წმინდა ანტონი დიდი: მეტეორის იპაპანტის მონასტრის კედლის მხატვრობა (1366/67)

იპაპანტის მონასტრის კათოლიკონის სამხრეთ კედელზე — ეს პატარა მონასტერი მეტეორის ჩრდილოეთ მხარეს, კლდის ღრმულშია აშენებული — წმინდა ანტონი დიდი სრული სიმაღლით დგას ტახტზე მჯდომი ღვთისმშობელ ელეუსას ნიშის მარცხნივ. თეთრი, განიერი წვერი მუქ კუკულზეა გაშლილი, მკაცრად ფრონტალური სახე კი პირდაპირ ხვდება მის წინ მდგომის მზერას. მხატვრობა ეკუთვნის მოხატულობას, რომელიც, ტაძრის ქტიტორული წარწერის თანახმად, დასრულდა ქვეყნის დასაბამიდან 6875 წელს, ანუ 1366/67 წელს, მღვდელმონაზონ ნილოსის, სტაგის სკიტის პროტოსისა და დუპიანის მონასტრის წინამძღვრის, შემწეობითა და ხარჯით, მეორე წარწერა კი გვამცნობს, რომ მოხატვის ხარჯები ბერმა კვიპრიანემ გაიღო. მხატვრის სახელი არ შემორჩენილა. მისი ნამუშევარი კი, XIV საუკუნის მეორე ნახევრის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი სამხატვრო ანსამბლის ნაწილი, განდეგილის სახეში საშუალებას გვაძლევს ამოვიკითხოთ როგორც მისი დავალებულება ე.წ. „მაკედონიური სკოლისადმი“, ისე გამარტივებისკენ მიდრეკილება, რომელიც მას ეპოქის დიდ სახელოსნოებს აშორებს.

ელეუსასა და მესვეტის გვერდით

ტაძარი პატარაა, ჯვრული სახურავით, ანუ ერთნავიანი, განივი კამარით, რომელიც სიგრძივს კვეთს და სახურავზე ჯვარს ქმნის, გუმბათის გარეშე, და მხატვარს დიდ ზედაპირებს არ უტოვებდა. ქრისტოლოგიური ციკლი შემოიფარგლება გადამკვეთი მკლავებითა და საკურთხევლით. ღვთისმშობლის ცხოვრებიდან გამოსახულია მხოლოდ ხარება, პლატიტერას ორივე მხარეს, და მიძინება დასავლეთ კედელზე, დანარჩენ ზედაპირებს კი წმინდანები და წინასწარმეტყველები იკავებენ, ზოგი წელსზემოთ, ზოგი სრული სიმაღლით. სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში მდგომ ქრისტეს უჩვეულო ეპითეტი აქვს — „Ο ΑΝΑΛΗΨΙΜΗΟΤΗΣ“, რაც პლატიტერას ზემოთ გამოსახულ ამაღლებასთან ერთად ტაძრის თავდაპირველ, ამ დღესასწაულისადმი მიძღვნას გვახსენებს, სანამ მონასტერს მოგვიანებით იპაპანტე, ანუ უფლის მიგებება, დაერქმეოდა.

