ძველი საბერძნეთი და რომი: მოქალაქეობა, ხალხმცირობა და პოლიტიკური ერთიანობის საზღვრები

ბერძნულ ქალაქებს საერთო ენა და საერთო სალოცავები ჰქონდათ, ოლიმპია თუ დელფო, და მიუხედავად ამისა, ერთიან სახელმწიფოდ არასოდეს შეკრულან. რომმა კი, ლაციუმის ქალაქმა, რომელსაც თავდაპირველად არავითარი განსაკუთრებული უპირატესობა არ გააჩნდა, ძვ. წ. III საუკუნის დასაწყისისთვის იტალიის ნახევარკუნძულის დიდი ნაწილი უკვე თავის კონტროლქვეშ მოაქცია. ეს კონტრასტი ახალი დროის ისტორიოგრაფიაში იმდენჯერ წამოიჭრა, რომ ბოლოს თავისთავად ცხად ჭეშმარიტებად იქცა. გაცილებით ნაკლებად ცხადია ის ახსნები, რომლებიც მას მოუძებნეს. ყველაზე ძველი მათგანი დაქუცმაცებულობას რელიეფს მიაწერს: მთებს, რომლებიც ხეობებს ერთმანეთისგან ჰყოფს, და ზღვას, რომელიც კუნძულებს განაცალკევებს. მეორე, უფრო ბუნდოვანი ახსნა ბერძნების რაღაც თანდაყოლილ მიდრეკილებაზე ლაპარაკობს ავტონომიისკენ, თითქოს ეს მათი ხასიათის თვისება ყოფილიყო და არა ისტორიული მიზეზებით განპირობებული პოლიტიკური პოზიცია.

გეოგრაფიული ახსნა იმაზე ნაკლებად მყარია, ვიდრე ერთი შეხედვით ჩანს, თუ მას თავად იტალიის მაგალითზე შევამოწმებთ. იქ აპენინები ნახევარკუნძულს მთელ სიგრძეზე კვეთს, რომს კი მოუწია ისეთ ხალხებთან შეჯახება, რომლებიც მის ენაზე არ ლაპარაკობდნენ: ეტრუსკებთან, საბინელებთან, ეკვებთან, ვოლსკებთან, სამნიტებთან და სამხრეთის კოლონიების ბერძნებთან. მისი ამოცანა, მაშასადამე, ორმაგი იყო: ჯერ დაემორჩილებინა, შემდეგ კი შეეთვისებინა, მაშინ როცა სპარტასა და ათენს, როდესაც ბერძნულ სამყაროში წინამძღოლობას ედავებოდნენ, პირისპირ იმავე ენაზე მოლაპარაკე ხალხი ედგა. რა თქმა უნდა, ამ შედარებასაც თავისი საზღვრები აქვს. ბერძნული სამყარო ეგეოსითა და ბალკანეთის სამხრეთით არ შემოიფარგლებოდა, არამედ მასალიიდან ევქსინის პონტოს სანაპიროებამდე იყო გადაჭიმული, და კლასიკური ხანის ვერც ერთი სახელმწიფო ვერ შეძლებდა ქალაქების ასე გაფანტული ქსელის კონტროლს. მაგრამ ის ფაქტი, რომ სპარტელები და ათენელები ათწლეულების განმავლობაში პირველობისთვის იბრძოდნენ და რომ პელოპონესის ომი, ძვ. წ. 431 წლიდან 404 წლამდე, არსებითად სწორედ ასეთი ბრძოლა იყო, ცხადყოფს, რომ ერთიანი პოლიტიკური სივრცის იდეა უცხო არ ყოფილა, ყოველ შემთხვევაში ამ სამყაროს ბირთვში. აკლდა ხერხი.

