სუსტა და მანტინადები კარპათოსის ოლიმპოსში: სუფრული ლხინის წესრიგი

კარპათოსის ოლიმპოსში სიმღერის დაწყების უფლება დაკავშირებულია იმ ადგილთან, რომელსაც ადამიანს შეკრებილთა წრე ცნობს, და იმ პასუხისმგებლობასთან, რომ წარმართოს დიალოგი, რომელიც შეიძლება საათობით გაგრძელდეს. სუფრის გარშემო მოლხენენი ყურადღებით ადევნებენ თვალს ნათქვამს, ელიან პასუხის გაცემის შესაფერის წამს და თხზავენ მანტინადებს, რომლებიც კონკრეტულ ადამიანებს ეხება. სიმღერების მონაცვლეობა და ცეკვაზე გადასვლა მონაწილეთათვის ნაცნობ წესრიგს მიჰყვება, მაშინაც კი, როცა მისი შეხსენება არავის სჭირდება.

საერთო ტრაპეზიდან პირველ მანტინადამდე

სუფრული ლხინი სხვადასხვა ვითარებაში იმართება, ყავახანაში შეხვედრიდან სოფლის დღესასწაულამდე, და მისი ხანგრძლივობა საბაბსა და შეკრებილთა წრეზეა დამოკიდებული. ფოტინი მარგარიტის მიერ ვრუკუნდას დღესასწაულის აღწერაში საერთო ტრაპეზის შემდეგ მღვდლები და მგალობლები ტროპრებს გალობენ. ამას მოსდევს მღვდლის სადღეგრძელო, სახელდებით მიმართული პირველი მერაკლისადმი, ანუ ლხინის აღიარებული წინამძღოლისადმი, რომელიც იწყებს სუფრის სიმღერას „Άρχοντες τρων και πίνουσι“ („მთავრები ჭამენ და სვამენ“), შემდეგ კი პირველ მანტინადას. ეს გარკვეული რიტუალური დასაწყისია, დღესასწაულთან და მასში მონაწილე ადამიანებთან დაკავშირებული.

სუფრის სიმღერებსა და ე.წ. სირმატიკებს ზეპირი ტრადიციიდან გადმოცემული ტექსტი აქვთ. ლხინის მანტინადა კი, პირიქით, იმ წამისთვის იქმნება, საუბრის მსვლელობისას. გამოცდილმა მოლხენემ ორივე ჟანრი იცის, ისევე როგორც ის, თუ როგორ გადადის შეკრებილთა წრე ერთიდან მეორეზე.

ვინ ითვლება „პირველად“

პირველობა სხვათა აღიარებას გულისხმობს. კარპათოსულ ტრადიციაში მერაკლიკს, ანუ ლხინის ოსტატობას, საზოგადოება აფასებს, უფრო კონკრეტულად კი მოლხენეთა წრეები, რომლებიც ერთად წონიან პიროვნების პოეტურ უნარსა და ზნეობას. განსაკუთრებით მძიმედ იწონის მისი უნარი, შეკრას წრე და სხვათა მონაწილეობას გზა გაუხსნას. ამრიგად, პირველი მერაკლისი პასუხს აგებს ლხინის მსვლელობაზე, მისი ოსტატობა კი ყოველ ჯერზე თანასოფლელთა შორის იცდება.

ძალიან კონკრეტულია მისი მოვალეობებიც, ვინც სიტყვას იღებს. ეროვნული რეესტრი აღნიშნავს, რომ თუ ორი ადამიანი ერთდროულად დაიწყებს, უპირატესობა ეძლევა უფროსს ან აღიარებულად უკეთეს მერაკლის, თანამდებობის პირს ან იმას, ვის პატივსაცემადაც იმართება ლხინი. აუცილებელია აგრეთვე თემის ერთგულება და მომღერლისადმი ყურადღება, გვერდითი საუბრების გარეშე. მომდევნოს პასუხი ახლახან მოსმენილს უნდა შეესაბამებოდეს.

თხუთმეტმარცვლიანი ლექსი, როგორც სასიმღერო დიალოგი

მანტინადას ორი გარითმული თხუთმეტმარცვლიანი სტრიქონი ქმნის, დამახასიათებელი ცეზურით, რომელიც სტრიქონს რვამარცვლიან და შვიდმარცვლიან ნახევრებად ყოფს. მელანი ნიტისის ეთნომუსიკოლოგიურ კვლევაში აღწერილია, როგორ მღერის იმპროვიზატორი თავის ორსტრიქონედს ნაწილ-ნაწილ, გამეორებებისა და შორისდებულების მეშვეობით, რათა სიტყვა მელოდიას მოარგოს. დანარჩენი მამაკაცები გუნდურად იმეორებენ ნახევარსტრიქონებს, უკანასკნელის გარდა, და მომღერალს დროს აძლევენ, რომ გაგრძელება ჩამოაყალიბოს. იმავე თემატურ რიგს მიეკუთვნება პასუხიც, რომელიც მას მოჰყვება.

ამ დიალოგს მრავალი ჰანგი ეყრდნობა, ადგილობრივი ვარიანტებითა და უპირატესობებით. მუსიკოსებმა იციან, რომელი ჰანგი შველის კონკრეტულ მოლხენეს, და თანხლებას ისე უსადაგებენ, რომ მის სალექსო ძალისხმევას მხარი დაუჭირონ. საკრავზე დამკვრელის ცოდნაში ესეც შედის: შეკრებილი ადამიანების კარგად გაცნობა.

