რომულუსი და რემუსი: ძმის მკვლელობა პალატინზე და რომის დაარსება

იმ ამბის სათავეში, რომელსაც რომაელები თავიანთ ქალაქზე ყვებოდნენ, ძმის სიკვდილი იდგა. რომულუსი, რომის ეპონიმი დამაარსებელი, ხელისუფლებაში მარტო რჩება, როცა მისი ტყუპისცალი, რემუსი, ახალი ქალაქისთვის დავისას იღუპება, ზოგიერთი ვერსიით თავად მისი ხელით. მანამდე იყო ჩვილების მიტოვება ტიბრზე და მათი გადარჩენა ძუ მგლის მიერ, ეპიზოდები, რომლებიც რომაული ტრადიციის განუყოფელ ნაწილად იქცა და მოგვიანებით ევროპულ ხელოვნებაში დაბრუნდა. ანტიკური ავტორებისთვის, თუმცა, არც მკვლელობის გარემოებები იყო თავისთავად ცხადი და არც გადარჩენილის პასუხისმგებლობა, მათ თხრობებს შორის განსხვავებები კი მითის წაკითხვაზე არსებით გავლენას ახდენს.

რომულუსისა და რემუსის წყაროები

რომის დაარსების დამკვიდრებული თარიღი, ძვ. წ. 753 წლის 21 აპრილი, ორ განსხვავებულ ელემენტს აერთიანებს: სადღესასწაულო დღეს, როცა რომაელები ქალაქის დაბადების დღეს აღნიშნავდნენ, და დათარიღებას, რომელიც ანტიკურ სწავლულთა გამოთვლებით დამკვიდრდა და ძირითადად მარკუს ტერენციუს ვარონს უკავშირდება. 21 აპრილს პარილიები იმართებოდა, მწყემსური დღესასწაული, რომელიც პლუტარქეს დაარსებაზე უფრო ძველად მიაჩნდა. წელი კამათის საგნად რჩებოდა: კვინტუს ფაბიუს პიქტორი, მაგალითად, რომის დასაბამს ძვ. წ. 748/747 წლით ათარიღებდა, ოლიმპიადების ქრონოლოგიის მიხედვით, რომელსაც მას დიონისე ჰალიკარნასელი მიაწერს.

ძვ. წ. III საუკუნის ბოლოს წერდა ფაბიუს პიქტორი, პირველი ცნობილი რომაელი ისტორიკოსი, რომელიც ბერძნულ ენას იყენებდა და დამაარსებელთა სავარაუდო ეპოქას ხუთ საუკუნეზე მეტით იყო დაშორებული. პლუტარქე აღნიშნავს, რომ იგი ბევრ რამეში დიოკლე პეპარეთელს მიჰყვა, მომდევნო საუკუნის დასაწყისში კი ენიუსმა რომაული ტრადიცია პოეტურად დაამუშავა „ანალებში“. მისი თხზულებიდან ფრაგმენტებია შემორჩენილი, მათ შორის ფრინველთა ნიშნებზე მკითხაობის სცენა, რომელსაც ციცერონი იმოწმებს ტრაქტატში „მისნობის შესახებ“. ჩვენამდე მოღწეული ვრცელი თხრობები უფრო გვიანდელია: ლივიუსი და დიონისე ავგუსტუსის დროს წერენ, ოვიდიუსი მითს „ფასტებში“ განიხილავს, პლუტარქე კი ახ. წ. II საუკუნის დასაწყისში ქმნის „რომულუსის ცხოვრებას“.

ამ ტრადიციის ჩამოყალიბებაზე სხვადასხვა ინტერპრეტაციაა შემოთავაზებული. ტ. პ. უაიზმენმა ტყუპების ამბის განვითარება, განსაკუთრებით რემუსის სახე, ძვ. წ. 367-დან 295 წლამდე პოლიტიკურ ცვლილებებს დაუკავშირა და მეორე ძმაში რომაული თემის პლებეური მხარის ალუზია დაინახა. მოსაზრება სადავოდ იქნა მიჩნეული, ისევე როგორც განიხილებოდა ზოგიერთი ადრეული გამოსახულებითი მოწმობის დათარიღებაც. წერილობით ტრადიციაში უფრო საიმედო საყრდენია ლივიუსის ცნობა, რომ ძვ. წ. 296 წელს ედილებმა, ძმებმა ოგულნიუსებმა, ჩვილების გამოსახულებები ძუ მგლის ძუძუების ქვეშ დადგეს, ficus Ruminalis-ის ახლოს.

