ღირსი იოანე ივერი: ივერთა მონასტრის ქტიტორი

ღირსი იოანე ივერი დაკავშირებულია ათონზე ქართული სამონაზვნო თემის ჩამოყალიბებასთან და ივერთა მონასტრის დაარსებასთან, იმ პერიოდში, როცა მთაწმინდური კინოვიური მონაზვნობა დიდი საძმოების ირგვლივ უფრო მყარ ორგანიზაციას იძენდა. შუა საუკუნეების საქართველოს არისტოკრატიიდან გამოსულმა, უკვე ოჯახის მქონემ, სამონაზვნო ცხოვრებას მიჰყო ხელი და წმინდა ათანასე ათონელთან ახლოს დამკვიდრდა, მოგვიანებით კი ახალი მონასტრის წინამძღვრობა იკისრა, რომლის აღმავლობაც მისი ქტიტორების ბიზანტიის საიმპერატორო ხელისუფლებასთან ურთიერთობასაც ეყრდნობოდა.

მის ბიოგრაფიაში, ამრიგად, ერთი და იმავე ისტორიული რეალობის ორი მხარე ხვდება ერთმანეთს: ადამიანის პირადი განშორება წინანდელი ცხოვრებისგან და თემის თანდათანობითი ჩამოყალიბება, რომელსაც მატერიალური სახსრები და მუდმივი მზრუნველობა სჭირდებოდა, რათა ათონის გარემოში თავისი განსაკუთრებული ხასიათი შეენარჩუნებინა.

წარმომავლობა და გზა ათონისკენ

ბერძნულ ლიტერატურაში იოანე ვარაზვაჩეს სახელით გვხვდება; მისი წარმომავლობა არტანუჯსა და ტაო-კლარჯეთის ქართულ მხარეს უკავშირდება. ზედწოდება „ივერი“ აქ, შუა საუკუნეების ბერძნული სახელდების შესაბამისად, კავკასიის საქართველოს გულისხმობს, და მისი შენარჩუნება როგორც ღირსი მამის სახელში, ისე მონასტრის სახელწოდებაში პირველი საძმოს წარმომავლობას აღბეჭდავს.

ქართული ბიოგრაფიული ტრადიცია მას დავით კურაპალატის გარემოცვაში ათავსებს და სამონაზვნო ცხოვრებაზე მის გადასვლას საზოგადოებრივი წარჩინებისა და ქონების მიტოვებად წარმოგვიდგენს. ათონზე დამკვიდრებამდე იგი საქართველოს შიდა მხარეების სამონაზვნო ცენტრებსა და ბითინიის ოლიმპოსს დაუკავშირდა — მხარეს, სადაც მონაზვნობა მნიშვნელოვნად იყო წარმოდგენილი, — ამ გზაზე კი მას შეუერთდა ვაჟი, შემდგომში ღირსი ექვთიმე. მისი მისვლა ათონის მთაზე X საუკუნის მეორე ნახევრით თარიღდება, ბერძნულ სვინაქსარულ თხრობებში კი 965 წელია მოცემული.

წმინდა ათანასესთან სიახლოვეში ჩამოყალიბდა ურთიერთობა, რომელსაც ქართული საძმოს მომავალ გზაზე არსებითი გავლენა უნდა მოეხდინა. იოანესადმი ნდობა აისახა მის დანიშვნაში დიდი ლავრის ეპიტროპოსად, იმის გათვალისწინებით, რომ მას ექვთიმე შეცვლიდა, რაც ცხადყოფს, რომ ცალკე ქართული მონასტრის შექმნა ლავრის თემთან მჭიდრო კავშირებს არ გამორიცხავდა.

ივერთა მონასტრის დაარსება და თორნიკეს წვლილი

ახალი მონასტრის ჩამოყალიბებაში გადამწყვეტი იყო იოანე თორნიკეს წვლილი — იოანე ივერის ნათესავისა და ყოფილი სამხედრო მოღვაწისა, რომელიც ასევე ბერად აღიკვეცა. ორი პირის თანამოსახელეობამ ადვილად შეიძლება აღრევა გამოიწვიოს, მაგრამ მათი როლების გარჩევა აუცილებელია: იოანე ივერი პირველი წინამძღვარი გახდა, თორნიკე კი განსაკუთრებით დაარსებისთვის სახსრების უზრუნველყოფას უკავშირდება.

