკვეთრად ხაზოვანი რჩება, ფერად არეებს მკაფიო საზღვრები აქვს, განსაკუთრებით ცხვირისა და ქვედა ყბის გასწვრივ. ყელზე, სადაც ნათელი და მუქი მრუდები ენაცვლება ერთმანეთს, იგივე ტექნიკა კიდევ უფრო ცხადი ხდება.

უფრო მომრგვალოა ქრისტეს სახე, დიდი თვალებითა და პატარა პირით, თმის წაბლისფერი კუბიკები კი შუბლის ზემოთ ტალღოვან მწკრივებად ეწყობა. თავს ოქროსფერი ჯვრიანი შარავანდედი გარს აკრავს: ჯვრის სამი ხილული მკლავი თეთრი კუბიკებით არის გადმოცემული, წითელი და მწვანე მწკრივების ჩარჩოში, რომლებიც მუქ მაფორიუმზე გამოირჩევა.

ხვეული ყლორტი და წარწერა

კონქის ძირის გასწვრივ ვითარდება ლენტი მწვანე ფონზე ოქროსფერი ხვეული ყლორტით, რომლის მრუდი ღეროები სუროს ფოთლებით სრულდება. წვრილი თეთრი ზოლები დეკორატიულ სარტყელს საზღვრავს, რომლის ზემოთაც შავი ასოებით შესრულებული წარწერა მიჰყვება აფსიდის მრუდს.

ტექსტი მოცემულია ფრჩხილებში გახსნილი შემოკლებებით, კვადრატული ფრჩხილები კი დაკარგული ცენტრალური მონაკვეთის აღდგენას აღნიშნავს:

Κ(ύρι)ε ὁ Θ(εὸ)ς τῶν π(ατέ)ρων ἡμῶν στερέωσον τὸν οἶκον τοῦτον ἕως τῆς συντελεί[ας τοῦ αἰῶνος ἀσάλευ]τον πρὸς δόξαν σὴν καὶ τοῦ μονογενοῦ(ς) σου Υ(ἱο)ῦ καὶ τοῦ Παναγίου σου Πν(εύμα)τος.

ქართული თარგმანი

უფალო, ღმერთო მამათა ჩვენთაო, განამტკიცე სახლი ესე შეუძრველად აღსასრულამდე საუკუნისა, დიდებად შენდა და მხოლოდშობილისა ძისა შენისა და ყოვლადწმიდისა სულისა შენისა.

ტაძრის განმტკიცების ვედრებას უკავშირდება წარწერის ლიტურგიკული ხასიათი, რომლის ფორმულირებაც ტაძრის კურთხევის ლოცვებს მოგვაგონებს. მისი მსვლელობის შუაში, იქ, სადაც საუკუნის აღსასრულის ხსენება აღდგება, დღეს ტახტზე მჯდომარე ფიგურის ფეხსადგამი ერთვება, ასოები კი მის მარჯვნივ კვლავ ჩნდება, მცენარეული მორთულობის ოდნავ ზემოთ.