რომაული გადაწყვეტა: საფეხურებიანი მოქალაქეობა

ეს ხერხი რომმა თანდათან შეიმუშავა, და არც უსისხლოდ: მეზობლებთან ომებში, რომლებიც სისასტიკით არაფრით ჩამოუვარდებოდა ბერძნული ქალაქების ურთიერთშეტაკებებს. ის მოწყობა, რომელიც ძვ. წ. 338 წელს, ლატინებზე გამარჯვების შემდეგ, თავს მოახვიეს დამარცხებულებს და რომელსაც ლივიუსი დაწვრილებით გადმოგვცემს თავის რომის ისტორიაში, ცხადყოფს, რამდენად ცოტა რამ აკავშირებდა ამ პოლიტიკას გულუხვობასთან. ლანუვიუმმა, არიციამ, ნომენტუმმა და პედუმმა სრული რომაული მოქალაქეობა მიიღეს, ტუსკულუმმა კი შეინარჩუნა ის უფლებები, რაც უკვე ჰქონდა. კაპუამ და კამპანიის ზოგიერთმა ქალაქმა რომაელი მოქალაქის კერძო უფლებები მოიპოვეს, ოღონდ ხმის უფლების გარეშე. დანარჩენ ლატინურ ქალაქებს აეკრძალათ ერთმანეთში ქორწინება, ვაჭრობა და საერთო საბჭოებზე შეკრება, ანუ ნებისმიერი ურთიერთობა, რომელიც რომის გავლით არ წარიმართებოდა.

ჩართვა, ამრიგად, იზოლაციასთან ერთად მიდიოდა, და სწორედ ეს ორმაგი ბუნება ხსნის დიდწილად რომაული სისტემის სიმტკიცეს. თითოეული თემი ცენტრთან საკუთარი, ცალკე ურთიერთობით იყო დაკავშირებული. უფლებათა კიბე წინსვლის შესაძლებლობას უტოვებდა ყველას, ვინც ერთგული რჩებოდა, მოქალაქეთა რიცხვი კი ისეთი ტემპით იზრდებოდა, როგორიც არც ერთ ბერძნულ ქალაქს არ განუცდია. ძვ. წ. 293 წლისთვის ლივიუსი 262 321 მოქალაქის აღწერას აფიქსირებს. თანამედროვე მკვლევრები კამათობენ, ზუსტად ვის მოიცავდა ეს რიცხვები, მაგრამ მასშტაბი გაუგებრობის ადგილს არ ტოვებს, როცა მას ყველაზე მრავალრიცხოვანი ბერძნული ქალაქის რამდენიმე ათეულ ათას მოქალაქეს შევადარებთ.

სწორედ ამ ადამიანური მარაგის პირისპირ აღმოჩნდა ეპიროსელი პიროსი, როდესაც ძვ. წ. 280 წელს ტარენტის დასახმარებლად იტალიაში გადავიდა. მან ჰერაკლეასთან და ასკულუმთან გაიმარჯვა, ისეთი დანაკარგების ფასად, რომლებმაც შემდგომში სახელი დაარქვეს „პიროსის გამარჯვებას“, მაგრამ რომაული კავშირი არ დაშლილა. პლუტარქე პიროსის ელჩს, თესალიელ რიტორ კინეასს, ათქმევინებს, რომ რომი ლერნეს ჰიდრას ჰგავდა, რადგან მისი ლაშქარი, რაც არ უნდა გაჟლეტილიყო, ხელახლა იბადებოდა. ამავე თხრობათა წრეს განეკუთვნება ეპიზოდი გაიუს ფაბრიციუს ლუსცინუსთან, რომლის დაშინებასაც პიროსი, კვლავ პლუტარქეს თანახმად, იმით ცდილობდა, რომ მის ზურგს უკან მოულოდნელად სპილო გამოიყვანა. ეს სცენა ფერდინანდ ბოლმა 1656 წელს ამსტერდამის რატუშისთვის დახატა, როგორც ურყევი პოლიტიკური სათნოების მაგალითი. ეს მონათხრობები მოვლენებიდან თითქმის ოთხი საუკუნის შემდეგ დაიწერა და ზნეობრივი მაგალითის ყველა ნიშანს ატარებს. არსებითს ეს მაინც არ ცვლის: პიროსი ბრძოლებს იგებდა სახელმწიფოსთან, რომელსაც დანაკარგების შევსება შეეძლო, თავად კი ამის საშუალება არ ჰქონდა.

