აბაკუმ წინასწარმეტყველი: წიგნი, გადმოცემები და მისი ხსოვნა მართლმადიდებლურ ღვთისმსახურებაში

აბაკუმ წინასწარმეტყველი, ძველი აღთქმის ეგრეთ წოდებულ თორმეტ მცირე წინასწარმეტყველთა შორის მერვე როგორც ებრაულ კანონში, ისე სეპტუაგინტაში (სამოცდაათთა თარგმანში), იმ ბიბლიურ ფიგურათა რიცხვს განეკუთვნება, რომელთა სიტყვების შესახებ ბევრად მეტი ვიცით, ვიდრე მათი ცხოვრების შესახებ. მისივე სახელობის წიგნი, სულ რაღაც სამი თავი, არც მამის სახელს გვამცნობს, არც წარმომავლობის ადგილს და არც თარიღს — მხოლოდ წინასწარმეტყველის სახელსა და წოდებას. ის კი, რასაც დღეს სვინაქსარებში ვკითხულობთ მისი ტომის, მამისა და სიკვდილის შესახებ, გვიანდელი იუდაური და ქრისტიანული გადმოცემებიდან მომდინარეობს, რომლებიც საუკუნეების შემდეგ ჩაიწერა და ხშირად ერთმანეთს არ ეთანხმება. მართლმადიდებელი ეკლესია მის ხსოვნას 2 დეკემბერს აღნიშნავს. ამიტომ მასთან მისასვლელად, ვფიქრობ, ერთადერთი სანდო გზა იმის გამიჯვნაა, რასაც თავად წიგნი ამბობს, და იმისა, რაც მას შემდგომ გარს შემოეხვია.

ერთი სახელი, ორი ტომი და მწირი ბიოგრაფიული ცნობები

პირველ პრობლემას სახელი წარმოშობს. ებრაულ ტექსტში წინასწარმეტყველს ხაბაკუკი ჰქვია, სეპტუაგინტამ იგი ამბაკუმად გადმოიტანა, ბერძნულ საეკლესიო ტრადიციაში კი ფორმა აბაკუმი დამკვიდრდა. განმარტება „მხურვალე ჩახუტება“, რომელსაც გვიანდელი სვინაქსარები იმეორებენ, ემყარება ებრაულ ძირს, რომელიც „ჩახუტებას“ ნიშნავს, და ძველია, რადგან მას უკვე იერონიმე იზიარებს; თუმცა ახალი დროის მკვლევრებმა სხვა წარმომავლობაც შემოგვთავაზეს — ერთი მცენარის აქადური სახელიდან. ეს კი ცხადყოფს, რამდენად არამყარია ეტიმოლოგია სახელისა, რომელიც ებრაულ ბიბლიაში სხვაგან არსად გვხვდება.

უფრო საინტერესო, და უფრო მეტყველიც იმისთვის, თუ როგორ იბადება წინასწარმეტყველთა ბიოგრაფიები, ძველი წყაროების უთანხმოებაა მისი წარმომავლობის შესახებ. ეგრეთ წოდებული „წინასწარმეტყველთა ცხოვრებანი“, მოკლე ბიოგრაფიული ცნობების კრებული, რომელსაც, საკმაო სიფრთხილით, ჩვეულებრივ ქრისტიანული ეპოქის დასაწყისით ათარიღებენ და რომელმაც ჩვენამდე ქრისტიანული რედაქციებით მოაღწია (ზოგიერთი მათგანი წმინდა ეპიფანე კვიპრელს მიეწერა), მას სვიმეონის ტომიდან და ბეთზუხარის ველიდან წარმოშობილად მიიჩნევს; სწორედ ეს ვერსია შევიდა მართლმადიდებლურ სვინაქსარში. ბელისა და ვეშაპის ამბის ძველბერძნული თარგმანი კი, ანუ დანიელის წიგნის დანართი, თავის წარწერაში მას ლევის ტომიდან წარმომდგარი ვინმე იესოს ძედ წარმოგვიდგენს. ზოგიერთმა მკვლევარმა ეს ვერსია წიგნის მესამე თავის ფსალმუნურ ხასიათს დაუკავშირა, რომელიც ტაძარში ლიტურგიკულ გამოყენებას მოგვაგონებს, მაგრამ ეს კავშირი ჰიპოთეზად რჩება. დაბოლოს, მამის სახელი საფატი, რომელიც ზოგიერთ გვიანდელ სვინაქსარშია მითითებული, ბიბლიურ ტექსტში არ გვხვდება.

