თეოფანე სტრელიცა ბათასი: წმინდა ქრისტეფორე ანაპავსას მონასტერში

მდინარის წყალში, მარცხენა მხარზე მჯდომი პატარა ქრისტეთი, თეოფანეს წმინდა ქრისტეფორე მაღალ, ფოთლოვან კვერთხს ეყრდნობა და სახე იმ ყრმისკენ მიუბრუნებია, რომელიც მიჰყავს. ეს კედლის მხატვრობა მეტეორაში მდებარე წმინდა ნიკოლოზ ანაპავსას მონასტრის კათოლიკონის მოხატულობის ნაწილია, კრეტელი მხატვრის, თეოფანე სტრელიცა ბათასის, ნამუშევარი, 1527 წლით დათარიღებული. ამ გამოსახულებაში დასავლურ ხელოვნებაში ფართოდ გავრცელებული თემა მართლმადიდებლური ტაძრის მოხატულობაში ერთვება, ყურადღება კი ორი ფიგურის ურთიერთმიმართებასა და გამჭვირვალე წყალში წმინდანის მოძრაობაზეა გამახვილებული.

1527 წლის ხელმოწერა და მხატვარი

კათოლიკონის ქტიტორულ წარწერაში თეოფანე თავის სახელს, მონაზვნურ წოდებასა და კრეტულ წარმომავლობას აღნიშნავს. ანაპავსა მისი უძველესი შემორჩენილი ხელმოწერილი და დათარიღებული მოხატულობაა, საიდანაც იწყება მისი მონუმენტური მხატვრობის საიმედოდ დოკუმენტირებული გზა. მას მოსდევს ათონის მთის დიდი ნამუშევრები, დიდ ლავრაში 1535 წელს და სტავრონიკიტას მონასტერში 1546 წელს, სადაც მან თავის ვაჟთან, სვიმეონთან, ერთად იმუშავა.

ამ გზის ეპიგრაფიკულ დოკუმენტაციას მღვდელმონაზონი თეოფანე სტავრონიკიტელი 2025 წლის კვლევაში განიხილავს, რომლის ცენტრშიც სტავრონიკიტას კათოლიკონში მხატვრის ხელმოწერის ფრაგმენტის აღმოჩენაა. მიგნებამ მატერიალური მოწმობა შემატა იქაური მოხატულობის ატრიბუციას, რომელიც უკვე ეყრდნობოდა სტილისტურ კვლევასა და ხელნაწერ შენიშვნას, რომლის თანახმადაც თეოფანემ და სვიმეონმა ეს მოხატულობა 1546 წლის იანვარში დაასრულეს.

უფრო ღიად რჩება კითხვები მის მოღვაწეობაზე მეტეორამდე. მარია კონსტანტუდაკი-კიტრომილიდუ კვიპროსზე წმინდა ნეოფიტეს მონასტრის კათოლიკონის მოხატულობას თეოფანეს მიაწერს, რომლის ცხოვრებასაც დაახლოებით 1485–1559 წლებით განსაზღვრავს. იგი ამასთანავე მხატვარს უკავშირებს თეოფილაქტეს, რომელსაც იმავე მონასტერში ღვთისმშობლის „ენგლისტრიანის“ ხატი აქვს ხელმოწერილი, და გვთავაზობს მის გაიგივებას სტრელიცა-ბათასების ოჯახის სეხნია წევრთან, რომელიც კრეტაზე 1509 და 1517 წლებშია დადასტურებული. ეს კვლევითი ვარაუდია; მის ფარგლებში სახელის შეცვლა თეოფილაქტედან თეოფანედ სამონაზვნო აღკვეცას უკავშირდება, რომელიც ანაპავსას მოხატვას წინ უსწრებდა.

მეტეორა 1988 წელს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში შევიდა. იუნესკოს დოკუმენტაციაში თეოფანეს 1527 წლის მოხატულობა აღიარებულია პოსტბიზანტიური მხატვრობის იკონოგრაფიული და სტილისტური ნიშნების ძირითად ორიენტირად, რომლის გავლენაც ამ კონკრეტული სამონასტრო კომპლექსის ფარგლებს გასცდა.