უფრო დასავლეთით, იმავე კედელზე, იხსნება ნიში ტახტზე მჯდომი ღვთისმშობელ ელეუსათი, რომელსაც კალთაში ორივე ხელით მაკურთხეველი ყრმა ქრისტე უზის. ნიშის მარცხნივ, თავის სვეტზე, დგას წმინდა სვიმეონ მესვეტე, მის უფრო მარცხნივ — ანტონი, ტახტის მარცხენა მხარეს კი ვედრების პოზაში მუხლმოყრილია ნილოსი, ქტიტორი, როგორც ამას აღნიშნავს დიდი მეტეორის მონასტრის ოფიციალური აღწერაც, რომელსაც იპაპანტი დღეს მეტოქად ეკუთვნის (იგივე აღწერა ნაოსის მხატვრობას 1368 წლით ათარიღებს, რაც წარწერის 6875 წელს არ ეთანხმება). ანტონის ფიგურის მარჯვენა კიდესთან მოჩანს მოხრილი წითელი ზოლი, რომელიც, როგორც ჩანს, ნიშის ჩარჩოს ეკუთვნის. ეს განლაგება, სადაც ორი განდეგილი ღვთისმშობელს ახლავს, წინამძღვარი კი მის ფერხთით ემხობა, განმარტებულია, როგორც მონასტრის პირველ მკვიდრთა სამონაზვნო იდეალის გამოხატულება. ეს განმარტება გარკვეულ საყრდენს 1784 წლის ნართექსშიც პოულობს, სადაც კალარიტესელმა დიმიტრიოს ზუკისმა და მისმა მოწაფე გიორგიმ ბერმონაზვნური წოდების მრავალი წმინდანი გამოსახეს.

ვინ იყო ანტონი, მხატვარს იპაპანტის ბერებისთვის ახსნა არ სჭირდებოდა. ალექსანდრიელ ათანასეს მიწერილი ანტონის ცხოვრება მას წარმოშობით ეგვიპტელად წარმოგვიდგენს, რომელიც მშობლების სიკვდილის შემდეგ მამისეულ ქონებას არიგებს და თანდათან განეშორება სოფელს: სოფლის გარეთ მდებარე სამარხებიდან მიტოვებულ ციხესიმაგრეში, მოგვიანებით კი „შიდა მთაზე“, ხოლო მის გარშემო მრავლდება მოწაფეთა სენაკები, რომელთაც იგი მამასავით წარმართავდა. სწორედ ეს ჰაგიოგრაფიული თხრობა და არა რაიმე ისტორიული ცნობა მისი გარეგნობის შესახებ უდევს საფუძვლად მოხუცი ასკეტის დამკვიდრებულ ტიპს, რომელსაც მეტეორის მხატვარიც იმეორებს.

განდეგილის სახე და სამონაზვნო სამოსი

მაღალი შუბლი, წარბებს შორის ღრმა ვერტიკალური ნაოჭით დაღარული; სქელი, თეთრი წარბები, მოკლე, ნათელი მონასმებით აგებული მძიმე ქუთუთოების ზემოთ, რომლებიც ნახევრად ხურავენ პატარა, მუქ, თვალბუდეებში ოდნავ ჩაღრმავებულ თვალებს. გრძელ, ვიწრო ცხვირს ზურგზე წვრილი ნათელი ხაზი ანათებს. ლოყები ძერწილია მუქი, მომწვანო პროპლასმოსიდან (საღებავის პირველი, მუქი ფენა, რომელზეც ხორცის ფერი იგება) ოხრისფერ ტონებამდე გადასვლებით, და თითოეულ მათგანზე მოხაზულია წითელი ნახევარწრე — დეტალი, რომელსაც კიდევ დავუბრუნდებით. განიერი, ბოლოში მომრგვალებული წვერი ნაცრისფერ-თეთრი მრუდი ხაზებით გადმოცემულ ხვეულებად იშლება; ულვაში ტუჩის კუთხეებს ფარავს და პატარა, წითელ ქვედა ტუჩს აჩენს.

კუკული, ღრმა ლურჯი, თითქმის შავი, თავსა და მხრებს მოიცავს, მისი კონტური კი წვრილი ღია ხაზითაა შემოვლებული, რომელიც სახის ირგვლივ ჭრილშიც მეორდება. მხრებზე მოწითალო-მურა მანტია ეშვება, მცირე ნაკეცებით, რამდენიმე ხაზითა და ფართო, ბრტყელი ფერადი ზედაპირებით გადმოცემული. ფიგურის მარჯვენა მხრის მხრიდან (მაყურებლისთვის მარცხნივ) ვრცელდება უფრო ღია, ოხრისფერ-წითელი ზოლი, რომელიც, ალბათ, მანტიის შიგნითა მხარეს ან სხვა სამოსს შეესაბამება, თუმცა მისი დაზუსტებით განსაზღვრა შეუძლებელია. მანტიის ორ კალთას შორის ვერტიკალურად ეშვება ნაცრისფერ-მოცისფრო ზოლი — ქვეშ ჩაცმული სამოსი, როგორც ამას ჭრილში მისი მდებარეობა გვიჩვენებს. შარავანდი ოხრისფერ-ყვითელი დისკოა წვრილი წითელი კონტურითა და ფართო თეთრი გარე რგოლით, რომელიც თავს მუქი ლურჯი ფონისგან გამოყოფს.