იგივე ითქმის ქრონოლოგიაზეც. სვინაქსარები მის მოღვაწეობას ძვ. წ. 672–650 წლებით ათარიღებენ, ოღონდ წიგნი ქალდეველებზე, ანუ ახალბაბილონელებზე, როგორც აღმავალ და მუქარის შემცველ ძალაზე ლაპარაკობს, ახალბაბილონური იმპერია კი ძვ. წ. 626 წლიდან ყალიბდება, ხოლო მისი ბატონობა სირია-პალესტინაში ძირითადად ძვ. წ. 605 წელს ქარქემიშთან გამარჯვების შემდეგ მკვიდრდება. ამიტომაც მკვლევართა უმეტესობა წიგნს, ან სულ მცირე მის ბირთვს, ძვ. წ. VII საუკუნის დასასრულით ან VI საუკუნის დასაწყისით ათარიღებს, ხშირად იუდას მეფის, იოაკიმის, დროით (ძვ. წ. 609-598), სხვები კი ამჯობინებენ თარიღებს, რომლებიც ბაბილონელთა მიერ იერუსალიმის პირველ აღებას, ძვ. წ. 597 წელს, მოსდევს.

დიალოგი ღმერთთან ქალდეველთა ეპოქაში

ვინც წიგნს წაიკითხავს და გონებაში წინასწარმეტყველის ის სახე ექნება, რომელიც, სვინაქსართა აღწერით, ხალხს კერპთაყვანისმცემლობისთვის ამხილებს, გაკვირვებული დარჩება, რადგან აბაკუმი უპირველესად თავად ღმერთს მიმართავს და არა ხალხს. წიგნი ჩივილით იწყება, კითხვით, „როდემდე“ უნდა ღაღადებდეს წინასწარმეტყველი ისე, რომ არავინ ისმენდეს, როცა ირგვლივ უსამართლობა და ძალადობა სუფევს; ღმერთი კი პასუხობს, რომ თავისი სამსჯავროს იარაღად ქალდეველებს აღადგენს, სასტიკ და შმაგ ხალხს. პასუხი, თუმცა, ახალ, უფრო ღრმა კითხვას ბადებს: როგორ შეიძლება წმიდამ, რომლის თვალებიც მეტისმეტად წმინდაა ბოროტის საჭვრეტად, ითმინოს უკეთური, რომელიც მასზე მართალს ნთქავს? მაშინ წინასწარმეტყველი თავის საგუშაგოზე დგება პასუხის მოსალოდნელად, და პასუხიც მოდის ხილვის სახით, რომელიც მკაფიოდ ფიცრებზე უნდა დაიწეროს, თან მოწოდებით, რომ მისი აღსრულება დაელოდონ, თუნდაც დაყოვნდეს.

მას მოსდევს ხუთი „ვაი“, ანუ ხუთი დამცინავი მხილება მჩაგვრელის წინააღმდეგ, რომელიც სხვისი ქონებით მდიდრდება, ქალაქებს სისხლით აშენებს და მუნჯ კერპებს ეთაყვანება; ეს კერპები აქ, სვინაქსარული სქემისთვის მოულოდნელად, დამპყრობლის ცოდვად არის მოხსენიებული და არა იუდასი. მესამე თავი, სათაურით „აბაკუმის ლოცვა“, ფსალმუნია მუსიკალური მითითებებით, როგორიცაა ებრაული „სელა“, რომელიც სეპტუაგინტამ „დიაფსალმად“ გადმოიტანა, და ღმერთის მოსვლას თეოფანიად აღწერს მიწისძვრებსა და ქარიშხლებს შორის, რათა სასოების აღსარებით დასრულდეს: თუნდაც ლეღვმა არ აყვავოს და ვენახებმა ნაყოფი არ გამოიღონ, წინასწარმეტყველი თავისი ხსნის ღმერთით გაიხარებს. წიგნის თავისებურება ისაა, რომ იგი ღიად სვამს ღვთიური სამართლიანობის პრობლემას უკეთურის ზეიმის პირისპირ, და სწორედ ეს ხსნის, რატომ კითხულობენ მას ახალი დროის განმმარტებლები ხშირად როგორც ადრეულ თეოდიცეას.

