
Με το δεξί του χέρι σφιγμένο γύρω από το τυλιγμένο επάνω άκρο ενός ειλητού που ξετυλίγεται σχεδόν ως το κάτω όριο της εικόνας, ο Άγιος Οικουμένιος, Επίσκοπος Τρίκκης, εικονίζεται σε προτομή, με το κεφάλι ελαφρά στραμμένο προς τα αριστερά του θεατή. Η τοιχογραφία αυτή ανήκει στον διάκοσμο του καθολικού της Μονής της Υπαπαντής στα Μετέωρα. Το μοναστήρι είναι χτισμένο μέσα στην κοιλότητα ενός απόκρημνου βράχου, και η κτητορική επιγραφή του τοποθετεί την ανέγερση και την ιστόρηση του ναού στο έτος 6875 από κτίσεως κόσμου, δηλαδή στο 1366/67. Ο επίσκοπος μιας θεσσαλικής πόλης κρατά ένα κείμενο που μιλά για πόλη, μέσα σε ένα ασκητήριο σε κοιλότητα βράχου, κοντά στην Τρίκκη. Σε αυτή τη σύμπτωση στηρίζεται η ανάγνωση της παράστασης που ακολουθεί.
Το καθολικό της Υπαπαντής και η χρονολόγηση του διακόσμου
Η επιγραφή σώζεται στον δυτικό τοίχο του κυρίως ναού, επάνω από τη θύρα που οδηγεί από τον νάρθηκα στον κυρίως ναό. Κατονομάζει ως κτήτορα τον «κὺρ Νεῖλον», ιερομόναχο, «πρῶτον» της Σκήτης των Σταγών και καθηγούμενο της Μονής της Δούπιανης. Μια δεύτερη επιγραφή, στον βόρειο τοίχο, αποδίδει τη δαπάνη της ιστόρησης στον Κωνσταντίνο, που έλαβε αργότερα το μοναχικό όνομα Κυπριανός. Σύμφωνα με την πρώτη επιγραφή, ο ναός ήταν αρχικά αφιερωμένος στην Ανάληψη του Κυρίου. Στη χρονολογική της σημείωση η επιγραφή μνημονεύει ως βασιλεύοντα τον Συμεών Παλαιολόγο Ούρεση, «αὐτοκράτορα Ρωμαίων, Σερβίας καὶ Ρωμανίας», και ως επίσκοπο Σταγών τον Βησσαρίωνα Α΄. Έτσι, το μνημείο εντάσσεται με σαφήνεια στα χρόνια της σερβικής κυριαρχίας στη δυτική Θεσσαλία. Η επίσημη ιστοσελίδα της Μονής του Μεγάλου Μετεώρου, στην ενότητα για τα Μετόχια της μονής, περιγράφει το καθολικό ως μονόχωρο σταυρεπίστεγο ναό με ευρύχωρο νάρθηκα μεταγενέστερης εποχής. Η αγγλική εκδοχή χρονολογεί τις τοιχογραφίες του κυρίως ναού στο 1368, ενώ η ελληνική δίνει το 1366 και η επιγραφή το 1366/67. Οι τοιχογραφίες του νάρθηκα, χρονολογημένες στο 1784, είναι έργο του Δημητρίου Ζούκη από τους Καλαρρύτες και του μαθητή του Γεωργίου και ανήκουν σε εντελώς άλλο στρώμα.
Οι στενές επιφάνειες του μικρού σταυρεπίστεγου ναού δεν επέτρεψαν να αναπτυχθεί ολόκληρο το συνηθισμένο πρόγραμμα. Οι Πατέρες της Εκκλησίας, όπως σημειώνεται στην περιγραφή του διακόσμου, εικονίζονται κυρίως στο Ιερό Βήμα και αποδίδονται σε προτομή. Τις επιγραφές δημοσίευσε ο Νίκος Βέης το 1909. Αργότερα μελέτησε συστηματικότερα το μνημείο ο Gojko Subotić (1966). Το καλοκαίρι του 2003 η 7η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, σε συνεργασία με τη Μονή του Μεγάλου Μετεώρου, συντήρησε τον διάκοσμο με τους συντηρητές Μαργαρίτη Μητσάτσικα και Σταυρούλα Νάκου. Μετά τον καθαρισμό έγιναν ορατά στοιχεία που διέφευγαν από τους παλαιότερους ερευνητές.