თუმცა შეცდომაში შემყვანი იქნებოდა, რომაული მოქალაქეობის გაფართოება შეუფერხებელ და ნებაყოფლობით პროცესად წარმოგვედგინა. იტალიელი მოკავშირეები ორი საუკუნის განმავლობაში აწვდიდნენ ჯარისკაცებს რომაულ ლაშქრობებს, ისე რომ გადაწყვეტილებების მიღებაში არ მონაწილეობდნენ. ძვ. წ. 91–88 წლების მოკავშირეთა ომში მათ იარაღის აღება დასჭირდათ, რათა მოეპოვებინათ თანაბარი მოქალაქეობა, რომლის მინიჭებასაც რომი ყოყმანობდა, და მხოლოდ მაშინ მოიცვა რომაულმა მოქალაქეობამ იტალია პადუსის სამხრეთით.

სპარტა: სახელმწიფო, რომელიც მცირდებოდა

რამდენადაც რომი იზრდებოდა, იმდენად მცირდებოდა სპარტა. ძველი ავტორების მიერ გადმოცემული რიცხვები შორსაა თანამედროვე გაგებით აღწერებისგან, მაგრამ ყველა ერთსა და იმავე მიმართულებაზე მიუთითებს. ჰეროდოტე დევნილ მეფე დემარატეს ათქმევინებს ქსერქსესთვის, ძვ. წ. 480 წელს, რომ სპარტას დაახლოებით რვა ათასი კაცი ჰყავდა. საუკუნენახევრის შემდეგ არისტოტელე „პოლიტიკაში“ აღნიშნავს, რომ ქალაქს ათასიც აღარ ჰყავდა, მაშინ როცა მის მიწას, მისივე აზრით, შეეძლო ათასხუთასი მხედრისა და ოცდაათი ათასი ჰოპლიტის გამოკვება. პლუტარქე აგის IV-ის დროზე, III საუკუნის შუა წლებში, აგისის ბიოგრაფიაში წერს, რომ შვიდასზე მეტი სპარტიატი აღარ დარჩენილიყო და მათგან მხოლოდ ასიოდე ფლობდა მიწასა და წილს.

შემცირების მექანიზმი საიდუმლო არ არის. სრულუფლებიანი მოქალაქის, ანუ, როგორც მას უწოდებდნენ, „თანასწორის“ სტატუსი გულისხმობდა მიწის წილს და საერთო ტრაპეზში, სისიტიებში, რეგულარულ შენატანს. ვისაც შენატანის გაღება აღარ შეეძლო, დაბალ კატეგორიაში ეცემოდა, პოლიტიკური უფლებების გარეშე. მოქალაქეთა რიგების სისტემატური განახლების მექანიზმი პერიეკებისა თუ ილოტების ხარჯზე არ არსებობდა, უცხოელთა სპარტიატების წოდებაში ჩარიცხვა კი უკიდურესად იშვიათი რჩებოდა. არისტოტელე პრობლემის ფესვს უკვე იმაში ხედავდა, რომ მიწა ცოტა ვინმეს ხელში იყრიდა თავს.

განახლების მცდელობა, როცა იგი დადგა, დაგვიანებული აღმოჩნდა. აგის IV-მ ვალების გაუქმება და მიწის გადანაწილება შესთავაზა და ძვ. წ. 241 წელს სიკვდილით დასაჯეს. რამდენიმე წლის შემდეგ კლეომენე III-მ იმავე პროგრამის დიდი ნაწილი განახორციელა, მოქალაქეობა პერიეკებს მიანიჭა და ოთხი ათასი ჰოპლიტის რაზმი შექმნა. მაგრამ ძვ. წ. 222 წელს სელასიასთან იგი დაამარცხა მაკედონიის მეფემ ანტიგონოს III დოსონმა, რომელმაც, პოლიბიოსის თანახმად, სპარტაში ზედამხედველად ბეოტიელი ბრაქილესი დატოვა. ორ რეფორმატორ მეფეს ადვილად ურევენ ერთმანეთში, როცა მათ ერთად განიხილავენ. ანტიგონოსი კი მხოლოდ კლეომენეს შეება, რადგან აგისი თითქმის ოცი წლით ადრე იყო გარდაცვლილი, და ამ მარცხმა სპარტა მაკედონიის უშუალო გავლენის ქვეშ მოაქცია.