წმინდანის მარჯვენა ხელი, ფიგურის ზედა ნაწილში ერთადერთი ხილული, მკერდთანაა აწეული, ზუსტად მანტიის ჭრილის კიდესთან, ხელისგულით მაყურებლისკენ, ზევით გაშვერილი საჩვენებელი თითითა და დანარჩენი თითების რთული მოხრით. მონასტრის შესახებ არსებული წყაროები ამ ჟესტს არ განმარტავენ, ხოლო მისი უბრალო ფორმალური მსგავსება სხვა ცნობილ ჟესტებთან საკმარისი არ არის, რომ მას გარკვეული მნიშვნელობა მივაწეროთ. მხრები, ყოველ შემთხვევაში, ოდნავ მიბრუნებული გამოსახულების მარჯვენა მხარისკენ, სადაც ნიშია, ხელის მდებარეობასთან ერთად ელეუსასკენ მოძრაობას გვაგრძნობინებს, სახე კი ფრონტალური რჩება.

წარწერები: წმინდანის სახელი და ქტიტორის მოწმობა

შარავანდის ორივე მხარეს, ლურჯ ფონზე თეთრი დიდი ასოებით, სახელია დაწერილი. მარცხნივ იკითხება არტიკლი და სიტყვა „ἅγιος“-ის შემოკლება, სადაც გამა შემოკლების ნიშნად ალფას ზემოთაა დასმული, მარჯვნივ კი სახელის დასაწყისი, ΑΝΤΩ, ნიუ და ტაუ ლიგატურით, ხოლო მეორე სტრიქონზე გაგრძელება მხოლოდ ნაწილობრივ ირჩევა. მაშასადამე, წარწერა შეიძლება ასე გადმოიცეს: „Ὁ ἅγ(ιος) Ἀντώ(νιος)“, მით უმეტეს, რომ სახელს მოხატულობის აღწერებიც ადასტურებს.

ისტორიულად უფრო მძიმე წონისაა ნაოსის ქტიტორული წარწერა, რომელიც მუქი მელნით, თეთრ ფონზეა შესრულებული ნართექსიდან ტაძარში შემავალი კარის ზემოთ. გავრცელებული ტრანსკრიფცია, რომელიც ნიკოს ვეისის ასლებს უკავშირდება, ასეთია (დახრილი ხაზები სტრიქონის გადასვლას აღნიშნავს, ფრჩხილები — შემოკლებათა გახსნას):

