Przejdź do treści

Encyklopedia Grecka

Historia, sztuka, kultura, mitologia, geografia i technologia

Święty Ekumeniusz z Trikki: malowidło ścienne w monasterze Hypapante w Meteorach

T. M. PafilisSztuka greckaSztuka bizantyjska

Udostępnij
Św. Ekumeniusz z Trikki na malowidle ściennym, biskup z długą brodą w felonionie polistawrionie, trzymający otwarty zwój
Święty Ekumeniusz, biskup Trikki. Malowidło ścienne w katholikonie monasteru Hypapante, Meteory, 1366/67.

Prawą dłonią ściska zwinięty górny koniec zwoju, który rozwija się niemal do dolnej krawędzi obrazu. Tak właśnie, w popiersiu, z głową lekko zwróconą w lewo od widza, przedstawiony jest św. Ekumeniusz, biskup Trikki. Malowidło należy do dekoracji katholikonu monasteru Hypapante (Spotkania Pańskiego) w Meteorach. Monaster wzniesiono we wnęce stromej skały, a jego inskrypcja fundacyjna umieszcza budowę i wymalowanie świątyni w roku 6875 od stworzenia świata, czyli w 1366/67. Biskup tesalskiego miasta trzyma tekst, który mówi o mieście, i to w pustelni wtulonej w skalną wnękę, niedaleko Trikki. Na tej zbieżności opiera się przedstawiona dalej interpretacja wizerunku.

Katholikon Hypapante i datowanie dekoracji

Inskrypcja zachowała się na zachodniej ścianie nawy, nad drzwiami prowadzącymi do niej z narteksu. Jako fundatora wymienia „kyr Neilosa”, hieromnicha, protosa skitu Stagoi i przełożonego monasteru Dupiani. Druga inskrypcja, na ścianie północnej, przypisuje koszty wymalowania niejakiemu Konstantynowi, który później przyjął imię zakonne Cyprian. Według pierwszej inskrypcji świątynia była pierwotnie poświęcona Wniebowstąpieniu Pańskiemu. W formule datacyjnej wymienia ona jako panującego władcę Symeona Urosza Paleologa, „cesarza Rzymian, Serbii i Romanii”, a jako biskupa Stagoi Besariona I. Zabytek sytuuje się więc jednoznacznie w latach panowania serbskiego w zachodniej Tesalii. Oficjalna strona monasteru Wielkiego Meteoru, w części poświęconej metochionom monasteru, opisuje katholikon jako jednonawową świątynię z dachem na planie krzyża i obszernym narteksem z późniejszego okresu. Wersja angielska datuje malowidła nawy na 1368 rok, grecka podaje 1366, a inskrypcja 1366/67. Malowidła narteksu, datowane na 1784 rok, są dziełem Dimitriosa Zukisa z Kalarrytes i jego ucznia Jerzego i należą do zupełnie innej warstwy.

Wąskie powierzchnie niewielkiej świątyni nie pozwoliły rozwinąć pełnego, zwyczajowego programu. Ojcowie Kościoła, jak zaznacza opis dekoracji, przedstawieni są głównie w prezbiterium, w popiersiach. Inskrypcje opublikował Nikos Bees w 1909 roku, a bardziej systematycznie zbadał zabytek później Gojko Subotić (1966). Latem 2003 roku 7. Eforat Starożytności Bizantyjskich, we współpracy z monasterem Wielkiego Meteoru, przeprowadził konserwację dekoracji; prace wykonali konserwatorzy Margaritis Mitsatsikas i Stawrula Naku. Po oczyszczeniu stały się widoczne elementy, które umknęły wcześniejszym badaczom.

Postać biskupa

W kompozycji dominuje twarz. Jest pociągła, z wysokim, łysym czołem, przez które biegną cienkie białe pociągnięcia pędzla, i z małym kosmykiem u góry. Białe linie podkreślają także włosy na skroniach. Broda, długa i spiczasta, dzieli się na pasma z naprzemiennych jasnych i ciemnych linii i sięga do piersi. Oczy, duże, o ciężkich powiekach, patrzą ukosem w lewo od widza. Ten ruch, wraz z lekkim pochyleniem głowy, łagodzi frontalność, jakiej oczekiwałoby się od postaci hierarchy. Za głową nimb w intensywnej ochrze, z ciemnoczerwonym konturem i cienką białą obwódką, wyraźnie odcina się od głębokiego błękitu tła.