Η μορφή του Επισκόπου
Το πρόσωπο κυριαρχεί στη σύνθεση. Είναι μακρόστενο, με ψηλό, φαλακρό μέτωπο που διασχίζουν λεπτές λευκές πινελιές, και μια μικρή τούφα στο επάνω μέρος του μετώπου. Λευκές γραμμές τονίζουν και τα μαλλιά στους κροτάφους. Η γενειάδα, μακριά και μυτερή, χωρίζεται σε τούφες με φωτεινές και σκοτεινές γραμμές εναλλάξ και φτάνει ως το στήθος. Τα μάτια, μεγάλα, με βαριά βλέφαρα, κοιτούν λοξά προς τα αριστερά του θεατή. Η κίνηση αυτή, μαζί με τη μικρή κλίση του κεφαλιού, χαλαρώνει τη μετωπικότητα που περιμένει κανείς από μια ιεραρχική μορφή. Πίσω από το κεφάλι, το φωτοστέφανο σε έντονη ώχρα, με σκούρο ερυθρό περίγραμμα και λεπτή λευκή παρυφή, ξεχωρίζει καθαρά πάνω στο βαθύ μπλε του κάμπου.
Τα άμφια είναι αυτά του αρχιερέα της εποχής, λευκό πολυσταύριο φελόνιο και ωμοφόριο με μεγάλους σκούρους ερυθρούς σταυρούς. Στην άκρη της παράστασης, αριστερά για τον θεατή, διακρίνονται τμήματα ερυθρών σταυρών. Το αριστερό χέρι του Αγίου δεν φαίνεται. Το δεξί, με τα δάχτυλα λυγισμένα γύρω από το τυλιγμένο άκρο, κρατά το ειλητό ψηλά, κοντά στον ώμο, ώστε το λευκό φύλλο να πέφτει λοξά μπροστά από το στήθος και να καλύπτει σχεδόν το μισό πλάτος της σύνθεσης.
Η επιγραφή του ονόματος και το ειλητό
Στο μπλε βάθος, αριστερά από το φωτοστέφανο, η επιγραφή του ονόματος γράφεται σε επάλληλες σειρές με ανοιχτόχρωμα κεφαλαία γράμματα. Η λέξη «ἅγιος» είναι συντομογραφημένη. Στο όνομα, το Η αποδίδει τόσο το αρχικό ΟΙ όσο και το Ι της κατάληξης. Σε κανονικοποιημένη γραφή διαβάζεται Ὁ ἅγιος Οἰκουμένιος. Το ειλητό έχει πέντε σειρές κειμένου σε μεγάλη μαύρη μεγαλογράμματη γραφή, χωρισμένες με λεπτές γραμμές. Η πρώτη λέξη μοιράζεται στις δύο πρώτες σειρές. Με αναπτυγμένες τις συντομογραφίες, το κείμενο διαβάζεται ως εξής.
Μνήσθητι, Κύριε, τῆς πόλεως ἐν ᾗ κατοικοῦμεν.
Απόδοση στη νέα ελληνική
«Θυμήσου, Κύριε, την πόλη στην οποία κατοικούμε».
Η επιλογή αυτού του κειμένου για έναν ιεράρχη που η τοπική παράδοση τιμούσε ως πολιούχο της Τρίκκης φαίνεται εύλογη, αν και η πόλη δεν κατονομάζεται στο ειλητό. Η διατύπωση θυμίζει τη δέηση της αναφοράς στη Θεία Λειτουργία του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, όπου απαντά ο τύπος «παροικοῦμεν». Ο ζωγράφος έβαλε στο χέρι του Επισκόπου μια δέηση για την πόλη, και η δέηση αυτή διαβαζόταν σε ένα μικρό μοναστήρι κοντά στην έδρα του.