„მართალი რწმენით იცოცხლებს“: ერთი მუხლი მრავალ წაკითხვაში

ძველი აღთქმის ცოტა მუხლს თუ ხვდა წილად ისეთი მდიდარი შემდგომი ბედი, როგორც მეორე თავის მეოთხე მუხლს, და ცოტა თუ გვიჩვენებს ასე ნათლად, როგორ იქცევა თარგმანი განმარტებად. ებრაული ტექსტი ამბობს, რომ მართალი თავისი ერთგულებით, ანუ განსაცდელში სიმტკიცით, იცოცხლებს, სეპტუაგინტამ კი თარგმნა: „ხოლო მართალი ჩემი რწმენით იცოცხლებს“ — ფორმულირება, რომელიც განიმარტებოდა ან როგორც მინიშნება ღვთის ერთგულებაზე, ან როგორც მისდამი რწმენა. პავლე მოციქული ამ მუხლს რომაელთა და გალატელთა მიმართ ეპისტოლეებში ყოველგვარი კუთვნილებითი ნაცვალსახელის გარეშე მოიხმობს და მას რწმენით გამართლების შესახებ თავისი მოძღვრების საფუძვლად აქცევს; ებრაელთა მიმართ ეპისტოლე, თავისი კრიტიკული ტექსტის მიხედვით, მუხლს ისე იმოწმებს, რომ „ჩემი“ მართალს ერთვის და არა რწმენას; საუკუნეების შემდეგ კი იგივე მუხლი რეფორმაციის ღვთისმეტყველებრივი დავის ცენტრში აღმოჩნდება. მაშასადამე, სამი, ან სულაც ოთხი სხვადასხვა ინტონაცია ერთსა და იმავე რამდენიმე სიტყვაში, ისე, რომ არცერთი მათგანი სხვებს არ აუქმებს.

კიდევ ერთი, სრულიად განსხვავებული წაკითხვა შემოინახა აბაკუმის პეშერმა, მკვდარი ზღვის იმ შვიდ პირველ ხელნაწერთაგან ერთ-ერთმა, რომლებიც 1947 წელს ყუმრანში აღმოაჩინეს. გრაგნილი, დაახლოებით მეტრ-ნახევრის სიგრძისა, ებრაული ტექსტის ცამეტი სვეტით, ძვ. წ. I საუკუნის მეორე ნახევრით თარიღდება და მუხლობრივ განმარტავს წიგნის პირველ ორ თავს, თან მათ იმ თემის ისტორიას უსადაგებს, რომელმაც იგი შექმნა: წინასწარმეტყველის ქალდეველები კიტიმებად, ანუ რომაელებად, იქცევიან, ტექსტის პერსონაჟთა მიღმა კი ჩანან სიმართლის მოძღვარი, უკეთური მღვდელი და სიცრუის კაცი — ფიგურები, რომელთა ვინაობა დადგენილი არ არის. ის ფაქტი, რომ კომენტატორი მეორე თავის ბოლოს ჩერდება, ზოგიერთს აფიქრებინებდა, რომ მესამე თავის ლოცვა თავდაპირველად ცალკე ვრცელდებოდა, მაგრამ იუდეის უდაბნოდან მომდინარე თორმეტი წინასწარმეტყველის სხვა, თითქმის თანადროული ხელნაწერები მესამე თავსაც შეიცავს, ასე რომ, პეშერის დუმილი შესაძლოა უბრალოდ მისი ავტორის ინტერესებით აიხსნას.

დანიელის ხაროდან წინასწარმეტყველის საფლავებამდე

აბაკუმის შესახებ ყველაზე ცნობილი თხრობა მის წიგნში კი არ არის, არამედ დანიელის წიგნის ზემოხსენებულ დანართში, სადაც ანგელოზი, როცა იგი იუდეაში მომკელებს საჭმელს მიუტანდა, თმაში ჩაავლებს ხელს და ბაბილონში გადაჰყავს, რათა ლომების ხაროში მყოფი დანიელი გამოკვებოს. „წინასწარმეტყველთა ცხოვრებანი“ ამ ეპიზოდს მთელ ბიოგრაფიაში აერთიანებს: როცა ნაბუქოდონოსორი ქვეყანაში შეიჭრა, აბაკუმმა თავი ეგვიპტის საზღვარზე, ოსტრაკინეს, შეაფარა, უცხოდ ცხოვრობდა ისმაელის ქვეყანაში, მოგვიანებით დაბრუნდა და მომკელებისთვის საჭმელს ამზადებდა, ბაბილონში გადაიყვანეს დანიელისთვის საზრდოს მისაცემად და ისე დაბრუნდა, რომ არავისთვის უამბია, რაც მოხდა, იუდეველებს ტაძრის მომავლის შესახებ ნიშნები მისცა და ტყვეთა დაბრუნებამდე ორი წლით ადრე გარდაიცვალა, რათა საკუთარ ველში დაეკრძალათ. სვინაქსარის ფრაზა, რომ იგი მშვიდობით აღესრულა და თავის მამა-პაპათა ადგილას დაიკრძალა, სწორედ ამ გადმოცემის ექოა და არა ბიბლიური ტექსტისა.