ΑΝΗΓΕΡΘΕΙ ΕΚ ΒΑΘΡ(ΩΝ) Κ(ΑΙ) ΑΝΗΣΤΟΡΙΘΕΙ Ο ΠΑΝΣΕΠΤΟΣ Κ(ΑΙ) ΘΕΙΟΣ ΝΑΟΣ Τ(ΗΣ) ΑΝΑΛΕΙΨΕΩΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ Κ(ΑΙ) Θ(ΕΟ)Υ Κ(ΑΙ) Σ(ΩΤΗ)Ρ(Ο)Σ ΗΜ(ΩΝ) Ι(ΗΣΟ)Υ Χ(ΡΙΣΤΟ)Υ ΔΙΑ Σ(ΥΝ)/ΔΡΟΜ(ΗΣ) Κ(ΑΙ) ΕΞΟΔΟΥ ΤΟΥ ΤΗΜΕΙΟΤΑΤΟΥ ΕΝ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΙΣ ΚΥΡ ΝΕΙΛΟΥ Κ(ΑΙ) ΠΡΟΤΟΥ Τ(ΗΣ) ΣΚΗΤΕΩΣ ΣΤΑΓΩΝ Κ(ΑΙ) ΚΑΘΗΓΟΥΜΕΝΟΥ ΤΗΣ ΣΕΒΑΣΜΙ(ΑΣ) ΜΟΝ(ΗΣ) ΔΟΥ/ΠΕΙΑΝΟΥ ΒΑΣΙΛΕΒ(ΟΝ)ΤΟΣ ΔΕ ΤΟΥ ΕΥΣΕΒΕΣΤΑΤΟΥ ΗΜ(ΩΝ) ΒΑΣΙΛΕΟΣ ΚΥΡ ΣΥΜΕ(ΩΝ) ΤΟΥ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΥ Κ(ΑΙ) ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡ ΡΟΜΑΙΩΝ ΣΕΡΒΕΙ(ΑΣ) Κ(ΑΙ) ΡΟΜΑΝΕΙ(ΑΣ) ΤΟΥ ΟΥΡΕΣΙ: ΕΠΕΙΣΚΟΠΕ/ΒΟΝΤΟΣ ΔΕ ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΟΤΑΤΟΥ ΔΕΣΠΟΤΟΥ ΗΜΩΝ ΒΗΣΑΡΙΟΥ ΕΤΟΥΣ ϚΩΟΕ

ორთოგრაფია, ისეთი ფორმებით, როგორიცაა „ΑΝΗΓΕΡΘΕΙ“, „ΤΗΜΕΙΟΤΑΤΟΥ“ და „ΡΟΜΑΙΩΝ“, მისდევს იმ ფონეტიკურ წერას, რომელიც ხშირად გვხვდება ეპოქის ტაძრების მოხატულ წარწერებში, და შენარჩუნებულია ისე, როგორც გადმოგვეცა.

ქართული თარგმანი

წარწერა სრულად: „აღიმართა საფუძვლიდან და მოიხატა ყოვლადპატიოსანი და საღვთო ტაძარი უფლისა და ღმრთისა და მაცხოვრისა ჩვენისა იესო ქრისტეს ამაღლებისა, შემწეობითა და ხარჯით მღვდელმონაზონთა შორის უპატიოსნესი კირ ნილოსისა, სტაგის სკიტის პროტოსისა და დუპიანის პატიოსანი მონასტრის წინამძღვრისა, მეფობასა ღვთისმოსავისა მეფისა ჩვენისა კირ სიმეონ პალეოლოგისა, რომაელთა, სერბეთისა და რომანიის თვითმპყრობელისა, ურესისა [უროშისა], და ეპისკოპოსობასა ყოვლადუწმიდესისა მეუფისა ჩვენისა ბესარიონისა, წელსა 6875 [= ქ. შ. 1366/67].“

ამ ტექსტში სამი ხელისუფლება იკვეთება: ადგილობრივი სამონაზვნო წინამძღოლისა, ეპისკოპოსისა და თესალიის მმართველისა, სიმეონ უროშ პალეოლოგისა, სტეფანე დუშანის დედით სხვა ძმისა, რომელსაც, ვაფიადისის კვლევის თანახმად, თავისი ბრძანებით განუმტკიცებია დუპიანის ასკეტური საზოგადოების უფლებები. მისი იმპერიული ღირსების მოხსენიება — „რომაელთა, სერბეთისა და რომანიისა“ — ასახავს იმ ტიტულატურას, რომელსაც თავად მმართველი იყენებდა XIV საუკუნის შუა ხანების თესალიის ცვალებად პოლიტიკურ ვითარებაში, სადაც ბიზანტიური და სერბული პრეტენზიები თანაარსებობდა.