პალატინზე, მეორე მხრივ, გათხრებმა რკინის ხანის დასახლების ნაშთები გამოავლინა. ანდრეა კარანდინიმ ჩრდილოეთ ფერდობზე აღმოჩენილი ნაშთები ძვ. წ. VIII საუკუნის სიმაგრის ნაწილად განმარტა და დაარსების ტრადიციას დაუკავშირა. არქეოლოგიური დისკუსია ამ ნაგებობების დათარიღებასა და ფუნქციას ეხება; მათი მიწერა თავად რომულუსისთვის ინტერპრეტაციულ მოსაზრებად რჩება და მითის პირებსა თუ ეპიზოდებს არ ადასტურებს.

ალბა ლონგადან ძუ მგლის გამოქვაბულამდე

ალბა ლონგაში, ალბანურ ბორცვებზე, რომის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, იწყება დინასტიური კონფლიქტი. ამულიუსი ტახტიდან ამხობს თავის უფროს ძმას, ნუმიტორს, და აიძულებს მის ასულს, რეა სილვიას, გახდეს ვესტას, ჰესტიას შესატყვისი რომაული ღვთაების, ქურუმი. მისი იძულებითი ქალწულობა უზურპატორის უსაფრთხოებას ემსახურება, რადგან გამორიცხავს შთამომავლობას, რომელსაც ტახტზე პრეტენზია შეიძლებოდა ჰქონოდა. როცა იგი ტყუპებს შობს, მათ მამად მარსს, რომაულ არესს, ასახელებს; ლივიუსი, მას შემდეგ რაც აღნიშნავს, რომ იგი გააუპატიურეს, ღვთაებრივ მამობას სიფრთხილით ეკიდება და მისი მტკიცების ერთზე მეტ ახსნას გვთავაზობს.

ჩვილების მდინარეში გადაგდებას ბრძანებს ამულიუსი. ვინაიდან ტიბრი ადიდებულია და მისი მთავარი კალაპოტი მიუწვდომელია, მსახურები ჭურჭელს, რომლითაც ბავშვები მიჰყავთ, წყალდიდობის წყალზე ტოვებენ, საიდანაც მოგვიანებით წყლის დაწევა მას ხმელეთზე გარიყავს. გადარჩენა ლეღვის ხეს, Ruminalis-ს, უკავშირდება, ფართო რომაულ ტრადიციაში კი პალატინის ძირას მდებარე გამოქვაბულ ლუპერკალს. მათთან ძუ მგელი მიდის და ძუძუს აწოვებს, ვიდრე მწყემსი ფაუსტულუსი მათ არ იპოვის და გასაზრდელად თავის ცოლს, აკა ლარენციას, არ გადასცემს.

პლუტარქესთან ჩნდება კოდალაც, რომელიც მათ გამოკვებაში ეხმარება, ფრინველი, რომელიც ასევე მარსს უკავშირდება. ლივიუსი ძუ მგლის განსხვავებულ ახსნას აღრიცხავს: ზოგიერთის აზრით, მწყემსები ლარენციას ასე უწოდებდნენ მისი მეძავური ცხოვრების გამო, რადგან ლათინური სიტყვა lupa მეძავსაც აღნიშნავდა. ამ ვერსიების თანაარსებობა გვიჩვენებს, რომ უკვე ანტიკურ ხანაში თხრობის წაკითხვა სასწაულებრივის მიღების სხვადასხვა ხარისხით შეიძლებოდა.

წამოზრდილი რომულუსი და რემუსი საკუთარ წარმომავლობას იგებენ, ამულიუსს ამხობენ და ნუმიტორს ტახტზე აღადგენენ. საკუთარი ქალაქის დაარსების გადაწყვეტილება მათ იმ მხარეს აბრუნებს, სადაც მიატოვეს, ამჯერად მიმდევრებით და იმის შესაძლებლობით, რომ თითოეულმა წინამძღოლობა მოითხოვოს.