როცა ბარდა სკლიროსის აჯანყება ბასილი II-ის ხელისუფლებას დაემუქრა, თორნიკეს იმპერატორის დახმარება სთხოვეს და იგი 979 წელს აჯანყების ჩახშობაში მონაწილეობდა. შემდგომმა ჯილდოებმა ქართულ საძმოს უფრო მტკიცე ეკონომიკური საფუძველი შეუქმნა, და კრიტონ ქრისოხოიდისის ისტორიული მიმოხილვა ივერთა მონასტრის დაარსებას 979/980 წლებით ათარიღებს, ძველი მონასტრის ადგილზე, რომელიც კლიმენტის მონასტრის სახელით იყო ცნობილი.

საიმპერატორო მხარდაჭერას კონკრეტული ინსტიტუციური შინაარსი ჰქონდა, რადგან მრავალრიცხოვანი საძმოს არსებობა განმტკიცებულ მამულებსა და საკმარის შემოსავლებს მოითხოვდა. ამ ვითარებაში უკეთ შეგვიძლია გავიგოთ ქტიტორის მდგომარეობაც — ანუ იმისა, ვინც სამონასტრო დაწესებულების დაარსებას ან მის არსებით ეკონომიკურ მხარდაჭერას კისრულობს, — ისე, რომ ეს სტატუსი აუცილებლად წინამძღვრის თანამდებობას არ ემთხვევა.

ექვთიმე და ბიბლიოთეკის მოწყობა

ახალი თემის მნიშვნელობას ქართული მწერლობისთვის უკეთ გავიგებთ, თუ განვიხილავთ, რა ადგილი ეკავა მონასტერში წიგნის შექმნას. იოანემ შექმნა ის ორგანიზაციული გარემო, რომელშიც ექვთიმეს შრომა გაიშალა, ბიბლიოთეკა და სკრიპტორიუმი კი, ანუ ხელნაწერების გადაწერის ადგილი, საძმოს საჭიროებებსა და ქართულ ენაზე საეკლესიო ტექსტების გავრცელებას ემსახურებოდა.

ივერთა მონასტრის ბიბლიოთეკის სამეცნიერო აღწერილობაში აღნიშნულია ქართული სკრიპტორიუმის მოქმედება X–XI საუკუნეებში, რომლის ფარგლებშიც თავსდება მონასტრის უფრო ფართო მთარგმნელობითი საქმიანობაც. ექვთიმემ ბერძნული საეკლესიო თხზულებები თარგმნა და ლიტურგიკული ტექსტების შესწორებაზე იმუშავა, რითაც წვლილი შეიტანა საკითხავთა იმ კორპუსის ჩამოყალიბებაში, რომლის გამოყენებაც ქართულენოვან თემებს შეეძლოთ.

ეს შრომა ორივე ენის ცოდნას და განუწყვეტელ ინტერპრეტაციულ არჩევანს მოითხოვდა, რადგან თეოლოგიური ტერმინი თუ ბიბლიური მინიშნება ახალ ენობრივ გარემოში გასაგებად უნდა გადმოცემულიყო. მამა-შვილის ურთიერთობა აქ განსაკუთრებულ ინტერესს იძენს: პირველი ძირითადად თემის ორგანიზებას უკავშირდება, მეორემ კი მის წიაღში ის მთარგმნელობითი მოღვაწეობა გაშალა, რომლითაც ცნობილი გახდა.

ცხოვრების წყაროები და განსხვავებული დათარიღებები

ორი ქტიტორის შესახებ ძირითადი წყაროა „იოანესა და ექვთიმეს ცხოვრება“, რომელიც XI საუკუნეში გიორგი მთაწმინდელმა დაწერა. თხზულების საუნივერსიტეტო პრეზენტაცია მის შექმნას დაახლოებით 1042–1044 წლებით ათარიღებს და აღნიშნავს, რომ ავტორმა უფროსი თაობის ბერების მოწმობები გამოიყენა. ეს, მაშასადამე, დაარსების ეპოქასთან ახლოს მდგომი თხრობაა, თუმცა დაწერილი ისეთი თემის წიაღში, რომელიც დაინტერესებული იყო, თავისი მამების ხსოვნა შეენახა და თავისი უფლებები განემტკიცებინა.