1366/67 წლის მხატვარი და „მაკედონიური სკოლა“

ორი წითელი ნახევარწრე ანტონის ლოყებზე, რომლებსაც მხატვარი ტაძრის თითქმის ყველა სახეზე იმეორებს, აღნიშნულია, როგორც მისი მაკედონიური ნიმუშების ყველაზე დამახასიათებელი ნიშანი, ვინაიდან იმავე სქემას იყენებენ მანუელ პანსელინოსი ათონის მთის პროტატონში და მიხეილი და ევტიქიოსი სტარო ნაგორიჩინოში (Staro Nagoričino). ანტონთან ეს ელემენტი მხოლოდ სქემატური ხელმოწერა არ რჩება, რადგან იგი საკმაოდ გულდასმით ძერწვაში ერთვება, შუბლზე, წარბებსა და თვალების ქვეშ მოკლე თეთრი მონასმებით, ხან ერთი სქელით, ხან ორი-სამი უფრო წვრილით. სამოსი კი, თავისი მცირერიცხოვანი, თითქმის დიაგრამული ნაკეცებით, იმავე ხელს გვიჩვენებს, რომელიც სხვაგან ეკონომიურობას ირჩევს.

ეს თანაარსებობა ყველას აინტერესებდა, ვინც მოხატულობა შეისწავლა. ანდრეას ქსინგოპულოსმა მაკედონიური ხელოვნებიდან მომდინარე მრავალი, უმთავრესად იკონოგრაფიული, ელემენტი ამოიცნო, მაგრამ შენიშნა, რომ ოსტატმა ისინი გაამარტივა და შეითვისა იმასთან ერთად, რაც უფრო ძველ ტრადიციას აგრძელებდა, და იპაპანტი XIV საუკუნის იმავე ტენდენციის მქონე ძეგლთა ჯგუფს მიაკუთვნა, ძირითადად ბერძნული სივრციდან. დიმიტრიოს პალასმა, უფრო მოკლედ, მხატვარში დაინახა ადამიანი, რომელიც ნათელი ტონებისა და უფრო ღრმა პროპლასმოსების ტრადიციაში ცხოვრობს, სადაც „მაკედონიური“ და ე.წ. „კრეტული“ მიმართულების ელემენტები ხვდება ერთმანეთს, და რომელიც ფიგურებისთვის პლასტიკურობის მინიჭებას ცდილობს, თუმცა სამოსის ნაკეცებს ყოველთვის ვერ ფლობს. ტექნიკის ერთგვაროვნება მთელ ტაძარში — იგივე პროპლასმოსები, იგივე ნათელი ფერები, იგივე ზომიერი თეთრი შუქები — ორი სხვადასხვა მხატვრის ვარაუდს ნაკლებ სავარაუდოს ხდის, ხოლო ერთი ოსტატისას, შესაძლოა თანაშემწითურთ, უფრო სავარაუდოს. იგი ირჩევდა, რამდენ ძერწვას დაუთმობდა თითოეულ ფიგურას: ყველაზე სრულს — ქრისტეს, ღვთისმშობელსა და რამდენიმე წმინდანს, ყველაზე მარტივს, ყვრიმალების, თვალების, ცხვირებისა და წვერების ხაზებით, — მეორეხარისხოვანთ.