ფიგურა ნაკვთოვანი თაღის ქვეშ

მოხატული ნაკვთოვანი თაღი, ღია ნაცრისფერი ტონებით შესრულებული, გამოსახულების ზედა ნაწილს შემოსაზღვრავს. მის ქვეშ თითქმის შავ ფონზე მკაფიოდ გამოიკვეთება ოქროს შარავანდედი და სამოსის კონტურები. საერთო ფოტოზე მარცხენა კიდის გასწვრივ მოჩანს მხატვრული ფენის დანაკარგები, ქვემოთ კი ბზარი ირიბად გადის კვერთხის მახლობლად და წყლისკენ გრძელდება.

ქრისტეფორე ღონიერადაა გამოსახული, ფართო ნაბიჯითა და შიშველი წვივებით. მისი მარჯვენა ტერფი, მაყურებლისთვის მარცხნივ, სვლის მიმართულებით არის მიქცეული, მეორე კი უფრო უკან რჩება; ფეხების მოძრაობის საპირისპიროდ თავი იმ მხრისკენ ბრუნდება, რომელზეც ქრისტე უზის. ეს მცირე შემობრუნება ფიგურას შინაგან დინამიკას ანიჭებს, მაშინ როცა ტანი სვლისთვის აუცილებელ მდგრადობას ინარჩუნებს.

მდინარე კომპოზიციის ქვედა ნაწილს იკავებს და მუხლებს ოდნავ ქვემოთ სწვდება. მის ზედაპირს მხატვარი მონაცრისფრო-მოცისფრო ტონების ერთმანეთის მიყოლებით დატანილი ტალღოვანი ხაზებით გადმოსცემს, ისე რომ წვივები და ტერფები წყალში მოჩანს. ხაზები ფეხების წინ გადის, ზოგან უფრო მჭიდროდ, ზოგან უფრო იშვიათად, და გამოსახულების კიდეებამდე გრძელდება.

ყრმა მხარზე და აყვავებული კვერთხი

წმინდანის მარცხენა მხარზე, მაღლა, ქრისტე ზის, სხეულით მისკენ მიბრუნებული. აცვია ღია მოცისფრო-ნაცრისფერი ქიტონი პატარა წითელი გეომეტრიული ორნამენტებით და წითელი ჰიმატიონი, რომლის თავისუფალი ბოლო მის უკან, გამოსახულების მარჯვნივ, იკეცება. მარჯვენა ხელი ქრისტეფორეს თავს ზემოთ აქვს გაწვდილი და მის თმას ეხება; მარცხენაში პატარა, დახვეული თეთრი გრაგნილი უჭირავს. ერთი შიშველი ფეხი წმინდანის მკერდის წინ ეშვება, წითელი სამოსის ბოლოს ქვემოდან.

კვერთხი ქრისტეფორეს მარჯვენა ხელში უჭირავს. ხე გამოსახულების თითქმის მთელ სიმაღლეზე გადის და შარავანდედის გვერდით ფოთლებით სრულდება, რომლებიც პატარა პალმისებრ ვარჯად იშლება. მისი ფოთლოვნება კვერთხის აყვავების სასწაულს უკავშირდება, რაც აგიოლოგიურ თხრობაში ყრმის ღვთაებრიობის ნიშანია. ამგვარად, მდინარის გადალახვის ერთსა და იმავე გამოსახულებაში ადგილი ეთმობა დეტალსაც, რომელიც ქრისტეს გამოცხადებაზე მიგვანიშნებს.

წარწერები

მუქ ფონზე თეთრი ასოებით ფიგურების ვინაობაა აღნიშნული. დიდი შარავანდედის მარცხნივ ვერტიკალურად არის განლაგებული „Ο ΑΓΙΟΣ“, შემოკლებული დაწერილობით, მარჯვნივ კი ქრისტეფორეს სახელი რამდენიმე სტრიქონად იშლება, ასოთა ლიგატურებითა და წაგრძელებული დაბოლოებებით. ქრისტეს სამოსსა და გამოსახულების საზღვარს შორის არსებული სივრცის არათანაბარი განაწილება დაწერილობის განლაგებაზე აისახება.