ათენი: უფრო ღია, მაგრამ არა ღია

ათენს სპარტული ხალხმცირობა არ განუცდია და მას ხშირად საპირისპირო მაგალითად წარმოაჩენენ: ქალაქად, სადაც მეტეკს შეეძლო მოქალაქე გამხდარიყო, ომის დანაკარგები კი ახალი მოქალაქეებით ივსებოდა. ეს სურათი შესწორებას საჭიროებს. ქალაქის მოქალაქეთა რაოდენობის აღსანიშნავად ჰეროდოტე, V საუკუნის დასაწყისის ამბავთან დაკავშირებულ რიტორიკულ ფორმულირებაში, ოცდაათი ათასი ათენელის რიცხვს იყენებს. თუმცა კანონმა, რომელიც ძვ. წ. 451/0 წელს პერიკლეს წინადადებით მიიღეს, როგორც ამას „ათენელთა პოლიტია“ გვამცნობს, მოქალაქეობა მხოლოდ მათ შეუნარჩუნა, ვისაც ორივე მშობელი ათენელი ჰყავდა. უცხოელის მოქალაქედ ჩარიცხვა სახალხო კრების სპეციალურ დადგენილებას მოითხოვდა და გამონაკლისად რჩებოდა. ქალაქის ჰეგემონია, დელოსის კავშირი, რომელსაც ძვ. წ. 431 წლის რუკა ასახავს, ხარკსა და გარნიზონებს ეყრდნობოდა და მოკავშირეებისთვის პოლიტიკურ უფლებებში მონაწილეობას საერთოდ არ ითვალისწინებდა. ათენის მოქალაქეობის მინიჭება სამოსელებისთვის ძვ. წ. 405 წელს, ეგოსპოტამთან განადგურების შემდეგ, მაშინ მოხდა, როცა ქალაქს მის დასაცავად ფლოტი აღარ ჰქონდა.

სტრატეგოსების სასამართლო არგინუსის შემდეგ

სწორედ ამ ათენში, ომის ოცდამეექვსე წელს, მოხდა ის ეპიზოდი, რომელსაც ხშირად იმოწმებენ ისინი, ვისაც სურთ აჩვენონ, საით მიჰყავდა სახალხო კრებაში ინსტიტუციური ზღუდეების არარსებობას. ძვ. წ. 406 წლის ზაფხულში ათენის ფლოტმა პელოპონესელები დაამარცხა არგინუსებთან, პატარა კუნძულებთან მცირეაზიური სანაპიროს სიახლოვეს, ლესბოსის პირისპირ. საზღვაო ბრძოლაში დაიღუპა სპარტელი ნავარქი კალიკრატიდასი, მოწინააღმდეგემ კი, ევრიპტოლემოსის თქმით, სამოცდაათი ხომალდი დაკარგა. ქსენოფონტე თავდაპირველად აღნიშნავს, რომ ათენელებმა ოცდახუთი ხომალდი დაკარგეს ეკიპაჟებითურთ, გარდა რამდენიმე გადარჩენილი კაცისა, მოგვიანებით კი, ევრიპტოლემოსის სიტყვაში, საუბარია თორმეტ დაკარგულ ხომალდზე და ორმოცდაშვიდ ხომალდზე, რომლებიც ზღვაში დარჩენილთა ამოსაყვანად იყო გამოყოფილი. სტრატეგოსებმა სამაშველო ოპერაცია სწორედ ამ ორმოცდაშვიდ ხომალდს დააკისრეს, ტრიერარქების, თერამენესისა და თრასიბულოსის, მეთაურობით, თავად კი მტრის წინააღმდეგ მიტილენესკენ გაცურეს. მაგრამ ქარიშხალმა ორივე გეგმა ჩაშალა, და ხომალდჩაძირულები დაიღუპნენ.