კონსტანტინოს ვაფიადისმა ახლახან კითხვა სტილიდან სახელოსნოზე გადაიტანა. მან იპაპანტის მხატვარი დაუკავშირა დიდ მეტეორში ღირსი ათანასეს ტაძრის მედალიონებში გამოსახულ წმინდანთა ფრაგმენტებს, რომლებიც მას, როგორც ჩანს, 1366 წლამდე ცოტა ხნით ადრე დაუხატავს, ასევე იმავე მონასტრის პირველი კათოლიკონის ტემპლონის ოთხ ხატს: ქრისტე კეთილმოქმედს (ევერგეტისი), ოდიგიტრიას, წმინდა ნიკოლოზსა და მთავარანგელოზ მიქაელს. თავად მხატვრის შესახებ, აღნიშნავს იგი, არავითარი ცნობა არ არსებობს, თუმცა მისი ხელოვნება დიდ ნათესაობას ავლენს ელასონის პანაგია ოლიმპიოტისასა (1332-1355) და ლესნოვოს მთავარანგელოზ მიქაელის კათოლიკონის (1341-1346/47, 1349) კედლის მხატვრობასთან. ეს მას უბიძგებს, „ძალიან სავარაუდოს“ დათქმით, გამოთქვას ვარაუდი ისეთი მხატვრული წრის არსებობის შესახებ, რომლის ნამუშევრები როგორც პრესპის მხარეში, ისე სამხრეთ სერბეთშია და რომელიც XIV საუკუნის შუა ხანებში სერბი მმართველი ელიტის შემოწირულობებს უკავშირდებოდა. თუ წინადადება სწორია, იპაპანტის ანტონი ეკუთვნის სახელოსნოთა ქსელს, რომელიც თესალიას, მაკედონიასა და სერბ შემომწირველებს შორის მოძრაობდა, ხოლო ადრინდელი მკვლევრების მიერ შემჩნეული „გამარტივება“ შეიძლება წავიკითხოთ უფრო ამ წრის იდიომად, ვიდრე ინდივიდუალურ სისუსტედ.

ვეისის ასვლიდან 2003 წლის კონსერვაციამდე

ნიკოს ვეისი მონასტერში პირველად 1908 წლის 7 ოქტომბერს ავიდა, მღვდელმონაზონ პროკოპიოს გრიგორიადისის თანხლებით, კიბით, რომელიც მისივე აღწერით ბევრგან დაშლილი და დამპალი იყო; მაშინ მან წარწერები გადაიწერა, 1909 წლის 8 ივნისს კი შეაჯერა. შემდეგ მოჰყვა ქსინგოპულოსისა და პალასის მოკლე მოხსენიებები, ხოლო კათოლიკონის მოხატულობის ერთადერთ ვრცელ კვლევად XXI საუკუნის დასაწყისამდე რჩებოდა სერბი ბიზანტინისტის, გოიკო სუბოტიჩის, მიერ 1966 წელს გამოქვეყნებული სტატია.

2003 წლის ზაფხულში ბიზანტიური სიძველეების მე-7 ეფორიამ, დიდი მეტეორის მონასტერთან თანამშრომლობით, რესტავრატორებთან, მარგარიტის მიცაციკასთან და სტავრულა ნაკუსთან ერთად, მოხატულობის კონსერვაცია ჩაატარა, წმენდამ კი ისეთი დეტალები გამოაჩინა, რომელთა დანახვაც ადრინდელ მკვლევრებს არ შეეძლოთ. ანტონის ფიგურაში სახისა და შარავანდის ფერების სიწმინდე თანაარსებობს დანაკარგებთან, რომლებიც არ შევსებულა: თეთრი ნახეხები ოხრისფერ-წითელ ზოლში და ხელის ირგვლივ, მიმოფანტული ხარვეზები მანტიასა და ფონზე, ხოლო გუგების ზემოთ — პატარა, წვრილი, ჯვრის ფორმის ნაკაწრები, რომელთა წარმომავლობისა და თარიღის შესახებ ხელმისაწვდომი წყაროები არაფერს ამბობენ.

წყაროები და ბიბლიოგრაფია

• Athanasius of Alexandria. Life of Antony. Trans. H. Ellershaw, in P. Schaff & H. Wace (eds), Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II, vol. 4. Internet History Sourcebooks, Fordham University.
• Holy Imperial Monastery of the Holy and Great Meteoron. Metochia, Dependencies. დიდი მეტეორის წმინდა მონასტრის ოფიციალური ვებგვერდი.
• Vapheiades, K. M. (2023). Byzantine Wall Paintings and Icons at Meteora. Actual Problems of Theory and History of Art, 13, 291-298.