ყრმის თავის გვერდით იკითხება „ΙϹ ΧϹ“, სახელის „იესო ქრისტე“ დამკვიდრებული შემოკლება, რომელშიც მთვარისებრ სიგმას C-ს ფორმა აქვს. მის შარავანდედში ასევე მოჩანს ჩაწერილი ჯვრის ხაზები. ფოტოგრაფიული დეტალი სახელების ამოცნობის საშუალებას იძლევა, თუმცა არ გვაძლევს საკმარის საფუძველს საიმედო დასკვნებისთვის წმინდანის სახელის მახვილის ნიშნების ან წარწერის შემსრულებლის ვინაობის შესახებ.

ქართული თარგმანი

წარწერები, შემოკლებათა გაშლით:

• „Ο ΑΓΙΟΣ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ“: წმინდა ქრისტეფორე.
• „ΙϹ ΧϹ“: იესო ქრისტე.

სამოსი, ნაოჭები და სახე

წინ მრგვალი ღილების მწკრივით შეკრული მოცისფრო-ნაცრისფერი ზედა სამოსი ტანს მიჰყვება და ქვემოთ აკეცილია, რათა ფეხები გადასვლისთვის თავისუფალი დარჩეს. ღია ფერის ზოლი მის ჭრილს უსვამს ხაზს, შეკრებილი ქსოვილი კი დიდ, მოხრილ ნაოჭებს ქმნის, რომლებიც უფრო განვითარებულია ფოტოს მარჯვენა მხარეს, იქ, სადაც წმინდანის მარცხენა ხელი ეყრდნობა. ზედა სამოსის ქვეშ მოჩანს ღია ფერის სამოსი, რომელიც ბარძაყებს ფარავს და დაახლოებით მუხლებთან მთავრდება.

წითელი მოსასხამი წინ, მკერდზე მაღლა, დიდი კვანძით არის შეკრული. იგი მხრებზეა გადაფენილი და ფიგურის უკან მუხლების არემდე ეშვება, ბოლოები კი გარეთკენ ეკეცება. ზედა ნაწილში მისი წითელი ზედაპირი ქრისტეს ჰიმატიონს უახლოვდება, ქვემოთ კი მოცისფრო-ნაცრისფერ ზედა სამოსს ჩარჩოსავით შემოსაზღვრავს. ქსოვილებზე დატანილი ნათელი ხაზები ნაოჭების სხვადასხვა მიმართულებას მიჰყვება, განსაკუთრებით იდაყვის ირგვლივ და მარცხენა ხელის ქვეშ არსებულ დიდ ნაკეცში.

სახეზე დამუშავება უფრო ნატიფი ხდება. წაბლისფერი ტალღოვანი თმა ლოყებს ჩარჩოში სვამს და კეფამდე ეშვება, წვერი კი ნიკაპის ირგვლივ პატარა კულულებად იყოფა. კანის თბილი ტონებითა და თვალების ირგვლივ და ცხვირის გასწვრივ უფრო მუქი ჩრდილებით თავის მოცულობა ყალიბდება. მზერა ქრისტესკენ არის მიმართული, ბაგეთა გამომეტყველების შესამჩნევი ცვლილების გარეშე.

ევთიმიოს ციგარიდასმა შეისწავლა ღვთისმშობლის მიძინების პორტატული ხატი, რომელიც კალამბაკის ამავე სახელობის ტაძრიდან მომდინარეობს და ვარლაამის მონასტერში ინახება; იგი მას თეოფანეს მიაწერს და 1527 წლით ათარიღებს. მისი იკონოგრაფიის თითქმის სრული იდენტურობა ანაპავსას მიძინებასთან და სტილისტური სიახლოვე ანდრეას რიცოსთან მის ვარაუდს ამყარებს. ქრისტეფორეს შემთხვევაში, ჩვენი წაკითხვით, გამომეტყველების თავშეკავებულობა განსაკუთრებით იგრძნობა, როცა დავაკვირდებით, რამდენად მწირი საშუალებებით არის გადმოცემული ყრმასთან ურთიერთობა: თავის შემობრუნება და თვალების მიმართულება საკმარისია, ხელები კი კვერთხითა და შეკრებილი სამოსით არის დაკავებული.