Szaty są szatami ówczesnego biskupa: biały felonion polistawrion i omoforion z dużymi ciemnoczerwonymi krzyżami. Na skraju przedstawienia, po lewej stronie widza, widać fragmenty dalszych czerwonych krzyży. Lewej dłoni świętego nie widać. Prawa, z palcami zgiętymi wokół zwiniętego końca, trzyma zwój wysoko, przy ramieniu, tak że biała karta opada ukośnie przed piersią i zajmuje prawie połowę szerokości kompozycji.

Inskrypcja imienna i zwój

Na niebieskim tle, na lewo od nimbu, inskrypcja z imieniem biegnie w ułożonych jeden nad drugim wierszach jasnych wersalików. Słowo «ἅγιος» jest skrócone. W imieniu litera Η oddaje zarówno początkowe ΟΙ, jak i Ι końcówki. W znormalizowanej pisowni brzmi ono Ὁ ἅγιος Οἰκουμένιος. Zwój zawiera pięć wierszy tekstu pisanego dużą czarną majuskułą, oddzielonych cienkimi liniami; pierwsze słowo rozdzielono między dwa pierwsze wiersze. Po rozwinięciu skrótów tekst brzmi następująco:

Μνήσθητι, Κύριε, τῆς πόλεως ἐν ᾗ κατοικοῦμεν.

Przekład polski

„Wspomnij, Panie, na miasto, w którym mieszkamy”.

Wybór tego tekstu dla hierarchy, którego miejscowa tradycja czciła jako patrona Trikki, wydaje się uzasadniony, choć samo miasto nie jest na zwoju wymienione. Sformułowanie przypomina modlitwę wstawienniczą anafory w Boskiej Liturgii św. Jana Chryzostoma, gdzie występuje forma «παροικοῦμεν». Malarz włożył w dłoń biskupa modlitwę za miasto, a modlitwę tę czytano w małym monasterze w pobliżu jego stolicy biskupiej.

Sposób malowania i środowisko artystyczne

Modelunek twarzy wychodzi od ciemnego, zielonkawego proplasmosu, czyli pierwszej ciemnej warstwy, na której buduje się jasne tony, i postępuje dalej ciepłymi ochrami. Na kościach policzkowych, pod oczami, rozlewają się czerwonawe plamy, a światła kładzione są cienkimi, niemal równoległymi białymi liniami na czole, grzbiecie nosa i brodzie. Kontur czaszki, łuki brwi i bruzdy brody wyznaczono pewną, prawie kaligraficzną linią. Bryła twarzy pozostaje zaznaczona, jednak postać porządkuje przede wszystkim linia, a nie ciągłe przejście światła w cień.

Malarz Hypapante pozostaje anonimowy. Konstandinos Wafiadis (Vapheiades), badając bizantyjskie malarstwo Meteorów, łączy jego idiom z fragmentami malowideł ściennych w monasterze Wielkiego Meteoru i uważa za prawdopodobne, że ten sam artysta pracował tam nieco przed 1366 rokiem. Wskazuje również na bliskie pokrewieństwo z malowidłami cerkwi Panagii Olimbiotissy w Elassonie (1332–1355) oraz katholikonu Archanioła Michała w Lesnowie i włącza całą tę grupę w nurt artystyczny, który rozpowszechnił się na południu Bałkanów w okresie panowania serbskiego. Postać Ekumeniusza, wyraźnie linearna, o żywych, czystych barwach, bez trudu mieści się w tym opisie, choć pojedyncze popiersie nie wystarczy, by ocenić cały warsztat.

Kim był Ekumeniusz z Trikki

Przedstawiona tu postać zajmowała badaczy w tym samym stopniu co zabytek. Christos Krikonis w studium Ο Οικουμένιος Τρίκκης odnotowuje, że badania wyróżniły trzy osoby o tym imieniu, pochodzące z bardzo odległych od siebie epok. Pierwszą sytuuje się w pierwszej połowie IV wieku, drugą w pierwszej połowie VI, trzecią w połowie X wieku. Ekumeniuszowi z VI wieku przypisuje się komentarz do Apokalipsy, z Ekumeniuszem z X wieku wiązano natomiast komentarze do Dziejów Apostolskich i Listów. Krikonis twierdzi, że czczony przez miejscową tradycję święty i patron Trikki to postać z IV wieku. Głównym źródłem tej tradycji jest Enkomion i Akolutia, które ułożył Antoni, metropolita Larisy; według autora żył on w Trikki w latach 1340–1362 i jest tożsamy z późniejszym patriarchą Antonim.