ათენში შემდგომ განვითარებული მოვლენების მთავარი წყარო ქსენოფონტეს თხრობაა. ბრძოლაში მონაწილე რვა სტრატეგოსიდან ორი არ დაბრუნებულა. ექვსი, ვინც დაბრუნდა, მათ შორის პერიკლე, ამავე სახელის პოლიტიკოსისა და ასპასიას ვაჟი, დააპატიმრეს. პირველ კრებაზე მათ თავი მოკლედ დაიცვეს, კანონით დადგენილი დროის გარეშე. ამის მიუხედავად, ისინი უკვე თითქმის არწმუნებდნენ კრებას, როცა გადაწყვეტილება გადაიდო, რადგან დაბნელდა და კენჭისყრისას ხელები აღარ ჩანდა. შუალედში აპატურიები იზეიმეს, დღესასწაული, როცა ნათესავები ერთმანეთს ხვდებოდნენ. მომდევნო კრებაზე საბჭომ კალიქსენოსის წინადადება შემოიტანა: ათენელებს ფილეების მიხედვით უნდა ეკენჭისყარათ, თითოეული ფილესთვის ორი ჰიდრიით, ყველა სტრატეგოსის დანაშაულზე ან უდანაშაულობაზე ერთად, ერთი და ერთადერთი კენჭისყრით.

ქსენოფონტეს თხრობის მიხედვით, უკანონო იყო ყველა სტრატეგოსის ერთობლივი განსჯა ერთი კენჭისყრით, თითოეულის ცალკე სასამართლოს ნაცვლად, და წინააღმდეგობაც სწორედ ამის გარშემო აიგო. ევრიპტოლემოსმა, პეისიანაქტის ძემ და ერთ-ერთი ბრალდებულის ნათესავმა, სხვებთან ერთად კალიქსენოსის წინააღმდეგ უკანონობის საჩივარი შეიტანა. ბრბო კი ყვიროდა, რომ საშინელება იყო, დემოსისთვის ხელი შეეშალათ, ექნა ის, რაც სურდა, და როცა ლიკისკოსმა შესთავაზა, იმავე კენჭისყრით გაესამართლებინათ ისინიც, ვინც საჩივარს არ ეშვებოდა, მათ უკან დაიხიეს. პრიტანებიდან, რომლებსაც საკითხი კენჭისყრაზე უნდა დაეყენებინათ, ზოგიერთმა თავდაპირველად უარი თქვა, მაგრამ მათაც იმავე მუქარით დაემუქრნენ და დათმეს. გამონაკლისად მხოლოდ სოკრატე, სოფრონისკოსის ძე, დარჩა, რომელმაც განაცხადა, რომ კანონის საწინააღმდეგოს არაფერს გააკეთებდა. მაშინ ევრიპტოლემოსმა შესთავაზა, თითოეული ცალ-ცალკე გაესამართლებინათ, კანონოსის მკაცრი დადგენილების შესაბამისად. მან ისიც შეახსენა, რომ ერთი სტრატეგოსი თავად უმართავ ხომალდზე გადარჩა და იმ წუთებში თავადაც სჭირდებოდა, ვინმეს ამოეყვანა. მისმა წინადადებამ პირველ კენჭისყრაში გაიმარჯვა, მაგრამ მენეკლესის ფიცით განმტკიცებულმა პროტესტმა მეორე კენჭისყრა გამოიწვია, სადაც საბჭოს წინადადებამ აჯობა. რვავე სტრატეგოსს მსჯავრი დასდეს, ქალაქში მყოფი ექვსი კი სიკვდილით დასაჯეს.