თეოფანეს წმინდა ქრისტეფორე და დასავლური იკონოგრაფია

მდინარეზე ქრისტეს გადაყვანის ამბავი ფართოდ გავრცელდა დასავლურ შუასაუკუნეობრივ ტრადიციაში. ხელოვნების მეტროპოლიტენ-მუზეუმის დოკუმენტაცია ჯოვანი ბატისტა პიაცეტას შესაბამისი ტილოს შესახებ „ოქროს ლეგენდის“ (Legenda aurea) თხრობას აჯამებს: უჩვეულოდ მაღალ ქრისტეფორეს პატარა ყრმა მოპირდაპირე ნაპირზე გადაჰყავს, სანამ ის მას გამოუცხადებს, რომ ქრისტეა. პიაცეტას ტილო 1730-იან წლებს განეკუთვნება; მუზეუმის ცნობა აქ აგიოლოგიური თხრობისთვის გამოიყენება და არ წარმოადგენს მოწმობას თეოფანეს უშუალო ფერწერული ნიმუშის შესახებ.

კრეტულ გარემოში დასავლურ თემებთან და ფერწერის მანერებთან შეხება უკვე მყარად იყო დამკვიდრებული. ანგელიკი ლიმბეროპულუ ხანდაკის ნოტარიული არქივების საფუძველზე იკვლევს ხატების შეკვეთებს in forma latina და in forma greca. მის მიერ შესწავლილ მხატვრებს შორისაა ნიკოლო გრიპიოტისი (Nicolò Gripioti), რომელიც 1491-დან 1525 წლამდე მოღვაწეობდა და რომელსაც წმინდა ქრისტეფორე ჰქონდა დახატული ბონოს ოჯახის სამლოცველოსთვის დომინიკელთა წმინდა პეტრე მოწამის მონასტერში. ეს მოწმობა გვიჩვენებს, რომ თემა კრეტული სახელოსნოებისთვის მიცემულ შეკვეთებში ანაპავსას მოხატვამდე უკვე ვრცელდებოდა.

სწორედ ამ კონტექსტში შეიძლება გავიგოთ თეოფანეს არჩევანი. კომპოზიცია უკავშირდება ქრისტეს მატარებელი წმინდანის დასავლურ იკონოგრაფიას, ფერწერული დამუშავება კი მართლმადიდებლური კათოლიკონის მთლიან მოხატულობაში ერთვება. კონკრეტული ვენეციური ნიმუშის ზუსტი იდენტიფიკაცია უფრო სპეციალურ შედარებით დოკუმენტაციას მოითხოვდა, ვიდრე ამას ზემოხსენებული წყაროები იძლევა.

ინტერესს იწვევს ყრმის ხელში არსებული საგანიც. დაფაზე შესრულებულ წმინდა ქრისტეფორეს პატარა გამოსახულებაზე, რომელსაც ფილადელფიის მუზეუმი იან ვან ეიკის სკოლას უკავშირებს და დაახლოებით 1460–1470 წლებით ათარიღებს, ქრისტეს ბროლის სფერო უჭირავს, რაც უკავშირდება სამყაროს სიმძიმეს, რომელსაც წმინდანი თავის პატარა მგზავრთან ერთად ატარებს. ანაპავსას მოხატულობაში მას დახვეული გრაგნილი უჭირავს, რომელიც წითელ ჰიმატიონზე პატარა თეთრი მონასმის სახით მოჩანს, მარცხენა ხელის თითების გვერდით.

წყაროები და ბიბლიოგრაფია

• Lymberopoulou, A. (2023). Post-Byzantine Cretan Icon Painting: Demand and Supply Revisited. Arts, 12(4), 139.
• Metropolitan Museum of Art (თარიღის გარეშე). Saint Christopher Carrying the Infant Christ (Giovanni Battista Piazzetta). The Met Collection, ნიუ-იორკი.
• Philadelphia Museum of Art (თარიღის გარეშე). Saint Christopher, დაახლ. 1460-1470. Collection, ფილადელფია.
• UNESCO World Heritage Centre (1988). Meteora. World Heritage List, № 455.