ტექსტის ჰაგიოგრაფიული ფორმა მისი ისტორიული წაკითხვისას მხედველობაში უნდა მივიღოთ, რადგან ქტიტორთა ქება მონასტრის ყოველდღიური ცხოვრების შესახებ ცნობებს ერწყმის. როგორც ნინა ჩიჩინაძის კვლევა Documenting Arts of Iviron აჩვენებს, ხატებისა და ლიტურგიკული ნივთების შეწირულობათა ხსენებები ცნობებს გვაწვდის სამონაზვნო თემებს შორის ურთიერთობებზე და მათი ხსოვნის ჩამოყალიბებაში ხელოვნების გამოყენებაზე.

იოანეს მიძინების წლის შესახებ წყაროები ერთმანეთს არ ემთხვევა. 998 წელი, რომელიც ბერძნულ ჰაგიოგრაფიულ ცნობებშია მოცემული, ძველ „იტალიურ ენციკლოპედიაშიც“ (Enciclopedia Italiana) გვხვდება, ჩიჩინაძის უფრო ახალი კვლევა კი 1005 წელს იღებს — თარიღს, რომელსაც ეთანხმება ქრისოხოიდისის მიერ მისი წინამძღვრობის გადმოცემაც. ამიტომ 998 წელს თან უნდა ახლდეს დაზუსტება, რომ ლიტერატურაში განსხვავებული დათარიღებები არსებობს.

საეკლესიო ხსოვნა და ქტიტორის გამოსახულება

მართლმადიდებელ ეკლესიაში ღირსი იოანე ივერის ხსოვნას 13 მაისს აღნიშნავენ, ღირს ექვთიმესთან და ივერთა მონასტრის სხვა მამებთან ერთად. საერთო ხსოვნაში შედის ღირსი გიორგიც, რომელიც გადმოცემით იოანეს ნათესავია და წინამძღვართა პირველ რიგს ეკუთვნის; ის სხვა პირია, ვიდრე მოგვიანო ხანის გიორგი მთაწმინდელი, ცხოვრების ავტორი.

იოანე განხეთქილებამდელ ქრისტიანულ ტრადიციას ეკუთვნის და კათოლიკურ ჰაგიოგრაფიულ მწერლობაშიც გვხვდება, სადაც მისი ხსოვნა 12 ივლისს არის აღნიშნული. ამრიგად, ის მართლმადიდებლური და კათოლიკური ტრადიციების საერთო წმინდანია, შესაბამის კალენდრებში ხსენების განსხვავებული თარიღით.

ივერთა მონასტრის კათოლიკონის გარე ნართექსის კედლის მხატვრობაში, რომელიც სივრცის 1888 წლის გადახატვას უკავშირდება, იოანე თეთრი წვერითა და სამონაზვნო სამოსით არის გამოსახული, ჯვრითა და გაშლილი გრაგნილით ხელში. წარწერა მას ქტიტორად მოიხსენიებს და ამით მხატვრულ ზედაპირზე ინარჩუნებს იმ სტატუსს, რომლითაც იგი მონასტერს დაუკავშირდა, მისი დაარსებიდან მრავალი საუკუნის შემდეგაც.

მეორე თანდართული კედლის მხატვრობა, კაფსალის „ღირს არს“ კელიიდან, სხვა თხრობით ციკლს ეკუთვნის: იგი წარმოგვიდგენს ბერ გაბრიელს, რომელსაც ღვთისმშობლის ხატის წინ მთავარანგელოზი გაბრიელი ეწვევა, „ღირს არს“-ის საგალობლის მთაწმინდური გადმოცემის თანახმად. 1897 წელი ეხება შესასვლელის დალუქვას, რომელსაც გამოსახულება უკავშირდება. ამ სცენას ცალკე ანოტაცია სჭირდება, რადგან იგი არც იოანეს ცხოვრების ეპიზოდს გამოხატავს და არც პორტაიტისას გადმოცემის გაბრიელ ქართველს.

წყაროები და ლიტერატურა

• Chichinadze, N. (2021). „Documenting Arts of Iviron: 11th Century Georgian Hagiographic Evidence“. Le Muséon, 134(1–2), 129–145.
• Deeters, G. (1932). „Eutimio il Grande“. Enciclopedia Italiana.
• Karaulashvili, I. „ათონელ მამათა ცხოვრებანი“. OldGeoLit, Ilia State University.
• Orthodox Church in America. „ქართველი ათონელი წმინდანები“. 13 მაისის სადღესასწაულო ჩანაწერი.
• Peri Vivliothikon. „ივერთა მონასტრის ბიბლიოთეკა“.
• Chrysochoidis, K. „ივერთა მონასტრის ისტორიული მიმოხილვა“. ივერთა წმინდა მონასტერი.