ფრინველთა ნიშნებზე მკითხაობა: ექვსი ორბი, თორმეტი ორბი

უთანხმოება დასახლების ადგილსა და იმას ეხება, თუ ვინ მისცემს ახალ ქალაქს თავის სახელს. რადგან ტყუპად დაბადება უფროსობის მკაფიო უპირატესობას არ იძლევა, ძმები ფრინველთა ნიშნებზე მკითხაობას მიმართავენ და ფრინველებში ღვთაებრივ თანხმობას ეძებენ. რომაულ რიტუალურ პრაქტიკაში დაკვირვება შემოსაზღვრულ არეში ხდებოდა, templum-ში, ტერმინით, რომელიც როგორც განსაზღვრულ სივრცეს, ისე ცის შესაბამის მონაკვეთს შეიძლება აღნიშნავდეს.

ლივიუსის ტექსტის მიხედვით, რომულუსი პალატინს ირჩევს, რემუსი კი ავენტინს. პირველი რემუსი ხედავს ექვს ორბს, მაგრამ როცა ნიშანი ცხადდება, რომულუსს თორმეტი ევლინება. მათი მიმდევრები მეფედ თავ-თავიანთ წინამძღოლს აცხადებენ, განსხვავებული კრიტერიუმის მოშველიებით: გამოჩენის უპირატესობისა თუ ფრინველების მეტი რაოდენობისა. ამგვარად, ღმერთებისადმი მიმართვა ხელისუფლების საკითხს ღიად ტოვებს, რადგან ორი მხარე პასუხის ინტერპრეტაციაზე ვერ თანხმდება.

ვარიანტები დამკვირვებელთა ადგილამდეც კი აღწევს. ენიუსის ფრაგმენტში, რომელსაც ციცერონი ინახავს, რომულუსი მაღალ ავენტინზეა, პლუტარქემ კი იცის ვერსია, რომლის მიხედვითაც მან ცრუდ განაცხადა, თითქოს თორმეტი ორბი იხილა, და ნამდვილად მხოლოდ მოგვიანებით დაინახა ისინი, როცა რემუსი უკვე მასთან მივიდა. ნიშნებზე დავას აქ მოტყუების ეჭვიც ემატება.

ნახტომი გალავანზე: რემუსის სიკვდილის ვერსიები

რემუსის სიკვდილზე ლივიუსს ორი თხრობა მოჰყავს. პირველში მკითხაობის შემდეგ გამართული დავა შეტაკებაში გადაიზრდება, რომელშიც ერთ-ერთი ძმა იღუპება, ისე რომ მკვლელი დასახელებული არ არის. მეორეში, რომელსაც ისტორიკოსი უფრო გავრცელებულად მიიჩნევს, რემუსი დაცინვით გადაახტება ახალ გალავანს და განრისხებული რომულუსი კლავს მას, თან დასძენს: „sic deinde, quicumque alius transiliet moenia mea“, ანუ „ასე დაემართოს ამიერიდან ყველას, ვინც ჩემს გალავანზე გადმოხტება“.

რომულუსის ცხოვრებაში პლუტარქე აღწერს, როგორ დასცინის და უშლის რემუსი მუშაობას, ვიდრე არ გადაახტება თხრილს, რომელიც მომავალი გალავნის ხაზზე ითხრება. ზოგიერთის თქმით, მას თავად რომულუსი ურტყამს, სხვების თქმით, მისი თანამებრძოლი კელერი; იმავე შეტაკებაში, დასძენს ბიოგრაფი, იღუპებიან ფაუსტულუსი და მისი ძმა, პლისტინუსი, რომლებიც ბავშვების აღზრდაში მონაწილეობდნენ.

კელერს მკვლელად ასახელებს ოვიდიუსიც „ფასტების“ მეოთხე წიგნში, სადაც რემუსი ზიზღით გადაახტება დაბალ გალავანს და ბარის მომაკვდინებელ დარტყმას იღებს. აქ, თუმცა, რომულუსს მანამდე უკვე გაცემული აქვს ბრძანება, მოიკლას ყველა, ვინც გალავანს ან თხრილს გადალახავს; ამრიგად, თხრობა უშუალო დარტყმას მისი ხელიდან აცილებს, მაგრამ მომაკვდინებელ აკრძალვასთან კავშირს ინარჩუნებს. დაკრძალვაზე იგი საბოლოოდ ავლენს გლოვას, რომელსაც საჯაროდ იკავებდა. სცენა ავგუსტუსისდროინდელ გარემოში პოლიტიკურ წონას იძენს, როცა დამაარსებლის სახე რომის ახალ მმართველს შეიძლება დაკავშირებოდა; სვეტონიუსი, სხვათა შორის, აღნიშნავს, რომ ოქტავიანესთვის „რომულუსის“ წოდება იყო შეთავაზებული, როგორც ქალაქის მეორე დამაარსებლისთვის. ეს კავშირი ინტერპრეტაციას ეხმარება, თუმცა თავისთავად პოეტის განზრახვას არ ამტკიცებს.