ახალ მანტინადას ისმენენ ადამიანები, რომლებსაც ხშირად ძველებიც ახსოვთ. ნიტისი ხაზს უსვამს ამ მეხსიერების მნიშვნელობას, რადგან უკვე ნამღერი ორსტრიქონედის გამეორება ეწინააღმდეგება იმპროვიზებული შემოქმედების წესს. ლექსის მთქმელი იმ მსმენელთა წინაშე თხზავს, რომლებმაც საკმაოდ კარგად იციან, რა ითქვა წინა შეხვედრებზე.

ლირა და გერაკოკუდუნები

სასიმღერო სიტყვას კარპათოსული ლირა ამაგრებს, ხოლო ხემზე დამაგრებული პატარა ეჟვნები, გერაკოკუდუნები, მის მოძრაობას რიტმულ ჟღერადობას მატებს. ლაუტო რიტმულ და ჰარმონიულ თანხლებას უზრუნველყოფს, ცამპუნას კი განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს ოლიმპოსურ ანსამბლში. ნიტისის კვლევა ამ ფუნქციებს ერთმანეთისგან განასხვავებს და იკვლევს, როგორ უჭერენ მხარს საკრავები ხმებს და როგორ უბიძგებენ დამსწრეთ მონაწილეობისკენ.

ლირის მნიშვნელობა მის დამზადებასაც სწვდება. ირინი ბეინა კარპათოსული ორგანოლოგიისადმი მიძღვნილ სადოქტორო დისერტაციაში საკრავს კუნძულის კულტურულ გარემოში განიხილავს და მას ადგილობრივი იდენტობის მატარებლად წარმოაჩენს. ოსტატები, ხშირად თავადაც შემსრულებლები, განსაკუთრებულ ფასს სდებენ მისი ძველი ფორმის შენარჩუნებას, რადგან მას საკუთარი მუსიკალური ტრადიციის უწყვეტობას უკავშირებენ. მათი არჩევანი, მაშასადამე, იმასაც ეხება, თუ როგორ ცნობს საზოგადოება საკუთარ ჟღერადობას.

სუსტა და ცეკვაზე გადასვლა

კარპათოსის ფართო რეპერტუარში სუსტაც შედის, თუმცა ოლიმპოსური ლხინის საცეკვაო განვითარებას საკუთარი თანმიმდევრობა აქვს. ნიტისის ეთნოგრაფიული აღწერა თვალს ადევნებს გადასვლას ნელი „ქვედა ცეკვიდან“ (კატო ხოროსი) „მუხლმოდრეკილზე“ (გონატისტოსი) და შემდეგ უფრო სწრაფ „ზედა ცეკვაზე“ (პანო ხოროსი). იგივე მკვლევარი სუსტას აფიქსირებს იმ პროგრამაშიც, რომელიც ოლიმპოსელმა მუსიკოსებმა საფრანგეთში წარადგინეს. რეპერტუარში მისი არსებობა, ამდენად, დადასტურებულია, ისე რომ მისი სახელწოდება მთელ ადგილობრივ საცეკვაო თანმიმდევრობას არ უიგივდება.

ცეკვაშიც გამიჯნული პასუხისმგებლობებია: კავოსი წინ მიუძღვის, დანარჩენი ადგილები კი საცეკვაო ჯაჭვის შეუფერხებელ განვითარებას უწყობს ხელს. ქალებს, რომელთა მონაწილეობა საჯარო იმპროვიზებულ დიალოგში ტრადიციულად გარკვეული საოჯახო შემთხვევებით შემოიფარგლება, ცეკვაში აქტიური როლი აქვთ.

ამავდროულად, ნიტისის კვლევა წარმოაჩენს მათ წვლილს მანტინადების დამახსოვრებაში, მათ რვეულებში ჩაწერაშიც კი. იქ ინახება სიტყვები, რომლებიც ოდესღაც კონკრეტულ თანასოფლელებზე ითქვა, იმ ვითარებათა ხსოვნასთან ერთად, რომლებშიც ისინი გაისმა.

წყაროები და ლიტერატურა

• Margariti, F. (2021). „ოლიმპოსური ლხინი, როგორც არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ელემენტი. შემთხვევის შესწავლა: წმინდა იოანეს დღესასწაული კარპათოსის ოლიმპოსის ვრუკუნდაში“. სამაგისტრო ნაშრომი, პელოპონესის უნივერსიტეტი.
• Beina, I. (2011). „კარპათოსული ლირა: ეთნოგრაფიული მიდგომა კულტურულ ორგანოლოგიაში: კარპათოსის მუსიკალური საკრავები და კულტურული იდენტობა“. სადოქტორო დისერტაცია, იონიის უნივერსიტეტი.
• საბერძნეთის კულტურის სამინისტრო (2019). „კარპათოსული ლხინი“. საბერძნეთის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ეროვნული რეესტრი.
• საბერძნეთის კულტურის სამინისტრო (2020). „ოლიმპოსური ლხინი“. საბერძნეთის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ეროვნული რეესტრი.
• Nittis, M. (2022). „Une oralité fonctionnelle à l’ère du numérique : le cas d’Olympos (Karpathos, Grèce)“. Martor, 27, გვ. 113–131.
• Nittis, M. (2025). „La mise en spectacle d’un rituel : le cas du glenti d’Olympos“. L’ethnographie, 10.