IV საუკუნის დასასრულს ელევთეროპოლისის ეპისკოპოსი ზებენოსი ამტკიცებდა, რომ სწორედ ეს საფლავი იპოვა. ისტორიკოსი სოზომენე, რომელიც კონსტანტინოპოლში 439-დან 450 წლამდე წერდა, ანუ დაახლოებით ნახევარი საუკუნის შემდეგ, მოგვითხრობს, რომ აბაკუმისა და მიქა წინასწარმეტყველის ნაწილები ეპისკოპოსს სიზმარში გამოეცხადა, თეოდოსი დიდის დროს, და ისინი ელევთეროპოლისის მხარის ორ სოფელში აღმოაჩინეს, აბაკუმის ნაწილები — კელაში, ძველ კეილაში. ნაწილების პოვნის ჩანაწერი ოქსფორდის უნივერსიტეტის მონაცემთა ბაზაში Cult of Saints აღნიშნავს, რომ მომლოცველი ეგერია, რომელმაც ეს მხარე 384 წელს მოიარა, ამასთან დაკავშირებით არაფერს ახსენებს, ასე რომ, მოვლენები 380-იანი წლების ბოლოთი ან მომდევნო ათწლეულის დასაწყისით უნდა დათარიღდეს, და რომ ერთი ახალი მოსაზრება მათ ზებენოსის მეტოქეობას უკავშირებს იერუსალიმის ეპისკოპოს იოანესთან. აქვე შევნიშნავ, რომ სოზომენე ამ აღმოჩენებს თეოდოსის დროს ქრისტიანობის აყვავების ნიშნებად წარმოადგენს, რაც ბევრს გვეუბნება თხრობის ფუნქციაზე და თითქმის არაფერს — იდენტიფიკაციის ისტორიულობაზე.

ქრისტიანული პალესტინა, ამასთანავე, ერთადერთი არ ყოფილა, ვინც წინასწარმეტყველზე პრეტენზიას აცხადებდა. დასავლეთ ირანში, ქალაქ თუისერქანიდან დაახლოებით ერთი კილომეტრით სამხრეთით, კონუსური სახურავით დაგვირგვინებულ რვაკუთხა აგურის კოშკს იუდეველები და მუსლიმები აბაკუმის საფლავად მიიჩნევენ და პატივს მიაგებენ; შიგ არის მარმარილოს საფლავის ქვა, შვიდსანთლიანი ლამპრები, დავითის ვარსკვლავი და წინასწარმეტყველის წიგნიდან ამოღებული ებრაული და სპარსული წარწერები. Encyclopaedia Iranica-ს შესაბამისი სტატია, მეცნიერებისთვის სავალდებულო სიფრთხილით, აღნიშნავს, რომ არცერთი ცნობა არ ხსნის, როგორ შეიძლებოდა წინასწარმეტყველი ირანში აღმოჩენილიყო, რომ მტკიცებას, თითქოს იგი ბაბილონის გადასახლებულთა შორის იყო, ისტორიული საფუძველი არ გააჩნია, და რომ ჯერ კიდევ 1820-იანი წლების ერთმა იუდეველმა მოგზაურმა ადგილობრივი გადმოცემები მოისმინა, თუმცა ისინი მისთვის დამაჯერებელი არ აღმოჩნდა. მაშ ასე, ორი საფლავი ორ სხვადასხვა ქვეყანაში, თითოეული თავისი მომლოცველთა თემით, მათ შორის კი წიგნი, რომელიც თავისი ავტორის სიკვდილზე ერთ სიტყვასაც არ ამბობს.