ხნული, გალავანი და pomerium

მითის უფრო გვიანდელ გადმოცემაში ნახტომი ხშირად წმინდა ხნულს, sulcus primigenius-ს, უკავშირდება, რომელსაც დამაარსებელი ქალაქის გარშემო გუთნით ავლებდა. პლუტარქე რიტუალს აღწერს და მითითებებს ეტრურიელ სპეციალისტებს მიაწერს: სპილენძისსახნისიან გუთანში ხარი და ფური ებმება, მიმყოლნი კი ამოყრილ ბელტებს შიგნით აბრუნებენ. კარიბჭეების ადგილას გუთანს წევენ და ხაზში წყვეტას ტოვებენ, რათა გავლა შესაძლებელი დარჩეს იმ შელახვის გარეშე, რასაც ხელშეუხებელ გალავანზე გადასვლა გამოიწვევდა.

მოვლენათა რიგში ერთი მნიშვნელოვანი დეტალია: პლუტარქე ამ რიტუალს რემუსის სიკვდილისა და დაკრძალვის შემდეგ ათავსებს. ლივიუსი მკვლელობის აღწერისას ახალ გალავანზე ლაპარაკობს, ოვიდიუსი კი ხნულს გალავნისგან განასხვავებს და პირდაპირ ამბობს, რომ რემუსი მეორეს გადაახტა. ამიტომ ძმის ცნობილი სახე, რომელიც თავად რიტუალურ ხნულზე ხტება, სიფრთხილეს მოითხოვს, როცა მას კონკრეტულ ავტორს მიაწერენ.

საზღვრების გავლებას უკავშირდება pomerium-იც, ქალაქის რელიგიურად განსაზღვრული საზღვარი, რომელსაც პლუტარქე ეტიმოლოგიურად post murum-იდან, „გალავნის უკან“, ხსნის. რომაულ ტოპოგრაფიაში, თუმცა, რელიგიურ საზღვარსა და ნამდვილ სიმაგრეს შეიძლება განსხვავებული მიმართულება ჰქონოდა. pomerium-ის მნიშვნელობა საჯარო რიტუალებსა და სამოქალაქო და სამხედრო სფეროების გამიჯვნას ეხებოდა, წესებით, რომლებმაც გამონაკლისები და ცვლილებები განიცადა. მითის ინტერპრეტაციის თვალსაზრისით, რემუსის სიკვდილი შეიძლება ახალი თემის საზღვრის ძალადობრივ დამკვიდრებას დავუკავშიროთ; მისი წაკითხვა „კანონის პირველ გამოყენებად“ კი ინტერპრეტაციულ ფორმულირებად რჩება, განსაკუთრებით როცა ძმების რისხვისა და მეტოქეობის გვერდით განიხილება.

ძმის მკვლელობა რომაულ მეხსიერებაში

რემუსის სისხლი რომაულ პოეზიაში ბრუნდება, როცა სამოქალაქო ომები ახსნას ითხოვს. მეშვიდე ეპოდში ჰორაციუსი მოქალაქეთა შეტაკებას ძველ ძმის მკვლელობასა და უდანაშაულო რემუსის სისხლს უკავშირებს, რომელიც შთამომავლებს აწევს. ლუკანუსიც, რომელიც ახ. წ. I საუკუნეში კეისრისა და პომპეუსის ომზე წერს, გვახსენებს, რომ პირველი გალავანი ძმის სისხლით იყო მორწყული. ეს პოლიტიკური ძალადობის წაკითხვებია ამბის საშუალებით, რომელიც მათმა მკითხველებმა უკვე იცოდნენ, და მკვდარი ძმა ქალაქის აწმყოში ბრუნდება.