Ζωγραφική γραφή και καλλιτεχνικό περιβάλλον
Το πλάσιμο του προσώπου ξεκινά από σκούρο, πρασινωπό προπλασμό, δηλαδή το πρώτο σκοτεινό στρώμα πάνω στο οποίο χτίζονται οι φωτεινοί τόνοι, και προχωρά με θερμές ώχρες. Στα ζυγωματικά, κάτω από τα μάτια, απλώνονται κοκκινωπές κηλίδες, ενώ τα φώτα πέφτουν σε λεπτές, σχεδόν παράλληλες λευκές γραμμές στο μέτωπο, στη ράχη της μύτης και στη γενειάδα. Το περίγραμμα του κρανίου, οι καμπύλες των φρυδιών και τα αυλάκια της γενειάδας αποδίδονται με σίγουρη, σχεδόν καλλιγραφική γραμμή. Ο όγκος του προσώπου δεν παύει να υποδηλώνεται, όμως τη μορφή την οργανώνει κυρίως η γραμμή και όχι μια συνεχής διαβάθμιση φωτός και σκιάς.
Ο ζωγράφος της Υπαπαντής παραμένει ανώνυμος. Ο Κωνσταντίνος Βαφειάδης, εξετάζοντας τη βυζαντινή ζωγραφική Μετεώρων, συνδέει το ιδίωμά του με σπαράγματα τοιχογραφιών στη Μονή του Μεγάλου Μετεώρου. Θεωρεί εύλογο ότι ο ίδιος καλλιτέχνης εργάστηκε εκεί λίγο πριν από το 1366. Επισημαίνει επίσης στενή συγγένεια με τις τοιχογραφίες της Παναγίας Ολυμπιώτισσας στην Ελασσόνα (1332–1355) και του καθολικού του Αρχαγγέλου Μιχαήλ στο Λέσνοβο, και εντάσσει όλη αυτή την ομάδα σε ένα καλλιτεχνικό ρεύμα που διαδόθηκε στα νότια Βαλκάνια την περίοδο της σερβικής κυριαρχίας. Η μορφή του Οικουμενίου, με την έντονη γραμμικότητα και τα ζωηρά, καθαρά χρώματα, ταιριάζει σε αυτή την περιγραφή χωρίς δυσκολία, αν και μια μεμονωμένη προτομή δεν αρκεί για να κριθεί ολόκληρο το εργαστήριο.
Ποιος ήταν ο Οικουμένιος της Τρίκκης
Το πρόσωπο που εικονίζεται εδώ έχει απασχολήσει την έρευνα εξίσου με το μνημείο. Ο Χρήστος Κρικώνης, στη μελέτη του Ο Οικουμένιος Τρίκκης, καταγράφει ότι η έρευνα έχει διακρίνει τρία ομώνυμα πρόσωπα από πολύ διαφορετικές εποχές. Το πρώτο τοποθετείται στο πρώτο μισό του 4ου αιώνα, το δεύτερο στο πρώτο μισό του 6ου και το τρίτο στα μέσα του 10ου αιώνα. Στον Οικουμένιο του 6ου αιώνα αποδίδεται υπόμνημα στην Αποκάλυψη, ενώ με εκείνον του 10ου αιώνα έχουν συνδεθεί υπομνήματα στις Πράξεις και στις Επιστολές. Ο Κρικώνης υποστηρίζει ότι ο Άγιος και πολιούχος της Τρίκκης που τιμά η τοπική παράδοση είναι το πρόσωπο του 4ου αιώνα. Γι’ αυτή την παράδοση βασική πηγή είναι το Εγκώμιο και η Ακολουθία που συνέθεσε ο Αντώνιος, Μητροπολίτης Λαρίσης, ο οποίος κατά τον συγγραφέα έζησε στην Τρίκκη την περίοδο 1340–1362 και ταυτίζεται με τον μετέπειτα Πατριάρχη Αντώνιο.
Κατά το Εγκώμιο, ο Οικουμένιος καταγόταν από την Καππαδοκία, ήταν ανιψιός του Αγίου Αχιλλίου Λαρίσης και τον ακολούθησε στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο το 325. Αργότερα ο Αχίλλιος τον χειροτόνησε Επίσκοπο της Τρίκκης. Το ίδιο κείμενο αναφέρει και ένα ησυχαστήριο του Αγίου κοντά στην πόλη, το «Καταφύγιον», που ο Κρικώνης τοποθετεί πιθανώς περίπου οκτώ χιλιόμετρα βόρεια. Πρόκειται για αγιολογική αφήγηση του 14ου αιώνα και μαρτυρία για τη λατρεία του Αγίου την εποχή του Αντωνίου. Ο ίδιος ο Κρικώνης αναφέρει και ένα ακόμη στοιχείο. Ο Πατριάρχης Φιλόθεος Κόκκινος συνιστούσε στον ιερέα να βγάζει κατά την προσκομιδή μερίδα και για τον Οικουμένιο, μαζί με ιεράρχες όπως ο Αχίλλιος. Μνημόνευε δηλαδή «Ἀχιλλίου Λαρίσης, Οἰκουμενίου Τρίκκης καὶ πάντων τῶν ἁγίων ἱεραρχῶν».