აბაკუმის გალობა ღვთისმსახურებასა და ხატწერაში

თუ წინასწარმეტყველის ბიოგრაფია გადმოცემის სფეროს განეკუთვნება, მართლმადიდებლურ ღვთისმსახურებაში მისი ყოფნა ყოველდღიური და ხელშესახებია. მესამე თავის ლოცვა, სეპტუაგინტის ფორმით, ცისკრის ცხრა ბიბლიური საგალობლიდან მეოთხეა და იწყება სიტყვებით „უფალო, მესმა სმენა შენი და შემეშინდა“; მის საფუძველზე შეიქმნა ბიზანტიური ჰიმნოგრაფიის კანონების მეოთხე გალობა, ასე რომ, მისი სახეები, გარდასახული სახით, ასობით საგალობელში ბრუნდება. აქ ბერძნული ტექსტის ებრაულისგან განსხვავებამ გადამწყვეტი როლი ითამაშა: იქ, სადაც ებრაული ღმერთს სთხოვს, თავისი საქმე „წელთა შორის“ გამოაცხადოს, სეპტუაგინტამ წაიკითხა „ორ ცხოველს შორის შეიცნობი“ — მუხლი, რომელიც მამებმა ბეთლემის ბაგას დაუკავშირეს, ხოლო „ჩრდილოვანი და ხშირი მთა“, საიდანაც წმიდა მოდის, ჰიმნოგრაფიისთვის ღვთისმშობლის წინასახედ იქცა, ზუსტად ისე, როგორც ამას წინასწარმეტყველის დღესასწაულის ერთ-ერთი ტროპარი გამოთქვამს. ღვთის ცხენები, რომლებიც ზღვის მრავალ წყალს აღაშფოთებენ, იმავე დღესასწაულის კონდაკში მოციქულებად განიმარტა, რომლებიც ცდომილებას ძირავენ, ხოლო მეორე თავის საგუშაგომ, სადაც წინასწარმეტყველი ღვთის პასუხის მოსალოდნელად დგას, წმინდა იოანე დამასკელს აღდგომის კანონის მეოთხე გალობის დასაწყისი უკარნახა, „საღმრთოსა საგუშაგოსა ზედა ღმრთისმეტყველი აბაკუმ“, სადაც წინასწარმეტყველს უხმობენ, რომ მორწმუნეებთან ერთად დადგეს და გვიჩვენოს ნათლისმფენი ანგელოზი, რომელიც აღდგომას გვაუწყებს. საქმე გვაქვს, უნდა აღინიშნოს, ბერძნული ტექსტის ქრისტოლოგიურ წაკითხვებთან, რომლებიც წიგნის რეცეფციის ისტორიას განეკუთვნება და არა მის თავდაპირველ მნიშვნელობას, რაც სულაც არ აკნინებს მათ ღვთისმეტყველებრივ და პოეტურ ღირებულებას იმ ტრადიციისთვის, რომელმაც ისინი ჩამოაყალიბა.

ზუსტად იმავე რეცეფციას ვხვდებით იკონოგრაფიაშიც. XVII საუკუნის რუსული ხატი კირილე-ბელოზერსკის მონასტრის წმინდა ეპიფანეს ტაძრიდან, რომელიც სიფრთხილით მიეწერება ვოლოგდელ მხატვარ ტერენტი ფომინს, აბაკუმს წელსზემოთ გამოსახავს, ახალგაზრდული, უწვერული სახით, მუქ-მწვანე ქიტონითა და წითელი ჰიმატიონით, ოქროს ფონზე, როცა იგი მარჯვენა ხელით გაშლილ გრაგნილზე მიუთითებს. გრაგნილის საეკლესიო სლავური წარწერა გადმოსცემს მუხლს ღმერთზე, რომელიც სამხრეთიდან მოვა, და წმიდაზე, რომელიც ჩრდილოვანი მთიდან მოვა; აქ სეპტუაგინტის „თემანი“, ტოპონიმი, რომელიც ებრაულად „სამხრეთსაც“ ნიშნავს, თავისი ჩვეულებრივი მნიშვნელობით არის ნათარგმნი. ამგვარად მხატვარმა, როცა ამდენ სხვა მუხლს შორის სწორედ ეს აირჩია, წინასწარმეტყველს ხელში ზუსტად ის ფრაზა ჩაუდო, რომლითაც მართლმადიდებლური ღვთისმსახურება მას ღვთისმშობლის მქადაგებლად სახელდებს.

წყაროები და ბიბლიოგრაფია

• James, M. R. (1920). The Lost Apocrypha of the Old Testament: Their Titles and Fragments. London: SPCK.
• Rahlfs, A. & Hanhart, R. (რედ.) (2006). Septuaginta. Editio altera. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft.
• Soroudi, S. (2002). Ḥabaqūq, Tomb of. Encyclopaedia Iranica, ტ. XI, ნაკვ. 4, გვ. 425.