„ფასტების“ მეხუთე წიგნში ოვიდიუსი რემუსს სიკვდილის შემდგომ ხმასაც აძლევს. მისი აჩრდილი ფაუსტულუსსა და აკა ლარენციას ეცხადება და სთხოვს, რომულუსთან შუამდგომლობა გაუწიონ პატივის დაწესებისთვის; სავარაუდო Remuria-დან პოეტი ლემურიების სახელს აწარმოებს, მაისის დღესასწაულისა მიცვალებულთა სულების პატივსაცემად. ეტიმოლოგია კალენდრის პოეტურ ახსნას ეკუთვნის და ამ ჩარჩოში უნდა წავიკითხოთ.

მოგვიანებით, თხზულებაში „ღვთის ქალაქის შესახებ“ (15.5), ავგუსტინე რომულუსს კაენს ადარებს, რომელიც დაბადების წიგნში ქალაქის დამაარსებლად არის წარმოდგენილი და ასევე ძმის მკვლელია. იგი, თუმცა, თეოლოგიურ განსხვავებას ინარჩუნებს: რომულუსისა და რემუსის შეტაკება მიწიერი ქალაქის საკუთარი თავის წინააღმდეგ გაყოფას ავლენს, კაენისა და აბელის შეტაკება კი მიწიერი და ზეციური ქალაქების დაპირისპირებაში ერთვება.

ძუ მგელი ბრინჯაოსა და ქაღალდზე

მითის გამოსახულებებიდან ყველაზე ფართოდ ცნობილი ტყუპების მაძუძუებელი ძუ მგელი დარჩა. კაპიტოლიუმის ცნობილი ბრინჯაოს ქანდაკება ლატერანის ანტიკური ბრინჯაოების იმ ძღვენში შედიოდა, რომელიც პაპმა სიქსტუს IV-მ რომის ხალხს 1471 წელს უბოძა. მისი ტრადიციული მიწერა ძვ. წ. V საუკუნის ეტრუსკული სახელოსნოსთვის სადავოდ იქცა: ჩამოსხმის გულების ორგანული ნაშთების რადიონახშირბადული დათარიღება, ლუჩო კალკანილესა და თანაავტორების 2019 წელს გამოქვეყნებულ კვლევაში, ახ. წ. XI–XII საუკუნეებში დამზადებას ასაბუთებს. უთანხმოება ნამუშევრის წარდგენაშიც ჩანს, რადგან კაპიტოლიუმის მუზეუმების ონლაინჩანაწერი ანტიკურ დათარიღებას ინარჩუნებს. ორი ჩვილი რენესანსის ხანის გვიანდელი დამატებაა და ტრადიციულად, თუმცა დაუზუსტებლად, ანტონიო დელ პოლაიოლოს მიეწერება.

სტატიის თანმხლებ ჰოლარის გრავიურაზე ძუძუს წოვა თითქმის მთელ ზედაპირს იკავებს. ოფორტი 1652 წლით თარიღდება და ექვსი ფირფიტის სერიას ეკუთვნის, რომელიც ბოჰემიელმა გრავიორმა ვენცესლაუს ჰოლარმა ჯულიო რომანოს ესკიზების მიხედვით შეასრულა; ესკიზები ნიკოლა ლანიეს კოლექციიდან იყო და მანტუის პალაცო ტეს სტიუკოს მედალიონებისთვის იყო განკუთვნილი. მეტროპოლიტენ-მუზეუმის ფურცლის ზომაა 10,9 × 14,6 სმ, საკატალოგო ნომერი 17.50.18-119.

მარჯვნივ იჭიმება ძუ მგლის სხეული, უკანა ფეხით მარცხნივ მდებარე კლდეზე დაყრდნობილი და თავით ირიბად მნახველისკენ მიბრუნებული. აწეული ყურები და ღია პირი, საიდანაც ენა მოჩანს, ცხოველს სიფხიზლის გამომეტყველებას აძლევს, მჭიდრო ნაკაწრები კი მის მუცელქვეშ ჩრდილს აღრმავებს. წინ ერთი ჩვილი ზის, ზურგით ჩვენკენ, ერთი ხელით მიწას ეყრდნობა, მეორე ძუძუსკენ აქვს აწეული; მის უკან მეორე წევს და ძუძუს მოსაწოვად ძუ მგლის სხეულისკენ ბრუნდება. ქვემოთ მარჯვნივ სივრცეს წარწერა იკავებს რომანოსა და ჰოლარის სახელებით, თარიღითა და ლანიეს კოლექციის მოხსენიებით, იმ ბნელი არის გარეთ, სადაც პატარა ფიგურები ერთმანეთს ერწყმის.