Według Enkomionu Ekumeniusz pochodził z Kapadocji, był bratankiem św. Achillesa z Larisy i towarzyszył mu na I Soborze Powszechnym w 325 roku. Później Achilles wyświęcił go na biskupa Trikki. Ten sam tekst wspomina też o pustelni świętego w pobliżu miasta, zwanej „Katafygion”, którą Krikonis umieszcza prawdopodobnie około ośmiu kilometrów na północ. Mamy tu do czynienia z hagiograficzną narracją z XIV wieku i świadectwem kultu świętego w czasach Antoniego. Sam Krikonis przytacza jeszcze jeden fakt. Patriarcha Filoteusz Kokkinos zalecał kapłanowi, by podczas proskomidii wyjmował cząstkę także za Ekumeniusza, razem z hierarchami takimi jak Achilles; wspominał mianowicie «Ἀχιλλίου Λαρίσης, Οἰκουμενίου Τρίκκης καὶ πάντων τῶν ἁγίων ἱεραρχῶν» (Achillesa z Larisy, Ekumeniusza z Trikki i wszystkich świętych hierarchów).

Oba te świadectwa, Enkomion Antoniego i wzmianka Filoteusza, pochodzą mniej więcej z tych samych dziesięcioleci co malowidła Hypapante. Obecność Ekumeniusza w katholikonie Neilosa wpisuje się zatem w okres, w którym cześć dla miejscowego świętego poświadczona jest zarówno w metropolii Larisy, jak i w Patriarchacie. W ogłoszonym przez Krikonisa wykazie malowideł ściennych przedstawiających Ekumeniusza monaster Hypapante wymieniony jest wprost, obok cerkwi w Trikali, dawnej cerkwi w Kalambace oraz monasterów Zbawiciela i Rusanu. Część jego relikwii, które według Enkomionu car Samuel wywiózł pod koniec X wieku w okolice Heraklei w Pelagonii, powróciła później do Trikki. Krikonis podaje, że odnaleziono ją w skarbcu cerkwi Panagii Faneromeni, w srebrnym relikwiarzu, który inskrypcja na wewnętrznej stronie pokrywy datuje na 1801 rok.

Źródła i bibliografia

Święty Monaster Wielkiego Meteoru. (b.d.). Metochia – Dependencies, część „Monastery of the Hypapante”. Święte Meteory.

Krikonis, Ch. Th. (b.d.). Ο Οικουμένιος Τρίκκης. Υπήρξε επίσκοπος, άγιος και πολιούχος της Τρίκκης; [Ekumeniusz z Trikki. Czy był biskupem, świętym i patronem Trikki?] (s. 309–331). Repozytorium Pandemos, Uniwersytet Panteion.

Vapheiades, K. M. (2023). Byzantine Wall Paintings and Icons at Meteora. Actual Problems of Theory and History of Art, 13, 291–298.

Udostępnij ten artykuł

Cytuj ten artykuł

Jak cytować ten artykuł

Chicago

Pafilis, T. M. „Święty Ekumeniusz z Trikki: malowidło ścienne w monasterze Hypapante w Meteorach”. Encyklopedia Grecka, 15 listopada 2026. https://www.elpedia.gr/pl/swiety-ekumeniusz-z-trikki-malowidlo-scienne-monaster-hypapante-meteory/.

APA

Pafilis, T. M. (2026, 15 listopada). Święty Ekumeniusz z Trikki: malowidło ścienne w monasterze Hypapante w Meteorach. Encyklopedia Grecka. https://www.elpedia.gr/pl/swiety-ekumeniusz-z-trikki-malowidlo-scienne-monaster-hypapante-meteory/

MLA

Pafilis, T. M. „Święty Ekumeniusz z Trikki: malowidło ścienne w monasterze Hypapante w Meteorach”. Encyklopedia Grecka, 15 listopada 2026, https://www.elpedia.gr/pl/swiety-ekumeniusz-z-trikki-malowidlo-scienne-monaster-hypapante-meteory/.

Harvard

Pafilis, T. M. (2026) „Święty Ekumeniusz z Trikki: malowidło ścienne w monasterze Hypapante w Meteorach”, Encyklopedia Grecka, 15 listopada. Dostępne na: https://www.elpedia.gr/pl/swiety-ekumeniusz-z-trikki-malowidlo-scienne-monaster-hypapante-meteory/.