ქსენოფონტე მოვლენების თანამედროვე იყო, მაგრამ „ჰელენიკა“ რამდენიმე წლის შემდეგ დაწერა, როგორც სოკრატეს მოწაფემ და რადიკალური დემოკრატიისადმი აშკარა თავშეკავებით. მისი ვერსია პასუხისმგებლობის დიდ ნაწილს თერამენესს აკისრებს და იმ ცრუ მგლოვიარეებს, რომლებიც, მისივე სიტყვით, თერამენესმა აპატურიების შემდეგ კრებაზე გაგზავნა. გადამწყვეტ პუნქტებში იგი განსხვავდება დიოდორეს თხრობისგან, რომელიც სამნახევარი საუკუნის შემდეგ წერდა და, გაბატონებული აზრით, ეფოროსს ეყრდნობოდა. ჯორჯ გროუტის დროიდან, XIX საუკუნის იმ ინგლისელი ისტორიკოსისა, რომელმაც ათენის დემოკრატიის დაცვა იკისრა მისი კრიტიკოსების წინააღმდეგ, კვლევა დიოდორესთვის უპირატესობის მინიჭებისკენ იხრებოდა, და ამ უპირატესობის ეჭვქვეშ დაყენება მხოლოდ ბოლო დროს დაიწყო. არც სოკრატეს როლია ყველა წყაროში ერთნაირად აღწერილი. პლატონის „აპოლოგიასა“ და „ჰელენიკაში“ იგი ერთ-ერთ პრიტანად გვევლინება, ქსენოფონტეს „მოგონებებში“ კი ეპისტატად, ანუ იმ დღის კრების თავმჯდომარედ.

ძველ ესეისტიკაში კრების აღგზნებას მიაწერდნენ მოქალაქეთა ერთობას, რომელიც თითქოსდა გააყალბეს ქალაქთან კავშირს მოკლებულმა ახალმა მოქალაქეებმა. ამ მოსაზრებას წყაროები საყრდენს ვერ აძლევს. უფრო სარწმუნოდ სხვა ინტერპრეტაცია გამოიყურება: სასამართლომ აჩვენა, რას შეიძლებოდა ნიშნავდეს ათასობით მოქალაქისგან შემდგარი კრების უზენაესობა ქალაქში, რომელიც მეოთხედი საუკუნის ომით იყო გამოფიტული, რომელმაც ზღვაში ათასობით მეზღვაური დაკარგა და რომელსაც არ გააჩნდა ინსტიტუტი, რომ დემოსი შეეჩერებინა, როცა ეს უკანასკნელი საკუთარი პროცედურების გვერდის ავლას გადაწყვეტდა. ცოტა ხნის შემდეგ, როგორც თავად ქსენოფონტე აღნიშნავს, ათენელებმა ინანეს და მათ წინააღმდეგ შებრუნდნენ, ვინც შეაცდინა. მომდევნო წელს, ეგოსპოტამთან, ფლოტი, რომელმაც არგინუსებთან გაიმარჯვა, განადგურდა, მრავალი თავისი გამოცდილი სტრატეგოსის გარეშე.

კლაივის კონტრაპუნქტი და მისი საზღვრები

სრულიად სხვა ეპოქიდან აღებული კონტრაპუნქტი გვეხმარება დავინახოთ, რა იდო სასწორზე. რობერტ კლაივმა, სამხედრომ და აღმოსავლეთ ინდოეთის კომპანიის მმართველმა, 1757 წელს პლასისთან გამარჯვების კვალდაკვალ დაახლოებით 234 000 ფუნტის ღირებულების საჩუქრები მიიღო, ძირითადად მირ ჯაფარის, იმ მმართველის ტახტზე დასმასთან დაკავშირებით, რომელსაც თავად დაეხმარა ბენგალიაში ხელისუფლების მოპოვებაში. 1773 წლის მაისში თემთა პალატამ განიხილა ბრალდებები, რომლებიც მის წინააღმდეგ პოლკოვნიკ ბერგოინის კომიტეტმა წამოაყენა, როგორც ამას History of Parliament აფიქსირებს. მისი ბიოგრაფის, ჯონ მალკოლმის თანახმად, პალატამ აღიარა, რომ მან 234 000 ფუნტი მიიღო, მაგრამ უარყო წინადადების ის ნაწილი, რომელიც მას ხელისუფლების ბოროტად გამოყენებაში ადანაშაულებდა, ხოლო შემდგომმა რეზოლუციამ ცნო, რომ მან ამავდროულად დიდი სამსახური გაუწია თავის ქვეყანას.