Οι δύο αυτές μαρτυρίες, το Εγκώμιο του Αντωνίου και η αναφορά του Φιλοθέου, ανήκουν στις ίδιες περίπου δεκαετίες με την ιστόρηση της Υπαπαντής. Η παρουσία του Οικουμενίου στο καθολικό του Νείλου εντάσσεται επομένως σε μια περίοδο κατά την οποία η τιμή του τοπικού Αγίου μαρτυρείται τόσο στη Μητρόπολη της Λάρισας όσο και στο Πατριαρχείο. Στον κατάλογο που δημοσιεύει ο Κρικώνης με τοιχογραφίες του Οικουμενίου, η Μονή της Υπαπαντής αναφέρεται ρητά, δίπλα σε ναούς των Τρικάλων, σε παλαιό ναό της Καλαμπάκας και στις Μονές του Σωτήρος και του Ρουσάνου. Μέρος του λειψάνου του, που κατά το Εγκώμιο είχε μεταφερθεί στα τέλη του 10ου αιώνα από τον τσάρο Σαμουήλ προς την περιοχή της Ηράκλειας της Πελαγονίας, επέστρεψε αργότερα στην Τρίκκη. Ο Κρικώνης αναφέρει ότι βρέθηκε στο σκευοφυλάκιο του ναού της Αγίας Φανερωμένης, μέσα σε αργυρή θήκη που η επιγραφή στο εσωτερικό του καλύμματός της χρονολογεί στο 1801.
Πηγές και Βιβλιογραφία
Ιερά Μονή Μεγάλου Μετεώρου. (χ.χ.). Μετόχια της μονής, ενότητα «Monastery of the Hypapante». Άγια Μετέωρα.
Κρικώνης, Χ. Θ. (χ.χ.). Ο Οικουμένιος Τρίκκης. Υπήρξε επίσκοπος, άγιος και πολιούχος της Τρίκκης; (σ. 309–331). Αποθετήριο Πάνδημος, Πάντειο Πανεπιστήμιο.
Vapheiades, K. M. (2023). Byzantine Wall Paintings and Icons at Meteora. Actual Problems of Theory and History of Art, 13, 291–298.
Παραπομπή
Πώς να παραπέμψετε σε αυτό το άρθρο
Pafilis, T. M. «Άγιος Οικουμένιος Τρίκκης: η τοιχογραφία της Μονής Υπαπαντής στα Μετέωρα». Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, 15 Νοεμβρίου 2026. https://www.elpedia.gr/agios-oikoumenios-trikkis-toichografia-ypapantis-meteora/.
Pafilis, T. M. (2026, 15 Νοεμβρίου). Άγιος Οικουμένιος Τρίκκης: η τοιχογραφία της Μονής Υπαπαντής στα Μετέωρα. Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια. https://www.elpedia.gr/agios-oikoumenios-trikkis-toichografia-ypapantis-meteora/
Pafilis, T. M. «Άγιος Οικουμένιος Τρίκκης: η τοιχογραφία της Μονής Υπαπαντής στα Μετέωρα». Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, 15 Νοεμβρίου 2026, https://www.elpedia.gr/agios-oikoumenios-trikkis-toichografia-ypapantis-meteora/. Πρόσβαση .
Pafilis, T. M. (2026) «Άγιος Οικουμένιος Τρίκκης: η τοιχογραφία της Μονής Υπαπαντής στα Μετέωρα», Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, 15 Νοεμβρίου. Διαθέσιμο στο: https://www.elpedia.gr/agios-oikoumenios-trikkis-toichografia-ypapantis-meteora/ (Πρόσβαση: ).