ორი საქმის ერთმანეთთან შეპირისპირება შეიძლება წავიკითხოთ როგორც დასტური იმისა, რომ მომწიფებულმა სახელმწიფომ იცის, როგორ აწონოს სამართლიანობა ინტერესის პირისპირ, იქ, სადაც ათენის კრებამ ორივე გაწირა. მაგრამ შეიძლება პირიქითაც წავიკითხოთ: როგორც ძლიერი კაცის დაუსჯელობის შემთხვევა, რომელიც უზრუნველყო შეზღუდული ამომრჩევლის მქონე პარლამენტმა, სადაც კლაივი თავად აკონტროლებდა ადგილებს და ზოგიერთ დეპუტატს კომპანიაში ინტერესები ჰქონდა. არგინუსის სტრატეგოსებმა კი, რაოდენ უსამართლოც არ უნდა ყოფილიყო მათი განაჩენი, პასუხი აგეს იმ ორგანოს წინაშე, რომელშიც დაღუპულთა ნათესავებიც შედიოდნენ. ეს ორი ინსტიტუტი, XVIII საუკუნის წარმომადგენლობითი პარლამენტი და ძვ. წ. V საუკუნის პირდაპირი კრება, იმდენად ძირეულად განსხვავდებოდა, რომ შედარება უფრო იმ საკითხს აშუქებს, თუ ვინ განსჯის ძლიერთ, ვიდრე ერთიანობის საკითხს. და შესაძლოა სწორედ აქ იყოს მისი სარგებელი საწყისი კითხვისთვის: სახელმწიფო, რომელსაც საკუთარი სტრატეგოსების დაცვა არ შეეძლო საკუთარივე წამიერი რისხვისგან, ძნელად თუ დაარწმუნებდა სხვა ქალაქებს, რომ მისთვის საკუთარი მოქალაქეები მიენდოთ. კლაივი 1774 წლის ნოემბერში გარდაიცვალა. კალიქსენოსი, ქსენოფონტეს თანახმად, სასამართლომდე გაიქცა, ოცდაათის დამხობის შემდეგ პირეოსელ დემოკრატებთან ერთად ათენში დაბრუნდა და, ყველასგან შეძულებული, შიმშილით მოკვდა.

წყაროები და ბიბლიოგრაფია

• Aristotle (attrib.). Athenaion Politeia, 26.4.
• Aristotle. Politics, II, 1270a.
• Diodorus Siculus. Bibliotheca historica, XIII, 97-103.
• Herodotus. Histories, V, 97 და VII, 234.
• Lee, A. Xenophon and the Arginusae Trial. Society for Classical Studies. სამეცნიერო მოხსენების რეზიუმე.
• Livy. (1912). Ab urbe condita, VIII, 14 და X, 47 (თარგმ. Canon Roberts). London: J. M. Dent & Sons. Perseus Digital Library, Tufts University.
• Malcolm, J. (1836). The Life of Robert, Lord Clive, ტ. III. London: John Murray. Project Gutenberg.
• Plato. Apology, 32b.
• Plutarch. (1921). Agis and Cleomenes, Agis 5-6, Cleomenes 11 (თარგმ. B. Perrin). Plutarch’s Lives, ტ. X. Cambridge, MA: Harvard University Press.
• Plutarch. Pyrrhus, 19-21.
• Polybius. Histories, XX, 5.
• Sutherland, L. S. & Namier, L. (1964). Clive, Robert (1725-74). წიგნში: L. Namier & J. Brooke (რედ.), The History of Parliament: the House of Commons 1754-1790.
• Xenophon. Hellenica, I, 6-7. Perseus Digital Library, Tufts University.
• Xenophon. Memorabilia, I, 1, 18.